| YouTube Channel

स्वरभेदः (svarabhedaH)

 
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
स्वरभेदः,
पुं,
 (स्वरस्य भेदो यस्मात् ।) स्वरभङ्ग-रोगः । यथा । अथ स्वरभेदाधिकारः । तत्रस्वरभेदस्य निदानसम्प्राप्तिपूर्व्वकं लक्षणमाह ।“अत्युच्चभाषणविषाध्ययनाभिघातैःसन्दूषणैः प्रकुपिताः पवनादयस्तु ।स्रोतःसु ते स्वरवहेषु नताः प्रतिष्ठांहन्युः स्वरं भवति चापि हि षड्विधः सः ॥
अध्ययनमुच्चैर्व्वेदादिपाठः । अभिघातः कण्ठादि-देशे लगुडादिभिः । एतैरत्युच्चभाषणादिभिः-श्चतुर्भिः संदूषणैरन्यैरपि । निजैर्दुष्टहेतुभिः ।स्रोतःसु सुश्रुतोक्तेषु चतुर्षु । प्रतिष्ठाम् स्थितिम् ।हन्युः स्वरमिति लक्षणम् । स्वरभेदः षड्विधः ।वातपित्तकफसन्निपातक्षयमेदोभवभेदैः ॥
* ॥
तत्र वातिकस्वरभेदिनो लक्षणमाह ।“वातेन कृष्णनयनाननमूत्रवर्च्चाभिन्नं शनैर्वदति गर्द्दभवत् स्वरञ्च ।” * ।पित्तेनाह ।“पित्तेन पीतनयनाननमूत्रवर्च्चाब्रूयाद्गलेन स च दाहसमन्वितेन ॥
”नलदाहोऽत्र वचनसमय एव बोद्धव्यः ॥
* ॥
कफेनाह ।“ब्रूयात् कफेन सततं कफरुद्धकण्ठः ।खल्पं शनैर्व्वदति चापि दिवाविशेषात् ॥
”दिवा सूर्य्यरश्मिभिः कफस्याल्पीभावात् ॥
* ॥
सन्निपातेनाहःसर्व्वात्मके भवति सर्व्वविकारसम्प-त्तच्चाप्यसाध्यमृषयः स्वरभेदमाहुः ॥
” * ॥
अयजमाह ।“धूप्येत बाक्क्षयकृते क्षयमाप्नुयाच्चस्वादेषु चापि हतवाक् परिवर्ज्जनीयः ॥
”न्नाक् धूप्येत सधूमेव निःसरति क्षयञ्चाप्नुयात्वागेव ॥
* ॥
मेदोभवमाह ।“अन्तर्गलं स्वरमलक्ष्यपदं चिरेणमेदोऽन्वयाद्वदति दिग्धगलस्तृषार्त्तः ॥
”अन्तर्गलं गलमध्ये एव स्वरं वदति । दिग्धगलःमेदसा श्लेष्मणाबलिप्तगलः । तृषार्त्तः मेदसोष्म-मार्गावरोधात् ॥
* ॥
असाध्यमाह ।“क्षीणस्य वृद्धस्य कृशस्य चापिचिरोत्थितो यश्च सहोपजातः ।मेदस्विनः सर्व्वसमुद्भवश्चस्वरामयो यो न स सिद्धिमेति ॥
”क्षीणस्य क्षयरोगिणः । कृशस्य अपुष्टस्य ॥
* ॥
अथ स्वरभेदस्य चिकित्सा ।“वातादिजनितश्वासकासघ्ना ये प्रकीर्त्तिताः ।योगास्तानत्र युञ्जीत यथादोषं चिकित्सकः ॥
वाते सलवणं तैलं पित्ते सर्पिः समाक्षिकम् ।कफे सक्षारकटुकक्षौद्रः कवल इष्यते ॥
