| YouTube Channel

स्वर (svara)

 
शब्दसागरः
English
स्वर
m.
 (-रः)
1. A Vedic accent, (of which there are three, viz: --उदात,
अनुदात्त and स्वरित.)
2. A vowel.
3. A note of the musical scale or
gamut.
4. Air breathed through the nostrils.
5. Snoring.
6. Voice.
7. Sound in general.
8. A symbolical expression for the number
“seven. ”
E.
 स्वर् to sound, अच्
aff.
or स्वृ to sound, अप्
aff.
Capeller Eng
English
स्वर॑
m.
 sound, voice, accent, musical tone or note.
स्व॑र
m.
 sound, voice, accent, musical tone or note.
Yates
English
स्वर (रः) 1.
m.
 Sound
accent
vow-
el
musical note
snoring.
Spoken Sanskrit
English
स्वर - svara -
m.
 - noise
किंशब्द - kiMzabda -
m.
 - noise [ computer ]
रव - rava -
m.
 - noise [ computer ]
परोक्षध्वनि - parokSadhvani -
m.
 - backgroundnoise [ computer ]
परोक्षरव - parokSarava -
m.
 - backgroundnoise [ computer ]
कोलाहलं करोति { कृ } - kolAhalaMkaroti{kR} - verb - makeabignoise
कोलाहलं मा करोतु - kolAhalaMmAkarotu -
sent.
 - Don'tmakenoise, bequiet.
किं भोः कोलाहलः - kiMbhoHkolAhalaH -
sent.
 - Whatisthenoisethereabout?
पश्यतु, कः शब्दं करोति? - pazyatu, kaHzabdaMkaroti? -
sent.
 - see, whoismakingthatnoise?
महान् कोलाहलः इति श्रुतवान् - mahAnkolAhalaHitizrutavAn -
sent.
 - Iheard, therewasalotofnoise.
विना शब्दं भोजनं कुर्वन्तु नाम - vinAzabdaMbhojanaMkurvantunAma -
sent.
 - Eatwithoutmakingtoomuchnoise.
निघुष्ट - nighuSTa - noise
प्रगर्जित - pragarjita -
adj.
 - noise
श्रुत् - zrut -
adj.
 - noise
आरटि - AraTi -
f.
 - noise
श्रुति - zruti -
f.
 - noise
संनति - saMnati -
f.
 - noise
कलकल - kalakala -
m.
 - noise
चीत्कार - cItkAra -
m.
 - noise
स्वन - svana -
m.
 - noise
स्वर - svara -
m.
 - voice
ध्वनिसन्देश - dhvanisandeza -
m.
 - voicemail [ computer ]
श्रव्यसन्देश - zravyasandeza -
m.
 - voicemail [ computer ]
मन्दस्वरेण - mandasvareNa - adverb - inalowvoice
वाक्प्रत्यभिज्ञा - vAkpratyabhijJA -
f.
 - voicerecognition [ computer ]
यदा सः मम स्वरं शृणोति तदा मम कुक्कुरः उपवेक्ष्यति - yadAsaHmamasvaraMzRNotitadAmamakukkuraHupavekSyati -
sent.
 - Whenhehearsthesoundofmyvoice, mydogwillsitdown
सा यदा दूरवाण्या तस्य स्वरं श्रुतवती तदा एव तस्याः सर्वाणि कष्टानि विस्मृतवती - sAyadAdUravANyAtasyasvaraMzrutavatItadAevatasyAHsarvANikaSTAnivismRtavatI -
sent.
 - Whensheheardhisvoiceonthephone, shecompletelyforgotallhertroubles.
गिर - gira - voice
वाक् - vAk -
f.
 - voice
गिर् - gir -
f.
 - voice
वाच् - vAc -
f.
 - voice
वाणी - vANI -
f.
 - voice
धेना - dhenA -
f.
 - voice
बेकुरा - bekurA -
f.
 - voice
भारती - bhAratI -
f.
 - voice
प्राणपत्नी - prANapatnI -
f.
 - voice
वाशी - vAzI -
f.
 - voice
गो - go -
f.
 - voice
श्लोक - zloka -
m.
 - voice
कण्ठ - kaNTha -
m.
 - voice
स्वर - svara -
m.
 - noise
किंशब्द - kiMzabda -
m.
 - noise [ computer ]
रव - rava -
m.
 - noise [ computer ]
परोक्षध्वनि - parokSadhvani -
m.
 - backgroundnoise [ computer ]
परोक्षरव - parokSarava -
m.
 - backgroundnoise [ computer ]
कोलाहलं करोति { कृ } - kolAhalaMkaroti{kR} - verb - makeabignoise
कोलाहलं मा करोतु - kolAhalaMmAkarotu -
sent.
 - Don'tmakenoise, bequiet.
किं भोः कोलाहलः - kiMbhoHkolAhalaH -
sent.
 - Whatisthenoisethereabout?
पश्यतु, कः शब्दं करोति? - pazyatu, kaHzabdaMkaroti? -
sent.
 - see, whoismakingthatnoise?
महान् कोलाहलः इति श्रुतवान् - mahAnkolAhalaHitizrutavAn -
sent.
 - Iheard, therewasalotofnoise.
विना शब्दं भोजनं कुर्वन्तु नाम - vinAzabdaMbhojanaMkurvantunAma -
sent.
 - Eatwithoutmakingtoomuchnoise.
निघुष्ट - nighuSTa - noise
प्रगर्जित - pragarjita -
adj.
 - noise
श्रुत् - zrut -
adj.
 - noise
आरटि - AraTi -
f.
 - noise
श्रुति - zruti -
f.
 - noise
संनति - saMnati -
f.
 - noise
कलकल - kalakala -
m.
 - noise
चीत्कार - cItkAra -
m.
 - noise
स्वन - svana -
m.
 - noise
स्वर - svara -
m.
 - musicalnote
स्वर - svara -
m.
 - noise
स्वर - svara -
m.
 - sound
स्वर - svara -
m.
 - voice
स्वर - svara -
m.
 - vowel
स्वर - svara -
m.
 - accent [ grammar ]
स्वर - svara -
m.
 - air breathed through the nostrils
स्वर - svara -
m.
 - note of the musical scale
स्वर - svara -
m.
 - symbolical expression for the number seven
स्वर - svara -
m.
 - tone in recitation
स्वर - svara -
n.
 - musical note on
स्वर - svara -
m.
 - vowel
व्यक्ति - vyakti -
f.
 - vowel
वर्ण - varNa -
m.
 - vowel
अक्षर - akSara -
n.
 - vowel
अक्षरक - akSaraka -
n.
 - vowel
घोष - ghoSa -
m.
 - vowels
गुण - guNa -
m.
 - vowels a
दीर्घवर्ण - dIrghavarNa -
m.
 - long vowel
सर - sara -
m.
 - short vowel
ह्रस्व - hrasva -
m.
 - short vowel
अवर्ण - avarNa -
m.
 - vowel a or A
समानाक्षर - samAnAkSara -
n.
 - simple vowel
स्वरभूत - svarabhUta -
adj.
 - become a vowel
कण्ठ्यस्वर - kaNThyasvara -
m.
 - guttural vowel
सन्ध्यक्षर - sandhyakSara -
n.
 - compound vowel
स्वरान्तर - svarAntara -
n.
 - vowel-interval
स्वरभक्ति - svarabhakti -
f.
 - vowel-separation
अजन्त - ajanta -
adj.
 - ending in a vowel
स्वरान्त - svarAnta -
adj.
 - ending in a vowel
दीर्घवत् - dIrghavat -
ind.
 - like a long vowel
स्वर svara
m.
 accent [ grammar ]
स्वार svAra
m.
 accent
स्वरित svarita
adj.
 accented
अनुच्च anucca
adj.
 accentless
अनुदात्त anudAtta
adj.
 accentless
प्रचित pracita
adj.
 accentless
सस्वर sasvara
adj.
 accentuated
स्वरवत् svaravat
adj.
 accentuated
स्वरित svarita
adj.
 accentuated
उच्चैस् uccais
ind.
 accentuated
उदात्त udAtta
m.
 acute accent [ grammar ]
अनुदात्त anudAtta
m.
 grave accent
त्रैस्वर्य traisvarya
n.
 3 accents on
सस्वर sasvara
adj.
 having accent
यथाप्राप्तस्वर yathAprAptasvara
m.
 regular accent
स्वार svAra
m.
 svarita accent
स्वरित svarita
n.
 svarita accent
द्विरुदात्त dvirudAtta
adj.
 doubly accented
द्विस्वर dvisvara
adj.
 doubly accented
द्व्युदात्त dvyudAtta
adj.
 doubly accented
स्वर svara
m.
 noise
किंशब्द kiMzabda
m.
 noise [ computer ]
रव rava
m.
 noise [ computer ]
परोक्षध्वनि parokSadhvani
m.
 background noise [ computer ]
परोक्षरव parokSarava
m.
 background noise [ computer ]
कोलाहलं करोति { कृ } kolAhalaM karoti { kR } verb make a big noise
कोलाहलं मा करोतु kolAhalaM mA karotu
sent.
