| YouTube Channel

स्वभाव (svabhAva)

 
शब्दसागरः
English
स्वभाव
m.
 (-वः)
1. Nature, natural state, property or disposition.
2.
Purpose, intention.
E.
 स्व own, and भाव property.
Capeller Eng
English
स्वभाव
m.
 birth-place
(one's own) inherent disposition
or nature
°—,
abl.
 , &
instr.
 by nature, naturally, spontaneously.
Yates
English
स्व-भाव (वः) 1.
m.
 Nature
natural
state or disposition
intention.
Spoken Sanskrit
English
स्वभाव - svabhAva -
m.
 - character
चारित्र्य - cAritrya -
n.
 - character
शील - zIla -
n.
 - character
अक्षर - akSara -
n.
 - character [ computer ]
अक्षरगण - akSaragaNa -
m.
 - characterset [ computer ]
वर्णगण - varNagaNa -
m.
 - characterset [ computer ]
चित्रवर्ण - citravarNa -
m.
 - graphicscharacter [ computer ]
चित्राक्षर - citrAkSara -
n.
 - graphicscharacter [ computer ]
स्वभावपचित्रता - svabhAvapacitratA -
f.
 - purityofcharacter
एस्की-अक्षरगण - eskI-akSaragaNa -
m.
 - ASCIIcharacterset [ computer ]
अङ्काक्षर - aGkAkSara -
n.
 - alphanumericcharacter [ computer ]
प्रङ्गुलक्ष - praGgulakSa -
n.
 - charactersperinch(cpi) [ computer ]
प्रत्यङ्गुलाक्षराणि - pratyaGgulAkSarANi -
n.
 - charactersperinch(cpi) [ computer ]
स्वरूपक - svarUpaka - character
प्रकृति - prakRti -
f.
 - character
वृत्ति - vRtti -
f.
 - character
गुन - guna -
m.
 - character [ guna ]
धर्म - dharma -
m.
 - character
भाव - bhAva -
m.
 - character
वर्ण - varNa -
m.
 - character
स्वभाव - svabhAva -
m.
 - character
स्वभाव - svabhAva -
m.
 - spontaneity
स्वभाव - svabhAva -
m.
 - innate or inherent disposition
स्वभाव - svabhAva -
m.
 - own condition or state of being
स्वभाव - svabhAva -
m.
 - impulse
स्वभाव - svabhAva -
m.
 - nature
स्वभाव - svabhAva -
m.
 - natural state or constitution
स्वभाव - svabhAva -
m.
 - inherent nature
स्वभाव - svabhAva -
m.
 - native place
Wilson
English
स्वभाव
m.
 (-वः)
1 Nature, natural state, property or disposition.
2 Purpose, intention.
E.
 स्व own, and भाव property.
Monier Williams Cologne
English
स्व—भाव
m.
 (ifc. f(आ). ) native place, Viṣṇ.
own condition or state of being, natural state or constitution, innate or inherent disposition, nature, impulse, spontaneity
(°वात् or °वेन or °व-तस् or ibc. ), (from natural disposition, by nature, naturally, by o°'s self, spontaneously),
ŚvetUp.
Mn.
MBh.
&c.
Macdonell
English
स्वभाव sva-bhāva,
m.
 own manner of being, 🞄innate disposition, nature (opp. acquired 🞄aqualities): in. , ab., °— -tas, by nature, naturally
🞄by oneself, spontaneously: -kṛta, pp. 🞄done by nature, natural
-kṛpaṇa,
m.
 (niggardly 🞄by nature), N. of a Brāhman
-ja, 🞄a. produced by nature, congenital, natural, 🞄to (—°)
-janita, pp. id.
-dveṣa,
m.
 natural 🞄hatred
-bhāva,
m.
 natural disposition
-siddha, pp. established by nature, natural, innate
🞄self-evident, obvious
-ukta, pp. spontaneously 🞄stated
-ukti,
f.
 statement of the 🞄exact nature, vivid description (rh.).
Hindi
Hindi
प्रकृति, व्यक्तिगत मानसिक विशेषताओं
Apte Hindi
Hindi
स्वभावः
पुं*
 स्व-भावः -
अपनी स्थिति
स्वभावः
पुं*
 स्व-भावः -
"अन्तर्हित या मूलगुण, प्राकृतिक संविधान, अन्तर्जात या विशिष्ट स्वभाव, प्रकृति या स्वभाव"
L R Vaidya
English
sva-BAva {% m. %} (own state) an essential or inherent property, natural constitution, nature, e.g. किमप्यस्ति स्वभावेन सुंदरं वाप्यसुंदरम्.