गले तालुनि जिह्वायां दन्तमूलेषु चाश्रितः ।तेन निष्कृष्यते श्लेष्मा स्वरश्चाशु प्रसीदति ॥
आद्ये कोष्णं जलं पेयं भुक्त्वा घृतगुडौदनम् ।क्षीरानुपानं पित्तोत्थे पिबेत् सर्पिरतन्द्रितः ।पिप्पलीं पिप्पलीमूलं मरिचं विश्वभेषजम् ।पिबेन्मूत्रेण मतिमान् कफजे स्वरसंक्षये ॥
निदिग्धिका तुला ग्राह्या तदर्द्धं ग्रन्थिकस्य तु ।तदर्द्धं चित्रकस्यापि दशमूलञ्च तत्समम् ॥
जलद्रोणद्वये क्वाथ्यं गृह्णीयादाढकं ततः ।पूते पिबेत्तदर्द्धन्तु पुराणस्य गुडस्य च ॥
सर्व्वमेकत्र कृत्वा तु लेहवत् साधु साधयेत् ।अष्टीपलानि पिप्यलास्त्रिजातकपलं तथा ॥
मरिचस्य पलं चैकं सर्व्वमेकत्र चूर्णितम् ।मधुनः कुडवं दत्त्वा तदश्नीयाद्यथानलम् ॥
निदिग्धिकावलेहोऽयं भिषग्भिर्मुनिभिर्म्मतः ।स्वरभेदहरो मुख्यः प्रतिश्याय हरस्तथा ॥
काशश्वामाग्निमान्द्यादीन् गुल्ममेहगलामयान् ।आनाहं मूत्रकृच्छ्रानि हन्याद्ग्रन्थ्यर्व्वुदानिच ॥
”इति निदिग्धिकावलेहः ॥
* ॥
“मृगनाभिः सुसूक्ष्मैलालवङ्गकुसुमान्वितैः ।त्वक्क्षीरी चेति लेहोऽयं मर्पिर्मधुसमायुतः ॥
ब्राह्मी वचाभया वासा पिप्पली मधुसंयुता ।अस्य प्रयोगात् सप्ताहात् किन्नरैः सहगायति ॥
”इति स्वरभेदाधिकारः ॥
इति भावप्रकाशः ॥
* ॥
अन्यच्च ।“विभीतकस्य वै चूर्णं पिप्पलीमैन्धवस्य च ।पीतं सकाञ्जिकं हन्ति स्वरभेदं महेश्वर ॥
”इति गारुडे । १९४ । २८ ॥
(तथास्य चिकित्सान्तरं यथा, --“भृङ्गराजामृतावल्ली वासकदशमूलकासमर्द्द-रसैः ।सर्पिः सपिप्पलीकं सिद्धं स्वरभेदकासजिन्म-धुना ॥
”इति भृङ्गराजाद्यं घृतम् ॥
इति वैद्यकचक्रपाणिसंग्रहे स्वरभेदाधिकारे ॥
तथात्र पथ्यापथ्यनियमो यथा, --“स्वेदो वस्तिर्धूमपानं विरेकः कवलग्रहः ।नस्यं भाले सिरावेधो यवा लोहितशालयः ॥
हंसाटवीताम्रचूडकेकिमांसरसाः सुरा ।गोकण्टकः काकमाची जीवन्ती वालमूलकम् ।द्राक्षा पथ्या मातुलुङ्गं लशुनं लवणार्द्रकम् ।ताम्बूलं मरिचं सर्पिः पथ्यानि स्वरभेदिनाम् ॥
”अपथ्यानि यथा, --“आमं कपित्थं वकुलं शालूकं जम्बवानि च ।तिन्दुकानि कषायाणि वमिं स्वप्नं प्रजल्पनम् ॥
अनुपानञ्च यत्नेन स्वरभेदी विवर्ज्जयेत् ॥
”इति वैद्यकपथ्यापथ्यविधिः ॥
)