 Don't make noise, be quiet.
किं भोः कोलाहलः kiM bhoH kolAhalaH
sent.
 What is the noise there about?
पश्यतु, कः शब्दं करोति? pazyatu, kaH zabdaM karoti?
sent.
 see, who is making that noise?
महान् कोलाहलः इति श्रुतवान् mahAn kolAhalaH iti zrutavAn
sent.
 I heard, there was a lot of noise.
विना शब्दं भोजनं कुर्वन्तु नाम vinA zabdaM bhojanaM kurvantu nAma
sent.
 Eat without making too much noise.
निघुष्ट nighuSTa noise
प्रगर्जित pragarjita
adj.
 noise
श्रुत् zrut
adj.
 noise
आरटि AraTi
f.
 noise
श्रुति zruti
f.
 noise
संनति saMnati
f.
 noise
कलकल kalakala
m.
 noise
चीत्कार cItkAra
m.
 noise
स्वन svana
m.
 noise
Wilson
English
स्वर r. 10th cl. (स्वरयति)
1 To blame, to censure, to reprove.
2 To sound.
स्वर
m.
 (-रः)
1 An accent.
2 A vowel.
3 A note in music.
4 Air, breathed through the nostrils, snoring.
5 Sound in general.
E.
 स्तर to sound, अच्
aff.
Apte
English
स्वर [svara],
a.
 Going
one who goes (this meaning is given only by Gīrvaṇa. )
असौ स्वर इतीममाचक्षते स्वर इति प्रत्या- स्वर इत्यमुं ...... चोद्गीथमुपासीत Ch.
Up.*
 1.3.2.
स्वरः [svarḥ], [स्वर्-अच्, स्वृ-अप् वा]
Sound, noise.
Voice
स्वरेण तस्याममृतस्रुतेव प्रजल्पितायामभिजातवाचि
Ku.*
 1.45.
A note of the musical scale or gamut, a tone, tune
(these are seven: निषादर्षभगान्धारषड्जमध्यमधैवताः ॥ पञ्चम- श्चेत्यमी सप्त तन्त्रीकण्ठोत्थिताः स्वराः Ak.)
सप्त स्वरास्त्रयो ग्रामा मूर्छनाश्चैकविंशतिः
Pt.*
 5.54.
The number 'seven'.
A vowel.
An accent
(these are three
उदात्त, अनुदात्त and स्वरित q. q. v. v.)
निहन्त्यरीनेकपदे य उदात्तः स्वरानिव
Śi.*
 2.95.
Air breathed through the nostrils.
Snoring.
Sweetness of tune or tone
तस्मादार्त्विज्यं करिष्यन् वाचि स्वरमिच्छेत तया वाचा स्वरसंपन्नयार्त्विज्यं कुर्यात् Bṛi.
Up.*
 1.3.25. -रा
N.
 of the chief wife of Brahman.
Comp.
 -अंशः a half or quarter tone (in music).-अङ्कः a kind of musical composition. -अन्तरम् the interval between two vowels, hiatus. -उदय
a.
 followed by a vowel.
(यः) the production of sound.
see स्वरशास्त्र. -उपघातः hoarseness. -उपध
a.
 preceded by a vowel. -कम्पः trembling of tone. -कर
a.
 producing voice -क्षयः the loss of voice. -ग्रामः the musical scale, gamut. -च्छिद्रम् the sound-hole of a flute. -दीप्त
a.
 (in augury) inauspicious with regard to voice. -नाभिः a kind of flute. -पत्तनम्
N.
 of the Sāma-veda. -परिवर्तः change of voice. -वद्ध composed in musical measure.-ब्रह्मन् the Brahman as manifested in sound
स्वरब्रह्मणि निर्भातहृषीकेशपदाम्बुजे अखण्डं चित्तमावेश्य लोकाननुचरन् मुनिः ॥
Bhāg.*
 6.5.22. -भक्तिः
f.
 a vowel-sound phonetically inserted in the pronunciation of र् or ल् when these letters are followed by a sibilant or any single consonant
(e. g. वर्ष pronounced as वरिष).
भङ्गः, भेदः indistinctness of utterance, broken articulation.
hoarseness or cracking of voice. -भङ्गिन्
m.
 a kind of bird. -मञ्चनृत्यम् a kind of dance. -मण्डलम् the circle of notes, arrangement of musical scales
सप्त स्वरास्त्रयो ग्रामा मूर्च्छनाश्चैकविंशतः तानास्त्वेकोनपञ्चाशदित्येतत्स्वरमण्डलम् ॥
Pt.*
 5. 54. -मण्डलिका a kind of lute (वीणा). -मात्रा strength of sound. -योगः voice. -लासिका a flute, pipe. -विभक्तिः separation of a vowel.
शास्त्रम् the science of the modulation of sounds.
the science of the passage of the air through the nostrils (as bearing on the prognostication of future events). -शुद्ध
a.
 correct in musical measure. -शून्य
a.
 without musical notes, unmelodious, unmusical.
संयोगः the junction of vowels.
the union of notes or sounds, i. e. voice
अन्य एवैष स्वरसंयागः
Mk.*
 1, 3
U.*
 3
पण्डितकौशिक्या इव स्वरसंयोगः श्रूयते
M.*
 5.
संक्रमः a transition or succession of notes
तं तस्य स्वरसंक्रमं मृदुगिरः श्लिष्टं च तन्त्रीस्वनम्
Mk.*
 3.5.
the gamut. -संदेहविवादः a kind of round game
K.-संधिः the coalition of vowels. -संपद्
f.
 melody of voice. -संपन्न
a.
 having a melodious voice. -सामन्
m.
pl.
 epithets of particular days in a sacrificial session.
Apte 1890
English
स्वरः [स्वर्-अच्, स्वृ-अप् वा] 1 Sound, noise.
2 Voice
स्वरेण तस्याममृतस्रुतवे प्रजल्पितायामभिजातवाचि Ku. 1. 45.
3 A note of the musical scale or gamut, a tone, tune
(these are seven:
निषादर्षभगांधारषड्जमध्यमधैवताः ॥ पंचमश्चेत्यमी सप्त तंत्रीकंठोत्थिताः स्वराः Ak.).
4 The number ‘seven’.
5 A vowel.
6 An accent
(these are three
उदात्त, अनुदात्त, and स्वरित q. q. v. v.).
7 Air breathed through the nostrils.
8 Snoring.
रा N. of the chief wife of Brahman.
Comp.
अंशः a half or quarter tone (in music).
अंतरं the interval between two vowels, hiatus.
उदय a. followed by a vowel. (
यः) the production of sound.
उपध a. preceded by a vowel.
ग्रामः the musical scale, gamut.
पत्तनं N. of the Sāma-veda.
बद्ध composed in musical measure.
भक्तिः f. a vowel-sound phonetically inserted in the pronunciation of र् or ल् when these letters are followed by a sibilant or any single consonant
(e. g. वर्ष pronounced as वरिष).
भंगः {1} indistinctness of utterance, broken articulation. {2} hoarseness or cracking of voice.
मंडल the circle of notes, arrangement of musical scales
Pt. 5. 54.
मंडलिका a kind of lute (वीणा).
लासिका a flute, pipe.
शून्य a. without musical notes, unmelodious, unmusical.
संयोगः {1} the junction of vowels {2} the union of notes or sounds, i. e. voice
अन्य एवैष स्वरसंयोगः Mk. 1, 3
U. 3
पंडितकौशिक्या इव स्वरसंयोगः श्रूयते M. 5.
संक्रमः {1} a transition or succession of notes
तं तस्य स्वरसंक्रमं मृदुगिरः श्लिष्टं च तंत्रीस्वंनम् Mk. 3. 5. {2} the gamut.
संधिः the coalition of vowels.
सामन् m. pl. epithets of particular days in a sacrificial session.
Monier Williams Cologne
English
स्वर a, स्वरण
&c.
 See
p.
 1285.
स्व॑र b or स्वर॑,
m.
 (ifc. f(आ). ) sound, noise,
RV.
&c.
&c.
voice,
Mn.
MBh.
&c.
tone in recitation
&c.
 (either high or low), accent (of which there are three kinds, उदात्त, अनुदात्त qq.vv., and स्वरित, col. 3), a note of the musical scale (of which seven [rarely six or eight] are enumerated, 1. निषाद
2. ऋषभ
3. गान्धार
4. षड्ज
5. मध्यम
6. धैवत
7. पञ्चम [described as resembling respectively the notes of an elephant, bull, goat, peacock, curlew or heron, horse, and Koil
and designated by their initial letters or syllables thus, नि
ऋ
ग
ष
म
ध
प], but the order is sometimes changed, षद्ज being placed first, and निषाद last),
Prāt.
ŚrS.
Saṃgīt.
MBh.