Bopp
Latin
स्वभाव m. (e स्व et भाव natura, indoles) natura, indoles.
N. 19. 6. BH. 5. 14. 8. 3.
Edgerton Buddhist Hybrid
English
svabhāva (Skt.), nature
used in Laṅk in several peculiar ways:
(1) saptavidho bhāva-svabhāvo bhavati, yad uta, samudaya-svabhāvo bhava-sv° lakṣaṇa-sv° mahābhūta-sv° hetu-sv° pratyaya-sv° niṣpatti-sv° Laṅk 〔39.9—11〕
these are not explained here or elsewhere, and Suzuki has no explanation
(2) three svabhāva, mentioned Laṅk 〔132.4〕
〔227.10〕
〔348.10〕
and listed 〔67.2 ff.〕 as parikalpita, paratantra, and pariniṣpanna (qq.v.) sva°
cf. Suzuki, Studies, 〔158 f.〕
in Mvy 〔1662—5〕 and Sūtrāl. 〔xi.38—41〕 the term is lakṣaṇa (3) instead of svabhāva
Lévi renders indice (imaginaire, du relatif, and absolu). For other uses of the term in Laṅk see Suzuki ibid. 〔455 ff.〕
Lanman
English
sva-bhāva, m. own way of being, inherent
nature, ingenium, as distinguished
from acquired qualities, see guṇa 2, and
22^21
svabhāvāt, by nature [291^2],
naturally.
Sanskrit Tibetan
Tibetan
ngo bo
१) पौर २) भाव ३) मौल ४) रूप ५) लक्षण ६) वस्तु ७) शील ८) स्वभाव ९) स्वरूप १०) स्वाभाव्य
ngo bo nyid
१) रूपत्व २) स्वभाव ३) स्वाभाविक ४)
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
स्वाद्रूपं लक्षणं भावश्चात्मप्रकृतिरीतयः ।
सहजो रूपतत्त्वं च धर्मः सर्गो निसर्गवत् ॥ १३७६ ॥
शीलं सतत्त्वं संसिद्धिरवस्था तु दशा स्थितिः ।
-wordlist-
स्वरूप (क्ली), स्वलक्षण (क्ली), स्वभाव (पुं), आत्मन् (पुं), प्रकृति (स्त्री), रीति (स्त्री), सहज (पुं), रूपतत्त्व (क्ली), धर्म (पुंक्ली), सर्ग (पुं), निसर्ग (पुं), शील (पुंक्ली), सतत्त्व (क्ली), संसिद्धि (स्त्री), अवस्था (स्त्री), दशा (स्त्री), स्थिति (स्त्री)
अभिधानरत्नमाला
Sanskrit
धर्म
धर्म, स्वभाव, आत्मन्
धर्मः स्वभावः आत्मा स्यादवेक्षा प्रतिजागरः ॥ ७८२ ॥
verse 4.1.1.782
page 0089
धातु
धातु, पृथिव्यादिभूत, शरीर, रसादि, लोह, स्वभाव, गैरिकादि
पृथिव्यादिषु भूतेषु शरीरेषु रसादिषु ।
लोहेषु च स्मृतो धातुः स्वभावे गैरिकादिषु ॥ ८५७ ॥
verse 5.1.1.857
page 0098
नाममाला
Sanskrit
स्वभाव, प्रकृति, शील, निसर्ग, विश्वास, निज
स्वभावः प्रकृतिः शीलं निसर्गो विश्वसो निजः ।
verse 0.1.1.185
page 0088
अमरकोशः
Sanskrit
Word: स्वभावः
Root: स्वभाव
Gender: पुं
Number: all
Meaning(s):
⇒ nature
⇒ impulse
⇒ character
⇒ spontaneity
⇒ native place
⇒ inherent nature
⇒ natural state or constitution
⇒ innate or inherent disposition
⇒ own condition or state of being
Shloka(s):
1|7|37|2 ► अदृष्टिः स्यादसौम्येऽक्ष्णि संसिद्धिप्रकृती त्विमे॥ (नाट्यवर्गः)
1|7|38|1 ► स्वरूपं च स्वभावश्च निसर्गश्चाथ वेपथुः। (नाट्यवर्गः)
3|3|13|1 ► शीलान्वयावनूके द्वे शल्के शकलवल्कले। (नानार्थवर्गः)
3|3|22|1 ► सर्गः स्वभावनिर्मोक्षनिश्चयाध्यायसृष्टिषु। (नानार्थवर्गः)
3|3|109|2 ► आत्मायत्नो धृतिर्बुद्धिः स्वभावो ब्रह्म वर्ष्म च॥ (नानार्थवर्गः)
3|3|139|1 ► धर्माः पुण्ययमन्यायस्वभावाचारसोमपाः। (नानार्थवर्गः)
3|3|201|2 ► शीलं स्वभावे सद्वृत्ते सस्ये हेतुकृते फलम्॥ (नानार्थवर्गः)
3|3|208|1 ► भावः सत्तास्वभावाभिप्रायचेष्टात्मजन्मसु। (नानार्थवर्गः)
Synonym(s):
➠ 1|7|37|2 ⇢ संसिद्धिः (संसिद्धि) (स्त्री) ⇒ success, beatitude, perfection, perfect state, final emancipation, last or decisive word, fixed or settled opinion, last consequence or result, complete accomplishment or fulfilment
➠ 1|7|37|2 ⇢ प्रकृतिः (प्रकृति) (स्त्री) ⇒ rule, root, base, model, origin, affair, mother, temper, animal, matter, eunuch, goddess, pattern, standard, citizens, artisans, ministry, character, extraction, disposition, temperament, third nature, constitution, primal matter, original state, ordinary state, uninflected word, king's ministers, fundamental form, body of ministers, woman or womankind, ordinary condition, subjects of a king, cause original source, co-efficient multiplier, original or primary substance, body of ministers or counsellors, crude or elementary form of a word, male or female organ of generation, making or placing before or at first, original producer of the material world, constituent elements or powers of the state, personified will of the Supreme in the creation, original or natural form or condition of anything, various sovereigns to be considered in case of war, predominance of one of the humours at the time of generation, 8 producers or primary essences which evolve the whole visible world
➠ 1|7|38|1 ⇢ स्वरूपम् (स्वरूप) (नपुं) ⇒ wise, kind, sort, like, event, looks, nature, learned, texture, similar, quality, pleasing, handsome, character, occurrence, appearance, consistency, peculiarity, peculiar aim, own condition, name of a place, form or shape of, particular relation, one's own form or shape, having a like nature or character, having one's own peculiar form or character
➠ 1|7|38|1 ⇢ स्वभावः (स्वभाव) (पुं) ⇒ nature, impulse, character, spontaneity, native place, inherent nature, natural state or constitution, innate or inherent disposition, own condition or state of being
➠ 1|7|38|1 ⇢ निसर्गः (निसर्ग) (पुं) ⇒ nature, creation, granting, bestowing, evacuation, abandoning, giving away, relinquishing, favour or grant, voiding excrement, natural state or condition or form or character
➠ 3|3|13|1 ⇢ अनूकम् (अनूक) (नपुं) ⇒ race, family, character, disposition, peculiarity of race
➠ 3|3|22|1 ⇢ सर्गः (सर्ग) (पुं) ⇒ book, gush, shot, rush, dart, will, child, canto, origin, assent, racing, stream, effort, nature, chapter, voiding, resolve, section, starting, creature, tendency, downpour, fainting, exertion, creation, begetting, agreement, offspring, resolution, letting go, disposition, procreation, discharging, gust of wind, created being, draught of air, natural property, implement of war, primary creation, creation of the world, herd let loose from a stable, emission or creation of matter, aspiration at the end of a word, any troop or host or swarm or multitude
➠ 3|3|109|2 ⇢ आत्मा (आत्मन्) (पुं) ⇒ soul, self, breath, spirit, nature, essence, character, peculiarity, individual soul