&c.
a symbolical expression for the number ‘seven’,
VarBṛS.
a vowel (either दीर्घ, ‘long’
or ह्रस्व, ‘short’
or प्लुत, ‘prolated’),
Prāt.
ŚrS.
MBh.
&c.
air breathed through the nostrils,
ChUp.
N.
 of Viṣṇu, Viṣṇ.
स्व॑र (अम्),
n.
 a musical note,
Sāy.
 on
RV.
 x, 146, 2
N.
 of various Sāmans, ĀrṣBr.
Monier Williams 1872
English
स्वर स्वर, स्वरित, स्वरितृ। See rt. स्वृ।
स्वर, अस्, m. sound, noise
voice
tone, tune,
music, a primary musical sound, note of the musical
scale or gamut (of which there are seven, commonly
thus arranged, 1. निषाद, 2. ऋषभ, 3. गान्-
धार, 4. षड्ज, 5. मध्यम, 6. धैवत,
7. पञ्चम
these notes are described as resem-
bling respectively the notes of an elephant, bull, goat,
peacock, curlew or heron, horse, and Koil
they are
designated by their initial letters or syllables thus,
नि, ऋ, ग, ष, म, ध, प, and the order is some-
times changed, षड्ज being placed first, पञ्चम
fifth, and निषाद last)
a symbolical expression for
the number seven
a vowel (either ह्रस्व short,
दीर्घ long, or प्लुत prolated)
an accent, tone (of
which there are three, viz. उदात्त, अनुदात्त, and
स्वरित, see below)
air breathed through the nostrils,
nasal sound
snoring
(आ), f., N. of the chief wife of
Brahmā (Gāyatrī being the other).
—स्वर-गता-
ध्यय (°त-अध्°), अस्, m., N. of the first book of
the Saṅgīta-darpaṇa
of the first book of the Saṅ-
gīta-ratnākara.
—स्वर-ग्राम, अस्, m. the musical
scale, gamut.
—स्वर-तत्त्वोदय (°व-उद्°), अम्,
n., N. of treatise on astrology by Jīva-nātha.
—स्वर-
पत्तन, अम्, n. ‘abode of accents, ’ N. of the Sāma-
veda (this Veda being chanted with a peculiar rhythm,
and the efficacy of its prayers depending on their
proper accentuation).
—स्वर-बद्ध, अस्, आ, अम्,
composed in musical measure (said of a song &c.).
—स्वर-भक्ति, इस्, f. ‘vowel-fracture, ’ (in Vedic
phonetics) a vowel-sound phonetically inserted in the
pronunciation of र् or ल् when these letters are fol-
lowed by a sibilant or other consonant without the
intervention of a vowel (e. g. वर्ष pronounced
वरिष).
—स्वर-भङ्ग, अस्, m. interruption or
indistinctness of utterance, broken articulation, crack-
ing of the voice, hoarseness, fluttering of the voice,
any defect in speaking (caused by emotion or morbid
affections of the chest).
—स्वर-भङ्गिन्, ई, m.
‘note-separating, ’ a kind of bird.
—स्वर-भेद,
अस्, m. = स्वर-भङ्ग above.
—स्वर-मण्ड-
लिका, f. a kind of Vīṇā or stringed musical instru-
ment (also read सुर-खण्डलिका).
—स्वर-लासिका,
f. a flute, pipe.
—स्वर-वत्, आन्, अती, अत्, having
sound, sonorous
having a voice, vocal
having an
accent, accentuated.
—स्वर-शास्त्र, अम्, n. a trea-
tise on the modulations of sound or on the passage
of the air through the nostrils.
—स्वर-शुद्ध, अस्,
आ, अम्, correct in musical measure.
—स्वर-शून्य,
अस्, आ, अम्, devoid of sound, without musical notes,
unmelodious, unmusical.
—स्वर-संयोग, अस्, m.
the junction of vowels.
—स्वर-सङ्क्रम, अस्, m. a
transition or succession of sounds or notes
the musical
scale, gamut.
—स्वर-सन्धि, इस्, m. the junction
or coalition of vowels.
—स्वर-सामन्, आनस्, m.
pl. epithet of particular days in a Sattra or sacrificial
session.
—स्वरांश (°र-अं°), अस्, m. a half or
quarter tone in music.
—स्वरान्तर (°र-अन्°), अम्,
n. ‘vowel-interval, ’ the interval between two vowels,
hiatus, = विवृत्ति
(ए), ind. in the middle of vowels,
between two vowels.
—स्वरोदय (°र-उद्°), अस्,
m. the arising or production of sound (thought to be
connected with certain tubular vessels of the body)
(अस्, अम्), m. n., N. of a work on that subject
an astro-
logical dissertation on the indications which the human
breath affords under particular circumstances and astral
conjunctions of the duration of life and future events
(अस्, आ, अम्), followed by a vowel.
—स्वरोदय-
विवरण, N. of a work on the tubular vessels of
the body (regarded as passages of air and channels
of sound).
—स्वरोपध (°र-उप्°), अस्, आ, अम्,
preceded by a vowel.
Macdonell
English
स्वर svár-a, (or á),
m.
 V., C.: sound, noise
🞄C.: voice
S., C.: tone (in recitation etc., 🞄distinguished according to strength or pitch)
🞄accent
musical note (there being seven or 🞄six)
vowel.
Benfey
English
स्वर स्वर, i. e. स्वृ + अ,
m.
1.
Sound, Pañc. 82, 17
voice, Pañc.
v. d. 83.
2. Snoring.
3. A note in
music, Pañc. v. d. 43.
4. A vowel.
5. Accent, Sāv. 5, 25.
--
Comp.
अ-,
adj.
low, indistinct, Rām. 2, 42, 26.
तार-,
m.
 loud sound or voice, Pañc. 97, 19
107, 5. भिन्न- (vb. भिद्),
adj.
 1.
faltering in speech. 2. hoarse.
महा-,
adj.
 crying aloud, Rām. 3, 55, 32.
वि-,
adj.
 discordant, inharmonious.
सु-,
adj.
 loud, Chr. 12, 28.
Hindi
Hindi
ध्वनि
Apte Hindi
Hindi
स्वरः
पुं*
 - "स्वर + अच्, स्वृ + अप् वा"
"शब्द, कोलाहल"
स्वरः
पुं*
 - "स्वर + अच्, स्वृ + अप् वा"
आवाज
स्वरः
पुं*
 - "स्वर + अच्, स्वृ + अप् वा"
"संगीत के सुर, ध्वनि, लय"
स्वरः
पुं*
 - "स्वर + अच्, स्वृ + अप् वा"
सात की संख्या
स्वरः
पुं*
 - "स्वर + अच्, स्वृ + अप् वा"
स्वर अक्षर
स्वरः
पुं*
 - "स्वर + अच्, स्वृ + अप् वा"
स्वराघात
स्वरः
पुं*
 - "स्वर + अच्, स्वृ + अप् वा"
श्वासवायु
स्वरः
पुं*
 - "स्वर + अच्, स्वृ + अप् वा"
खुर्राटे भरना
L R Vaidya
English
svara {% m. %} 1. Sound, noise
2. voice, अवोचदेनं गगनस्पृशा रघुः स्वरेण धीरेण R.iii.43
3. tone, tune, a note of the musical scale or gamut, (which are thus enumerated- निषादर्षभगांधारषड्रजमध्यमधैवताः । पंचमश्चेत्यमी सप्त तंत्रीकंठोत्थिताः स्वराः)
4. a symbolical expression for the number ‘seven’
5. a vowel
6. a Vedic accent, (of which there are three, viz., उदात्त, अनुदात्त and स्वरित)
7. air breathed through the nostrils
8. snoring.
भूतसङ्ख्या
Sanskrit
७, अग, अचल, अद्रि, अनिल, अश्व, ऋषि, कलत्र, कुलाचल, क्षितिभृत् क्ष्माधर, क्ष्माभूत्, गन्धन्वह, गन्धवह, गिरि, घोटा, छन्द, छन्दस्, तत्त्व, तापस, तुरग, तुरङ्ग, दिविचर, द्वीप, धरणिधर, धराधर, धरित्रीधर, धातु, धी, नग, पन्नग, पर्वत, पवन, भय, भूधर, भूध, भूभृत्, मरुत्, महीधर, महीघ्र, मातृका, मारुत, मुनि, यति, लोक, वक्री, वाजि, वात, वायु, वार, वासर, व्यसन, शिला, शिलोच्चय, शैल, सप्त, समीर, समीरण, स्थिर, स्वर, हय
Bopp
Latin
स्वर m. (r. स्वृ sonare s. अ)
1) sonus.
2) vocalis littera.
SA. 5. 25.
Indian Epigraphical Glossary
English
svara (IE 7-1-2), ‘seven’.