➠ 3|3|139|1 ⇢ धर्मः (धर्म) (पुं) ⇒ bow, law, duty, mark, usage, right, thing, custom, virtue, manner, nature, statute, justice, morality, property, religion, practice, upaniSad, devotion, ordinance, attribute, character, to become, observance, good works, moral merit, peculiarity, righteousness, ninth mansion, dharmA-knowing, religious merit, steadfast decree, particular ceremony, propriety of conduct, religious abstraction, law of Northern Buddhism, Law or Justice personified, law or doctrine of Buddhism, ethical precepts of Buddhism, associating with the virtuous, that which is established or firm, peculiar condition or essential quality, customary observance or prescribed conduct
➠ 3|3|201|2 ⇢ शीलम् (शील) (नपुं) ⇒ form, piety, habit, usage, shape, custom, beauty, virtue, practice, tendency, morality, integrity, character, disposition, moral precept, moral conduct, nature good disposition or character, natural or acquired way of living or acting
➠ 3|3|208|1 ⇢ भावः (भाव) (पुं) ⇒ thing, spirit, manner, emotion, sentiment, intuition, prescience, attitude [mental]
Related word(s):
जातिः ➡ मानसिकभावः
परा_अपरासंबन्धः ➡ सुस्वभावः
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
स्वभावः,
पुं,
 (स्वस्य भावः ।) स्वकीयभावः ।तत्पर्य्यायः । संसिद्धिः २ प्रकृतिः ३ स्वरूपम् ४निसर्गः ५ । इत्यमरः । १ । ७ । ३८ ॥
भावः ६ ।इति शब्दरत्नावली ॥
सर्गः ७ । इति जटा-धरः ॥
स्वत एव आविर्भावः । यथा, --“बहिर्हेत्वनपेक्षी तु स्वभावोऽथ प्रकीर्त्तितः ।निसर्गश्च स्वरूपञ्चेत्येषोऽपि भवति द्विधा ॥
निसर्गः सुदृढाभ्यासजन्यः संस्कार उच्यते ।अजन्यस्तु स्वतः सिद्धः स्वरूपं भाव इष्यते ॥
”इत्युज्ज्वलनीलमणिः ॥
“वचनेषु च बुद्धौ च स्वभावे च चरित्रतः ।आचारे व्यवहारे च ज्ञायते हृदयं नृणाम् ॥
* ॥
लोकाः कर्म्मवशीभूतास्तत् कर्म्म यत् कृतं पुरा ।स्वकर्म्मणां फलं भुङ्क्ते जन्तुर्जन्मनि जन्मनि ॥
केचिद्वदन्तीति भवेत् स्वकृतेन च कर्म्मणा ।केचिद्वदन्ति दैवेन स्वभावेनेति केचन ॥
त्रिविधाश्च मता वेदे वेदवेदाङ्गपारगाः ॥
स्वयञ्च कर्म्मजनकस्तत् कर्म्म दैवकारणम् ।स्वभावो जायते नॄणामात्मनः पूर्व्वकर्म्मणा ॥
* ॥
स एवात्मा संर्व्वसेव्यः सर्व्वेषाञ्च फलप्रदः ।स च सृजति दैवञ्च स्वभावं कर्म्म एव च ॥
* ॥
अहो श्रीकृष्णदासानां कः स्वभावः सुनिर्म्मलः ।हृतभार्य्यमुच्छितञ्च न शशाप रिपुं गुरुः ॥
”इति ब्रह्मवैवर्त्ते प्रकृतिखण्डे । ५७ । २१ -- २८ ।२१ । ४१ ॥
अपि च ।“सुदिनं दुर्द्दिनञ्चैव सर्व्वं कर्म्मोद्भवे भव ।तत् कर्म्म तपसां साध्यं कर्म्मणाञ्च शुभाशुभम् ॥
तपः स्वभावसाध्यञ्च स्वभावोऽभ्यासतो भवेत् ।संसर्ग साध्योऽभ्यासश्च संसर्गः पुण्यतो भवेत् ॥
”इति ब्रह्मवैवर्त्ते श्रीकृष्णजन्मखण्डे ४३ । ५१ -- ५२ ॥
अन्यच्च । चाणक्यवाक्यम् ।“स्वभावो यादृशो यस्य न यहाति कदाचन ।अङ्गारः शतधौतेन मलिनत्वं न मुञ्चति ॥
”“सर्व्वस्य हि परीक्ष्यन्ते स्वभावा नेतरे गुणाः ।अतीत्य हि गुणान् सर्व्वान् स्वभावो मूर्द्ध्निवर्त्तते ॥
”इति हितोपदेशे मित्रलाभनामप्रथमकथा-संग्रहः ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
स्वभाव
पु०
 स्वस्य भावः । १ निसर्गे अजन्ये स्वतःसिद्धे भावेच अमरः । “वहिर्हेत्वनपेक्षी तु स्वभावोऽथ प्रकीर्त्तितः । निसर्गश्च स्वभावच इत्येष भवति द्विधा ।निसर्गः सुदृढभ्यासजन्यः संस्कार उच्यते । अजनयस्तुस्वतः सिद्धः स्वरूपो भाव उच्यते” उज्ज्वलद० ।
Capeller
German
स्वभाव
m.
 eigenes Wesen, Natur, Anlage,
Charakter. °—, Instr. Abl. (auch auf
तस्) von Natur, von Anlage, von Haus
aus.
Burnouf
French
स्वभाव स्वभाव
m.
 (स्व
भू) nature individuelle
naturel, caractère.
स्वभावज a. (जन्) qui procède de la nature
individuelle.