Kridanta Forms
Sanskrit
स्वर (स्व꣡र꣡ आक्षेपे - चुरादिः - सेट्)
ल्युट् = स्वरणम्
अनीयर् = स्वरणीयः - स्वरणीया
ण्वुल् = स्वरकः - स्वरिका
तुमुँन् = स्वरयितुम्
तव्य = स्वरयितव्यः - स्वरयितव्या
तृच् = स्वरयिता - स्वरयित्री
क्त्वा = स्वरयित्वा
ल्यप् = प्रस्वरय्य
क्तवतुँ = स्वरितवान् - स्वरितवती
क्त = स्वरितः - स्वरिता
शतृँ = स्वरयन् - स्वरयन्ती
शानच् = स्वरयमाणः - स्वरयमाणा
धातुपाठः (Krishnacharya)
Sanskrit
धातुः:
 स्वर्
मूलधातुः:
 स्वर
धात्वर्थः:
 आक्षेपे, शब्दे च
गणः:
 चुरादिः
कर्मकत्वं:
 आक्षेपे सकर्मकः, शब्दे अकर्मकः
इट्त्वं:
 सेट्
उपग्रहः:
 उभयपदी
रूपम्:
 स्वरयति-ते
Abhyankara Grammar
English
स्वर (l) vowel, as contrasted with a consonant which never stands by itself independently. The word स्वर is defined generally :as स्वयं राजन्ते ते स्वराः ( M. Bh. on pan. The word स्वर is always used in the sense of a vowel in the Pratisakhya works
Panini however has got the word अच् (short term or Pratyahara form- ed of अ in 'अइउण्' and च् at the end of एऔच् Mahesvara sutra 4 ) al- ways used for vowels, the term स्वर being relegated by him to denote accents which are also termed स्वर in the ancient Pratisakhyas and grammars. The number of vowels, although shown differently in dif- erent ancient works, is the same, viz. five simple vowels अ, इ, उ, ऋ, लृ, and four diphthongs ए, ऐ, ओ, and अौ. These nine, by the addition of the long varieties of the first four such as आ, ई, ऊ, and ऋ, are increased to thirteen and further to twentytwo by adding the pluta forms, there being no long variety for लृ and short on for the diphthongs. All these twentytwo varieties have further subdivisions, made on the crite- rion of each of them being further characterized by the properties उदात्त, अनुदIत्त and स्वरित and निरनुनासिक and सानुनासिक. (2) The word स्वर also means accent, a property possessed exclusively by vowels and not by consonants, as they are entirely dependent on vowels and can at the most be said to possess the same accent as the vowel with which they are uttered together. The accents are mentioned to be three
the acute ( उदात्त ), the grave अनुदात्त and the circumflex (स्वरित) defined respectively as उच्चैरुदात्तः, नीचैरनुदात्तः and समाहारः स्वरितः by Panini (P. I. 2.29, 30, 3l). The point whether समाहार means a combination or coming together one after another of the two, or a commixture or blending of the two is critically discussed in the Mahabhasya. (vide M. Bh. on P. I. 2.31). There are however two kinds of svarita mentioned by Panini and found actually in use : (a) the indepen- dent स्वरित as possessed by the word स्वर् (from which possibly the word स्वरित was formed) and a few other words as also many times by the resultant vowel out of two vowels ( उदात्त and अनुदात्त ) combined, and (b) the enclitic or secondary svarita by which name, one or more grave vowels occurring after the udatta, in a chain, are called cf P. VIII. 2.4 VIII. 2.6 and VIII 4.66 and 67. The topic of accents is fully discussed by the authors of the Pratisakhyas as also by Panini. For details, see R. Pr. III. 1.19
T.Pr. 38-47 V. Pr. I. 108 to 132, II. I.65 A. Pr. Adhyaya l padas 1, 2, 3 and Rk. Tantra 51-66
see also Kaiyata on P. I. 2.29
(3) The word स्वर is used also in the sense of a musical tone. This meaning arose out of the second meaning ' accent ' which itself arose from the first viz. 'vowel', and it is fully discussed in works explanatory of the chanting of Samas. Patanjali has given Seven subdivisions of accents which may be at the origin of the seven musical notes. See सप्तस्वर above.
धातुप्रदीपः
Sanskrit
स्वर आक्षेपे
- स्वरयति स्वरयिष्यति स्वरः 308
Sanskrit Tibetan
Tibetan
skad
१) घोष २) भाषा ३) रुत ४) वचन ५) वार्ता ६) शब्द ७) साङ्कथ्य ८) स्वर ९)
sgra
१) ° कार २) गीत ३) ग्रहन ४) घोष ५) टंकार ६) ध्वनि ७) नाद ८) निर्घोष (?) ९) निर्णाद १०) प्रणाद ११) प्रतिध्वनि १२) रुत १३) वचन १४) वर्ण १५) शब्द १६) स्फोट १७) स्वन १८) स्वर १९)
sgra dbyangs
१) निर्घोष २) रुतस्वर ३) स्वर ४) स्वरनिर्घोष
jeng
१) आदि २) घोष ३) प्रथम ४) स्वर
a yig
अकार / स्वर
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
शब्दो निनादो निर्घोषः स्वानो ध्वानः स्वरो ध्वनिः ।
निह्रादो निनदो ह्रादो निस्वानो निस्वनः स्वनः ॥ १३९९ ॥
रवो नादः स्वनिर्घोषः संव्याङ्भ्यो राव आरवः ।
क्वणनं निक्वणः क्वाणो निक्वाणश्च क्वणो रणः ॥ १४०० ॥
-wordlist-
शब्द (पुं), निनाद (पुं), निर्घोष (पुं), स्वान (पुं), ध्वान (पुं), स्वर (पुं), ध्वनि (पुं), निह्राद (पुं), निनद (पुं), ह्राद (पुं), निस्वान (पुं), निःस्वन (पुं), स्वन (पुं), रव (पुं), नाद (पुं), स्वनि (पुं), घोष (पुं), संराव (पुं), विराव (पुं), आराव (पुं), आरव (पुं), क्वणन (क्ली), निक्वण (पुं), क्वाण (पुं), निक्वाण (पुं), क्वण (पुं), रण (पुं)
--source--
षड्ज ऋषभगान्धारा मध्यमः पञ्चमस्तथा ।
धैवतो निषधः सप्त तन्त्रीकण्ठोद्भवाः स्वराः ॥ १४०१ ॥
ते मन्द्रमध्यताराः स्युरुरःकण्ठशिरोद्भवाः ।
-wordlist-
षड्ज (पुं), ऋषभ (पुं), गान्धार (पुं), मध्यम (पुं), पञ्चम (पुं), धैवत (पुं), निषध (पुं), स्वर (पुं), मन्द्र (पुं), मध्य (पुं), तार (पुं)
अभिधानरत्नमाला
Sanskrit
ह्राद
ह्राद, नाद, शब्द, स्वान, ध्वान, स्वर, रव, घोष
ह्रादो नादः शब्दः स्वानो ध्वानः स्वरो रवो घोषः ।
verse 1.1.1.138
page 0017
स्वर
स्वर, अकारादि, षड्जादि, उदात्तादि, प्राणिस्वन
अकारादिषु वर्णेषु षड्जादिषु च सप्तसु ।
उदात्तादिषु विज्ञेयः प्राणिनां च स्वने स्वरः ॥ ८६३ ॥
verse 5.1.1.863
page 0099
Vedic Reference
English
Svara denotes in the Upaniṣads^1 the sound of a vowel:
these are described^2 as being ghoṣavant, ‘sonant, ’ and also as
balavant, ‘uttered with force.’ The precise word for a mute is
sparśa, ^3 ‘contact, ’ while ūṣman denotes a ‘sibilant, ’ and svara a
‘vowel, ’ in the Aitareya^3 and Śāṅkhāyana Āraṇyakas.^4 The
semivowels are there denoted by anta-sthā (‘intermediate’)^5 or
akṣara.^6 Another division in the Aitareya Āraṇyaka^7 is into
ghoṣa, ūṣman, and vyañjana, apparently ‘vowels, ’ ‘sibilants, ’
and ‘consonants’ respectively. Ghoṣa elsewhere in that Āraṇ-
yaka^8 seems to have the general sense of ‘sounds.’ The
Taittirīya Upaniṣad^9 refers to mātrā, a ‘mora’
^10 bala, ‘force’
of utterance, and varṇa, ‘letter, ’ an expression found else-
where^11 in the explanation of om, as compacted of a + u + m.
The Aitareya Āraṇyaka^12 and the Śāṅkhāyana Āraṇyaka^13
recognize the three forms of the Rigveda text as pratṛṇṇa,
nirbhuja, and ubhayam-antareṇa, denoting respectively the Saṃ-
hitā, Pada, and Krama Pāṭhas of the Rigveda.^14 The same
authorities^15 recognize the importance of the distinction of the
cerebral and dental n and s, and refer^16 to the Māṇḍūkeyas'
mode of recitation. They also discuss^17 Sandhi, the euphonic
‘combination’ of letters.
The Prātiśākhyas of the several Saṃhitās develop in detail
the grammatical terminology, and Yāska's Nirukta^18 contains a
good deal of grammatical material. The Śatapatha Brāh-
maṇa^19 distinguishes the genders, and the Pañcaviṃśa Brāh-
maṇa^20 the division of words in the Sāman recitation.
1) Chāndogya Upaniṣad, ii. 22, 5
Taittirīya Upaniṣad, i. 2, 1.
2) Chāndogya Upaniṣad, loc. cit.
3) iii. 2, 1, etc.
3) iii. 2, 1, etc.
4) viii. 1, etc.
5) Aitareya Āraṇyaka, iii. 2, 1.
6) Śāṅkhāyana Āraṇyaka, viii. 1.
7) ii. 2, 4.
8) ii. 2, 2. Cf. Keith's edition, p. 213.
9) Loc. cit.
10) Also Aitareya Āraṇyaka, iii. 1, 5
Sāṅkhāyana Āraṇyaka, vii. 13.
11) Aitareya Brāhmaṇa, v. 32, 2
Kauṣītaki Brāhmaṇa, xxvi. 5
Āśval-
āyana Śrauta Sūtra, x. 4
Weber,
Indische Studien, v. 32.
12) iii. 1, 3, 5.
13) vii. 10, 12.
14) Max Müller, Ṛgveda Prātiśākhya,
ii. et seq.
Nachträge, ii
Oldenberg,
Prolegomena, 380 et seq.
Sacred Books
of the East, 30, 146 et seq.
Macdonell,
Sanskrit Literature, 51.
15) Aitareya, iii. 2, 6
Śāṅkhāyana,
viii. 11.
16) Aitareya, iii. 1, 1
2, 6
Sāṅkh-
āyana, vii. 2
viii. 11.
17) Aitareya, iii. 1, 2. 3. 5
2, 2
Śāṅkhāyana, vii. 13
viii. 1, 2.
18) See Roth's edition (1852), p. 222,
for a list of teachers cited by Yāska,
especially Kautsa and Śākaṭāyana.
19) x. 5, 1, 2. 3.
20) x. 9, 1. 2.
Cf. von Schroeder, Indiens Literatur
und Cultur, 701 et seq.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
स्वर, त् क आक्षेपे । इति कविकल्पद्रुमः ॥
(अदन्त-चुरा०-पर०-सक०-सेट् ।) वकारयुक्तःरेफोपधः । स्वरयत्यतिरुष्टोऽपि न कञ्चन परि-ग्रहम् । इति हलायुधः । पञ्चमस्वरयुक्तः । इतिचतुर्भुजः । स्वरयति । इति दुर्गादासः ॥
स्वरः,
पुं,
 (स्वर + अच्) उदात्तादित्रयः । इत्य-मरः । १ । ६ । ४ ॥
उदात्तानुदात्तस्वरितास्त्रयःस्वरशब्दवाच्याः । स्वरन्ति शब्दायन्ते स्वराः स्वृऊ शब्दोपतापयोः अन् उच्चैरादीयते उच्चा-र्य्यते उदात्तः उदाङ्पूर्व्वाद्दाञः कर्म्मणि क्तः ।तद्विपरीतोऽनुदात्तः । समाहृतः स्वरितः स्वरःसञ्जातोऽत्रेति इतोऽस्य जाते इति इतः ।यदाहुः । उच्चैरुच्चारणादुदात्तः । नीचैरनुदात्तः ।समाहारः स्वरितः । इति । छान्दसत्वात्नोक्तः । तदुक्तं उदात्तश्चानुदात्तश्च स्वरितश्चप्रचितस्वरो त्रयः स्वराः । चतुर्थः प्रचितोनोक्तो यतोऽसौ छान्दसः स्मृतः ॥
इतिभरतः ॥
(यथा, माघे । २ । ९५ ।“तदोशितारं चेदीनां भवांस्तमवमंस्त मा ।निहन्त्यरीनेकपदे य उदात्तः स्वरानिव ॥
”)तन्त्रोकण्ठोत्थितनिषादादिसप्तध्वनिः । सुर इतिभाषा । यथा, --“निषादर्षभगान्धारषड्जमध्यमधैवताः ।पञ्चमश्चेत्यमी सप्त तन्त्रीकण्ठोत्थिताः स्वराः ॥
”इत्यमरः । १ । ७ । १ ॥
निषादादयः सप्त तन्त्रोसमुत्थाः कण्ठसमुत्थाश्चस्वराः स्वरशब्दवाच्याः । निषादादिकदम्बादियथाक्रममिति स्थितमिति । नारदोऽप्याह ।“षड्जं रौति मयूरो हि गावो नर्द्दन्ति चर्षभम् ।अजा विरौति गान्धारं क्रौञ्चो नदति मध्यमम् ।पुष्पसाधारणे काले कोकिलो रौति पञ्चमम् ।अश्वश्च धैवतं रौति निषादं रौति कुञ्जरः ॥
”इति ।अन्योऽप्याह ।“स स्वरो यः श्रुतिस्थाने स्वनन् हृदयरञ्लकः ॥
”“षड्जर्षभगान्धारो मध्यमः पञ्चमस्तथा ।धैवतश्च निषादश्च स्वराः सप्त प्रकीर्त्तिताः ॥
मयूरवृषभश्छागक्रौञ्चकोकिलवाजिनः ।मातङ्गश्च क्रमेणाहुः स्वरानेतान् सुदुर्गमान् ॥
”इति ॥
एते च समदाः पञ्चमं गायन्ती । तथा चविशाखिनः ।“अश्वस्तु धैवतं सोऽपि मत्तः पञ्चमसंज्ञकम् ।निषादन्तु गजो गर्ज्जत्युन्मदोऽसौ सपञ्चम-मिति ॥
”भरतोऽप्याह ।“षड्जञ्च पञ्चमञ्चेति मयूरो नदति द्विधा ।अश्वाद्या धैव तादींश्च प्राहुर्म्मत्ताश्च पञ्चम-मिति ॥
”निषीदन्ति स्वरा अस्मिन्निति निषादः सदेरा-धारे घञ् गीक इति षत्वम् । तथा च ।“निषीदन्ति स्वरा अस्मिन्निषादस्तेन हेतुना ।अशेषसन्धिविषयं स हि व्याप्यावतिष्ठते ॥
ऋषति ऋतुं ऋषभः ऋषी श गतौ नाम्नीतिकभः ।“वायुः समुद्गतो नामः कण्ठशीर्षसमुद्गतः ।नदत्यृषभवद्यस्मात्तेनैष ऋषभः स्मृतः ॥
” इति ।गन्धानां समूहो गान्धं ष्णः स्वरान्तस्य गान्धंइयर्त्ति गान्धारः ऋर्लि गत्यां ढात् षणितिषण् ।“वायुः समुद्गतो नाभेः कण्ठशीर्षसमाहतः ।नानागन्धवहः पुण्यो गान्धारस्तेन हेतुना ॥
”इति ।नान्धारोऽभिजनोऽस्येति गान्धार इत्यन्ये ।षड्भ्यो जायते षड्जः हनजनादिति डः ।“नासां कण्ठमुरस्तालु जिह्वां दन्तांञ्च संश्रितः ।षड्भ्यः संजायते यस्मात्तस्मात् षड्ज इतिस्मृतः ॥
” इति ।मध्ये नाभिदेशे भवो मध्यमः । तत्राद्यचिर-दक्षिणेत्यादिना मः ।“तद्वदेवोत्थितो वायुरुरःकण्ठसमाहृतः ।नाभिप्राप्तो महानादो मध्यमस्तेन स स्मृतः ॥
”इति ।धीमद्भिर्गीयतें इति धैवतः ढघेकादिति ष्णःमनीषादित्वात् मस्य वः । धीयतेऽयमितिविकारसंघेति ष्णो वा । स्वरान् धयतीति वा ।धेट पाने नाम्नीति धैवतः ।“अभिसन्धयते यस्मात् स्वरांस्तेनैष धैवतः ।स तु तावत्प्रधानत्वात् ललाटे व्यवतिष्ठते ॥
”इति पञ्चानां स्वराणां पूरणः पञ्चम् । नोसङ्ख्यादेर्म्मडिति मट् ।वायुः समुद्गतो नाभेरूरौ हृत्कण्ठमूर्द्ध्वसु ।विचरन् पञ्चमस्थानप्राप्त्या पञ्चम उच्यते ॥
”इति ।स्वरन्ति शब्दायन्ते स्वराः स्वृ ऊ शब्दोप-तापयोः पचादित्वादन् । इति भरतः ॥
* ॥
अपि च ।“स स्वरो यः श्रुतिस्थाने स्वरन् हृदयरञ्जकः ॥
षड्जऋषभगान्धारा मध्यमः पञ्चमस्तथा ।धैवतश्च निषादश्च स्वराः सप्त प्रकीर्त्तिताः ॥
मयूरवृषभच्छागीक्रोष्टुकोकिलवाजिनः ।मतङ्गाश्च क्रमेणाहुः स्वरानेतान् सुदुर्गमान् ॥
ऋषभं चातको वक्ति धैवतञ्चापि दर्द्दरः ।”इति केचित् ॥
“वायुः संमूर्च्छितो नाभेर्नाड्याश्च हृदयस्य च ।पार्श्वयोर्म्मस्तकस्यापि षण्णां षड्जः प्रजायते ।नाभिभूलाद्यदा वर्ण उत्थितः कुरुते ध्वनिम् ।वृषभस्येव निर्याति हेलया ऋषभः स्मृतः ॥
नाभेः समुद्गतो वायुर्गन्धं श्रोत्रे च चालयन् ।सशब्दस्तेन निर्याति गान्धारस्तेन कथ्यते ॥
मध्यमो मध्यमस्थानात् शरीरस्योपजायते ।नाभिमूलाच्च गम्भीरः किञ्चित्तारः स्वभावतः ॥
प्राणोऽपानः समानश्च उदानो व्यान एव च ।एतेषां समवायेन जायते पञ्चमः स्वरः ॥
गत्वा नाभेरधोभागं वस्ति प्राप्योर्द्ध्वगः पुनः ।धावन्निव च यो याति कण्ठदेशं स धैवतः ॥
षड्जादयः षडेतेऽत्र स्वराः सर्व्वे मनोहराः ।निषीदन्ति यतो लोके निषादस्तेन कथ्यते ॥
* ॥
चतस्रः पञ्चमे षडजे मध्यमे श्रतयो मताः ।ऋषभे धैवते तिस्रो द्वे गान्धारनिषादके ॥
” * ॥
संपूर्णस्वराः । ष ऋ ग म प ध नि । षाडवाःनिषादोज्झिताः । ष ऋ ग म प ध । ओडव-स्वराः ऋ-प-वर्ज्जिताः । ष ग म ध नि ।संपूर्णरागाः सप्तभिः स्वरैर्यथा नाटवसन्तादयः ।षाडवरागाः षड्भिः स्वरैर्यथा मल्लारादयः ।अधुना स्वरप्रस्तारः ।“क्रमेणैव स्वराः स्थाप्याः पूर्व्वपूर्व्वपरादधः ।मूलक्रमः क्रमात् पृष्ठे पुरस्थपरिवर्त्तिनः ॥
स चेदुपरि तत्पूर्व्व इत्थं प्रस्तारणक्रमः ॥
” * ॥
अथ स्वरप्रस्तारे पिङ्गलवन्नष्टोद्दिष्टमेरुपताका-सूचीसप्तसागरप्रभृतयः सन्ति ग्रन्थविस्तार-भयान्नोक्ताः ।“कंसारेर्व्वंशिकावाद्ये स्वराः सप्त चकाशिरे ।”इति शुभङ्करकृतसङ्गीतदामोदरः ॥
” * ॥
* ॥
अकारादिवर्णाः । इति मेदिनी ॥
तस्य नामा-न्तरं अच् २ । इति वोपदेवः ॥
मात्रा ३ ।इति स्वरोदयः ॥
ते च ह्रस्वदीर्घप्लुता भवन्तियथा, --“एकमात्रो भवेत् ह्रस्वो द्विमात्रो दीर्घ उच्यते ।त्रिमात्रस्तु प्लुतो ज्ञेयो व्यञ्जनं चार्द्धमात्रकम् ॥
”इति मुग्धबोधटीकायां दुर्गादासः ॥
स्वरवर्णा यथा । अ आ इ ई उ ऊ ऋ ॠऌ ॡ ए ऐ ओ औ अं अः । एतेषां उत्पत्ति-स्थानानि यथा । अत्रयं ए-ह-क-ख-ग-घ-ङाःकण्ठ्याः । इत्रयं च-छ-ज-झ-ञ-शा ए-ऐयास्तालव्याः । ऋत्रयं ट-ठ-ड-ढ-ण-र षामूर्द्धन्याः । ऌत्रयं त-थ-द-ध-न-ल-सा वोदन्त्याः । उत्रयं प-फ-ब-भ-म-वा ओ-औओष्ठ्याः । इति मुग्धबोधव्याकरणम् ॥
ए-ह-क-ख-ग-घ-ङा इत्येकपदोक्त्या एषां उत्पत्ति-स्थानं कण्ठमुक्त्वा पश्चात् ए ऐ इत्युभयं तालव्य-कार्य्यार्थंतालव्यमध्येऽपि ए-ऐ-या इति भिन्नपदेपठितवान् । ओ औ इत्युभयमोष्ठकार्य्यार्थ-मोष्ठ्यमध्येऽपि ओ औ ओष्ठ्या इति भिन्नपदेपठितवान् । तालव्यकार्य्यञ्च इवर्णस्य समत्वात्गुण एकारः वृद्धिरैकारः । उकारस्य गुणओकारः वृद्धिरौकारः । ननु ए ऐ ओ औचतुर्णां स्वभावात् कण्ठजातानामपि ताल-व्यौष्ठ्यकार्य्यकारित्वं कथमिति चेन्न यतः कुन्त्याप्रसूतस्य कर्णस्य राधाप्रतिपालनात् राधेयत्वंसंगच्छते । इति तट्टीकायां दुर्गादासः ॥
* ॥
अन्यच्च ।“मातृकायां स्वराः प्रोक्ताः स्वराः षोडश-सङ्ख्यया ।तेषां द्वावन्तिमौ त्याज्यौ चत्वारश्च नपुंसकाः ॥
शेषा दश स्वरास्तेषु स्थादेकैको द्विके द्विके ।ज्ञेया अतोऽस्वराद्याश्च ह्रस्वाः पञ्च स्वरोदये ॥
स्वरा हि मातृकोच्चारा मात्राव्याप्तं जगत्त्रयम् ।तस्मात् स्वरोद्भवं सर्व्वं त्रैलोक्यं सचराचरम् ॥
अकारादिस्वराः पञ्च ब्रह्माद्याः पञ्चदेवताः ।निवृत्त्याद्याः कलाः पञ्च इच्छाद्यं शक्तिपञ्चकम् ॥
मयाद्याश्चक्रभेदाश्च धराद्यं भूतपञ्चकम् ।गन्धाद्या विषयास्ते च कामबाणा इतीरिताः ।पिण्डं पदं तथा रूपं रूपातीतं निरञ्जनम् ।स्वरभेदे स्थितं ज्ञानं ज्ञायते गुरुतः सदा ॥
अकारादिस्वराः पञ्च तेषामष्टौ भिदास्त्वमूः ।मात्रावर्णो ग्रहो जीवो राशिर्भं पिण्डयोगकौप्रसुप्तो भाषते येन येनागच्छति शब्दितः ।तत्र नाम्न्याद्यवर्णे या मात्रा मात्रास्वरः सहि ॥
”इति मात्रास्वरचक्रम् ॥
*“कादिहान्तान् लिखेद्वर्णान् स्वराधो ङ ञ-णोज्झितान् ।तिर्य्यक् पड्क्तिकमेणैव पञ्चत्रिंशत् प्रकोष्ठके ॥
नरनामादिमो वर्णो यस्मात् स्वरादधः स्थितः ।स स्वरस्तस्य वर्णस्य वर्णस्वर इहोच्यते ॥
स प्रोक्ता ङ-ञ-णा वर्णा नामादौ सन्ति ते नहि ।वेद्भवन्ति तदा ज्ञेया ग-ज डास्ते यथाक्रमम् ॥
यदि नाम्नि भवेद्वर्णः संयुक्ताक्षरलक्षणः ।ग्राह्यस्तस्यादिमो वर्ण इत्युक्तं ब्रह्मयामले ॥
”इति वर्णस्वरचक्रम् ॥
* ॥
अस्वरे मेषसिंहालिः कन्यायुग्मककर्क्कटाः ।उस्वरे च धनुर्म्मीनौ एस्वरे च तुलावृषौ ॥
ओस्वरे मृगकुम्भौ च राशिसम्भूग्रहस्वराः ।स्वराधः स्थापयेत् खेटं राशेर्यो यस्य नायकः ॥
मेषवृश्चिकयोर्भौमः शुक्रा वृषतुलाभृतोः ।बुधः कन्याभियुनयोः कर्क्कटस्य च चन्द्रमाः ॥
स्यान्मीनधनुषोर्जीवः शनिर्मकरकुम्भयोः ।सिंहास्याधिपतिः सूर्य्यः कथितो गणकोत्तमैः ॥
”इति ग्रहस्वरचक्रम् ॥
* ॥
“षोडशाक्षरोऽवर्गः स्यात् कादिवर्गास्तु पञ्चकाः ।चतुरर्णौ यशौ वर्गौ सङ्ख्या वर्गेषु कीर्त्तिताः ॥
नाम्नो वर्णाः स्वरा ग्राह्या वर्गाणां वर्णसंख्यया ।पिण्डिताः पञ्चभिर्भक्ताः शेषं जीवस्वरं विदुः ॥
”इति जीवस्वरचक्रम् ॥
* ॥
“मेषवृषावकारे च मिथुनाद्याः षडंशकाः ।मिथुनांशास्त्रयश्चैव इकारे सिंहकर्क्कटौ ।कन्या तुला उकारे च वृश्चिकस्य त्रयोऽंशकाः ।एकारे वृष्टिकस्यान्त्याः कार्म्मुकः षड्मृगा-दिमाः ॥
अंशास्त्रयो मृगास्यान्त्याः कुम्भमीनौ तथास्वरे ।एवं राशिस्वरः प्रोक्तो नवांशप्रक्रमोदयः ॥
”इति राशिस्वरचक्रम् ॥
* ॥
“अकारे सप्त ऋक्षाणि रेवत्यादिक्रमेण च ।पञ्च पञ्च इकारादावेवमृक्षस्वरोदयः ॥
”इति नक्षत्रस्वरचक्रम् ॥
* ॥
“मात्रा वर्णस्वरात् सङ्क्या सङ्ख्या जीवस्वरा-त्तथा ।पिण्डीकृते स्वरैः शेषः पिण्डस्वर इहोच्यते ॥
”इति पिण्डस्वरचक्रम् ॥
* ॥
“मात्रादिवर्णभेदेन स्वरानुत्पाद्य नामतः ।योगे शरहृते तत्र शेषो दोगस्वरो मतः ॥
”इति योगस्वरचक्रम् ॥
“प्रोक्ता नैसर्गिकाश्चाष्टौ मात्राद्या नामजाःस्वरा ॥
” * ॥
मात्रादिस्वरचक्रबलेन कर्त्तव्यकर्म्माणि यथा, --“साधनं मन्त्रयन्त्रस्य यन्त्रयोगञ्च सर्व्वदा ।अधोमुखानि कर्म्माणि मात्रास्वरबले कुरु ॥
* ॥
वर्णस्वरबले सर्व्वं कर्त्तव्यञ्च शुभाशुभम् ।सिद्धिदः सर्व्वकार्य्येषु युद्धकाले विशेषतः ॥
* ॥
मारणं मोहनं स्तम्भं विद्वेषोच्चाटने वशम् ।विवादं विग्रहं वातं कुर्य्याद्ग्रहस्वरोदये ॥
* ॥
यानपानादिकं सर्व्वं वस्त्रालङ्कारभूषणम् ।विद्यारम्भांविवाहञ्च कुर्य्यात् जीवस्वरोदये ॥
* ॥
प्रासादारामहर्म्म्याणि देवतास्थापनानि च ।राजाभिषेचनं दीक्षा कर्त्तव्यं राशिके स्वरे ॥
* ॥
शान्तिकं पीष्टिकञ्चैव प्रवेशो वीजवापनम् ।स्त्रीविवाहस्तथा यात्रा कर्त्तव्या भस्वरोदये ॥
* ॥
शत्रूणां देशभङ्गश्च कौटयुद्धञ्च वेष्टनम् ।सेनाध्यक्षस्तथा मन्त्रो कर्त्तव्यः पिण्डकोदये ॥
* ॥
योगेन साधयेद् योगं देहस्थं ज्ञानसम्भवम् ।आणवं शाम्भवञ्चैव शाक्तेयञ्च तृतीयकम् ॥
* ॥
तिथिवारौ च नक्षत्रं पृथक् पृथक् प्रभाषि-तम् ।यत् तदेकत्र सन्मिल्य कुर्य्याद्वर्णस्वरोदये ।यस्य नामादिको वर्णस्तिथिवारर्क्षजं मृतम् ।तद्दिनं वर्जयेत्तस्य हानिमृत्युकरं यतः ॥
अनेन स्वरयोगेन शत्रूणां मारणादिकम् ।मन्त्रयन्त्रक्रियां मोहं साधयेत्तद्दिने बुधः ॥
”इत्यादि नरपतिजयचर्य्यास्वरोदयधृतब्रह्मयाम-लम् ॥
* ॥
नासावायुः । इति मेदिनी ॥
तत्रअजपाजप्रमाणं यथा, --“हंस हंसेति यन्मन्त्रं जीवो जपति सर्व्वदा ।शतैः षड्भिश्च युक्तानि सहस्राण्येकविंशतिः ॥
अजपा नाम गायत्त्री योगिनां मोक्षसाधनम् ।अस्याः सङ्कल्पमात्रेण सर्व्वपापैः प्रमुच्यते ॥
”इति महाभारते आश्वमेधिकपर्व्वणि उत्तर-गीता ॥
* ॥
अपि च ।“इडा च पिङ्गला चैव नासिकाद्वारगामिनी ।आमूलाद्ब्रह्मद्वारान्तं सुषुम्ना मध्यगामिनी ॥
वहत्यूर्द्ध्वमुखेनैव प्राणवायुश्च सर्व्वदा ।पानं करोत्यपानश्च अधोवक्त्रेण चैव हि ॥
शक्तिरूपः स्थितश्चन्द्रो वामनासाप्रवाहकः ।शिवरूपधरः सूर्य्यो दक्षनासापुटे तथा ॥
हकारे निःसरेद्वायुः सकारश्च प्रवेशने ।अजपानामगायत्त्रीं जीवो जपत्यहर्निशम् ॥
* ॥
मुक्तिमोपानेऽप्युक्तम् ।षट्शतानि दिवारात्रौ सहस्राण्येकविंशतिः ।एतत्सङ्ख्यं महामन्त्र जीवो जपति सर्व्वदा ॥
ब्राह्म्ये मुहूर्त्ते योगीन्द्रो जपमेवं समर्पयेत् ।समर्पणक्रमश्चैव उच्यते गुरुतस्ततः ॥
मूलाधारे गणेशाय षट्शतञ्च समर्पयेत् ।तत्रैवःब्रह्मणे नित्यं षट्सहस्रं निवेदयेत् ॥
स्वाधिष्ठाने च हरये षट्सहस्रं निवेदयेत् ।षट्सहस्रं मणिपूरे हराय च समर्पयेत् ॥
जीवात्मने सहस्रञ्च तत्रैव परिकल्पयेत् ।परमात्मने सहस्रन्तु अनाहते निवेदयेत् ॥
सहस्रन्तु परमशिवे सहस्रारे समर्पयेत् ।एवं समर्पयेद्यस्तु पापैः पुण्यैर्न लिप्यते ॥
”इति श्रोपूर्णानन्दतिरचितश्रीतत्त्वचिन्तामणौतत्त्वसारपरिच्छेदे षट्चक्रकथनम् ॥
* ॥
अन्यत्स्वरोदयशब्दे द्रष्टव्यम् ॥
* ॥
* ॥
अथ पक्षिस्वरज्ञानम् ।“पोतकीरुतविचारमिदानींकूर्म्महे यमधिगम्य मनुष्यः ।भाविकर्म्मफलपाकपरीक्षा-स्ततक्षमो भवति योगिसदृक्षः ॥
लाभदश्चिलि चिलीति निनादःशूकि शूलि निनदोऽपि तथैव ।कुचि कुचि निनदोऽपि जलार्थेव्याहतः कूचि कूचि स्वरयुक्तैः ॥
कीरु कीरु इति यो मधुरोऽसौकामतस्तु निनदाः स्खलिताख्याः ।स्याद्भयाय नियमेन च ची चि-र्निस्वनो ह्यसुकुनाद इहार्थः ॥
कष्टदश्चिरि चिरीति तिराव-श्चीकुचीकुरिति चान्यविरावी ।एवमीदृशफला दश नादाःप्रस्फुटा निगदिता भगवत्या ॥
प्रत्येकमाख्यातफलं नराणांयस्मिन् दशानां शकुनस्वराणाम् ।जानात्यवश्यं पुरुषो विशेषंप्रयोजनं भावि स वेत्त्यशेषम् ॥
* ॥
वामो निनादः फलदः प्रवासेस्याद्दक्षिणेऽनर्थफलाप्तिहेतुः ।पृष्ठस्थितानां फलकृच्च पृष्ठेनिषेधकारी पुनरग्रभागे ॥
युद्धप्रवेशेऽथ गृहप्रवेशेश्रेयः प्रदद्यान्निनदोऽपसव्यः ।वामः पुनः पाण्डवयुद्धवत्याभवत्यभीष्टप्रतिकूलवर्त्ती ॥
* ॥
पार्थिवञ्चिलिचिलिस्वर उक्तःशूलि शूलिरिति यः स तथैव ।कूचि कूचि कुचि कुचीति च शब्दंद्वाविमौ निगदितौ पुनराप्यौ ॥
कीरु कौरुरिति तैजससंज्ञ-स्तैजसाश्च निनदाः स्खलिताख्याः ।मारुतावपि चिलिस्वनवीचि-निस्वनौ निगदितौ मुनिमुख्यैः ॥
अम्बरश्चिरि चिरीति निनाद-श्चीकु चोकुरिति तादृश एव ।पञ्च चैव निनदा दश नादाभूतपञ्चकनिवासभवेन ॥
क्रमादमी पार्थिवनादपूर्व्वाःपञ्चापि शब्दाः शकुनैकदेव्याः ।भवन्ति चैतन्नियतं भवन्तिफलानि पूर्णान्यचिरेण पुंसाम् ॥
क्रमेण पृथ्वीजलपावकानांभवन्ति शब्दा यदि कृष्णिकायाः ।मनोरथेभ्योऽभ्यधिकानि तूर्णंतदा फलानि ध्रुवमुद्वहन्ति ॥
अनन्तरं पार्थिवनादतश्चेद्-वह्निस्बरस्तत्फलमक्षतं स्यात् ।वायव्यशब्दौ यदि नाभसौ वाभूत्वा फलं नश्यति तत् समस्तम् ॥
शान्तौ निनादौ पृथिवीजलाख्यौदीप्तौ समीराम्बरनामधेयौ ।तेजःप्रधानो विजयावलम्बीभवेत् समं येन फलेन तादृक्शुभेषु कार्य्येष्वशुभाय शान्तौदीप्तौ भयादौ भयनाशनाय ।विपर्य्यये द्वावपि न प्रशस्ता-वस्तित्वना स्तित्वफलौ यतस्तौ ॥
”इति वसन्तराजशाकुने स्वरप्रकरणम् ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
स्वर आक्षेपे अद० चुरा०
उभ०
सक०
 सेट् । स्वरयति--ते असस्वरत्--त ।
स्वर
पु०
 स्वर--अच् स्वृ--अप् वा । १ उदात्तानुदात्तस्वरितरूपेवर्णोच्चारणयत्नभेदे तादृशस्वरवत्त्वाच्च २ व्यञ्जनभिन्नवर्णेषुअकारादिषु शिक्षा । तन्त्रोक्ते २ प्राणादिवायोर्व्यापारभेदे३ काक्वादिकृते वर्णाद्युच्चारणध्वनिविशेषे ४ निषादादिषुतन्त्रीकण्ठोत्थेषु गानजध्वनिषु च अमरः ।“उदात्तश्चानुदात्तश्च स्वरितश्च स्वरास्त्रयः” शिक्षा० अका-रादीनां स्वयंराजमानत्वात् स्वरवत्त्वाच्च स्वरपदाभिधेय-ता, “अचः स्वयं विरोजन्ते हलस्तु परगामिनः”इत्युक्ते । “यदात्तश्चादुदात्तश्च स्वरितश्च स्वरास्त्रयः । ह्रस्वोदीर्घः प्लुतश्चेति कालतो नितमा अचि” शिक्षोक्तेश्च ।निषादादिसवराणां प्राणिभेदस्वरतुल्यता नारदेनोक्ता यथा“षड्जं रौति मयूरो हि वृषो नर्दति चर्षभम् । अजाविरौति गान्धारं क्रौञ्चो नर्दति मध्यमम् । पुष्पसाधारणेकाले कोकिलो रौति पञ्चमम् । अश्वश्च धैवतं रौतिनिषादं रौति कुञ्जरः” इति । “अश्वस्तु धैवतं सोऽपिमत्तः पञ्चमसंज्ञकम् । निषादन्तु गजो गर्जत्युन्मदोऽसौसपञ्चमम्” इति । भरतोऽप्याह “षड्जञ्च पञ्चमञ्चेतिमयूरो नदति द्विधा । अश्वाद्या धैवतादींश्च प्राहुर्मत्ताश्चपञ्चमम्” इति । निषादादिशब्दनिरुक्तिश्च “निषीदन्तिस्वरा अस्मिन्निषादस्तेन हेतुना । अशेषसन्धिविषयंस हि व्याप्यावतिष्ठते” । “वायुः समुद्गतो नाभेःकण्ठशीर्षसमुद्गतः । नदत्यृधभवद् यस्मात्तैनैप ऋषभःस्मृतः” “वायुः समुद्गतो नाभेः कण्ठशीर्षंसमाहतः ।नानागन्धवहः पुण्यो गान्धारस्तेन हेतुना । “नासांकण्ठमुरस्तालुजिह्वां दन्तांश्च संश्रितः । षड्भ्यः संजायते यस्मात्तस्मात् षड्ज इति स्मृतः” ।“तद्वदेवोत्थितो वायुरुरःकण्ठसमाहतः । नाभिप्राप्तोमहानादो मध्यभस्तेन स स्मृतः” । “अभिसन्धयतेयस्मात् स्वरांस्तेनेष धैवतः । स तु तावत् प्रधानत्वात्ललाटे व्यवतिष्ठते । “वायुः समुद्गतो नाभेरुरोहृत्-कण्ठमूर्द्धसु । विचरन् पञ्चमस्थानप्राप्त्या पञ्चम उ-च्यते” । “स स्वरो यः श्रुतिस्थाने स्वरन् हृदयरञ्जकः ।षड्ज ऋषभगान्धारा मध्यमः पञ्चमस्तथा । धैवतश्चनिषादश्च स्वराः सप्त प्रकीर्त्तिताः” भरतः ।बालादिस्वराश्च चक्रशब्दे २८११ पृ० दृश्याः ।
क्षीरतरङ्गिणी
Sanskrit
स्वर आक्षेपे
- स्वरयति भ्वादौ स्वृ शब्दोपतापयोः (1664)-स्वरति, हेतौ स्वारयति 307
धातुवृत्तिः
Sanskrit
स्वर (अर्थः) आक्षेपे
( स्वरयति ) स्वरतीति शब्दोपतापयोश्शपि 311
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“स्वर आक्षेपे”@} 2 कथादिः, अदन्तश्च।
स्वरकः-रिका, सिस्वरयिषकः-षिका
स्वरयिता-त्री, सिस्वरयिषिता-त्री
इत्यादिकानि रूपाणि सर्वाण्यपि चहयतिवत् 3 ज्ञेयानि।
स्वरः-सुस्वरः, सुस्वरी इति विशेषः।
औणादिके 4 उप्रत्यये स्वरुः = वज्रमित्यर्थः।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (१९८४)
02
=>
 (१०-चुरादिः-१८६४। सक। सेट्। उभ।)
03
=>
 (५१५)
04
=>
 (द। उ। १-९५)
Capeller
German
2. स्वर॑
n.
 Sonne, Sonnenschein, Licht,
Glanz, Himmel, N. einer best. Welt
(vgl. भुवस्).
स्वर॑ o. स्व॑र
m.
 Ton, Schall, Stimme,
Accent (auch = स्वरित), musikalischer
Ton, Note
Vocal.
Grassman
German
svará, a., Rauschen, Geräusch [von svar]
vgl. ṛṣi-, abhi-svará.
-éṇa 〰 ádrim … darayas {62, 4}.
-é tīrthé síndhos ádhi 〰 {681, 7}.
Burnouf
French
स्वर स्वर
m.
 (स्वृ) son,
son musical, note
सप्तस्वरास् les 7 notes de l'octave
voyelle, accent ou lettre
accentuée, tg.
स्वरण a. Vd. célèbre.
स्वरपत्तन
n.
 le Sāma-veda, qui est tout entier chanté.
स्वरभक्ति
f.
 (भञ्ज्) fraction de voyelle [par ex. le son
très-léger qui est entre ल् et त् dans le latin अल्तेर्, son
qui est complet dans अलितेर्], tg.
स्वरभक्तिकाल a. qui a la quantité d'une स्वरभक्ति,
tg.
स्वरभङ्ग
m.
 (भञ्ज्) rupture des sons de la voix,
chevrottement.
स्वरभङ्गिन्
m.
 esp. d'oiseau.
स्वरमण्डलिका
f.
 sorte d'instrument de musique à cordes.
स्वरलासिका
f.
 flûte.
स्वरान्तरे adv. entre deux voyelles, tg.
स्वरांश
m.
 (अंश) fraction de ton, t. de musique.
स्वरित a. vocalisé, tg. -- S.
n.
 une des 3 esp. d'accent [les
autres sont ल्ऽउदात्त et l'अनुदाल्ल] tg.
Stchoupak
French
स्वर-
m.
 son, bruit
accent, ton (udātta, anudātta, svarita) note de
musique (au nombre de 7)
voyelle
souffle (par les narines).
°परिवर्त-
m.
 modulation.
°ब्रह्मन्- nt. le Brahman manifesté en sons, les textes sacrés.
°भक्ति-
f.
 voyelle insérée entre un र्(ल्) et une consonne.
°भेद-
m.
 voix simulée
fait de se trahir par la voix.
°योग-
m.
 combinaison des sons, voix
-°संयोग- id.
chant.
°संस्वारवन्त्- a. correct pour l'accent ou muni de l'accent et du
rythme.
°संक्रम-
m.
 modulation.
°संदेह-विवाद-
m.
 sorte de jeu de société.
°संपद्-
f.
 mélodie de la voix ou voix mélodieuse
-°संपन्न-
a. v. à la voix mélodieuse.