| YouTube Channel

स्वतन्त्रः (svatantraH)

 
Apte Hindi
Hindi
स्वतन्त्रः
पुं*
 स्व-तन्त्रः -
अन्धा पुरुष
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 स्वतन्त्रः, स्वतन्त्रा, स्वतन्त्रम्, अनधीनः, अनधीना, अनधीनम्, अनायत्तः, अनायत्ता, अनायत्तम्, स्वाधीनः, स्वाधीनम्, स्वाधीना, आत्मायत्तः, आत्मायत्ता, आत्मायत्तम्, आत्मतन्त्रः, आत्मतन्त्रम्, आत्मतन्त्रा
adjective
यः आत्मनि आश्रितः।
"अस्माकं देशः स्वतन्त्रः अस्ति।"
अमरकोशः
Sanskrit
Word: स्वतन्त्रः
Root: स्वतन्त्र
Gender: पुं
Number: all
Meaning(s):
⇒ free
⇒ self-willed
⇒ independent
⇒ uncontrolled
⇒ self-dependent
⇒ absolute [independent]
Shloka(s):
3|1|15|2 ► स्वतन्त्रोऽपावृतः स्वैरी स्वच्छन्दो निरवग्रहः॥ (विशेष्यनिघ्नवर्गः)
Synonym(s):
➠ 3|1|15|2 ⇢ स्वतन्त्रः (स्वतन्त्र) (पुं) ⇒ free, self-willed, independent, uncontrolled, self-dependent, absolute [independent]
➠ 3|1|15|2 ⇢ (स्वतन्त्र) (स्त्री) ⇒ free, self-willed, independent, uncontrolled, self-dependent, absolute [independent]
➠ 3|1|15|2 ⇢ स्वतन्त्रम् (स्वतन्त्र) (नपुं) ⇒ free, self-willed, independent, uncontrolled, self-dependent, absolute [independent]
➠ 3|1|15|2 ⇢ अपावृतः (अपावृत) (पुं) ⇒ open, covered, laid open, self willed, unrestrained
➠ 3|1|15|2 ⇢ (अपावृत) (स्त्री) ⇒ open, covered, laid open, self willed, unrestrained
➠ 3|1|15|2 ⇢ अपावृतम् (अपावृत) (नपुं) ⇒ open, covered, laid open, self willed, unrestrained
➠ 3|1|15|2 ⇢ स्वैरी (स्वैरिन्) (पुं) ⇒ free, independent, unrestrained, insubordinate, going where one likes
➠ 3|1|15|2 ⇢ (स्वैरिन्) (स्त्री) ⇒ free, independent, unrestrained, insubordinate, going where one likes
➠ 3|1|15|2 ⇢ स्वैरि (स्वैरिन्) (नपुं) ⇒ free, independent, unrestrained, insubordinate, going where one likes
➠ 3|1|15|2 ⇢ स्वच्छन्दः (स्वच्छन्द) (पुं) ⇒ wild, arbitrary, free will, independent, spontaneous, uncontrolled, uncultivated, acting at pleasure, one's own or free will, following one's own will, one's own choice of fancy
➠ 3|1|15|2 ⇢ (स्वच्छन्द) (स्त्री) ⇒ wild, arbitrary, free will, independent, spontaneous, uncontrolled, uncultivated, acting at pleasure, one's own or free will, following one's own will, one's own choice of fancy
➠ 3|1|15|2 ⇢ स्वच्छन्दम् (स्वच्छन्द) (नपुं) ⇒ wild, arbitrary, free will, independent, spontaneous, uncontrolled, uncultivated, acting at pleasure, one's own or free will, following one's own will, one's own choice of fancy
➠ 3|1|15|2 ⇢ निरवग्रहः (निरवग्रह) (पुं) ⇒ free, headstrong, self-willed, independent, unrestrained
➠ 3|1|15|2 ⇢ (निरवग्रह) (स्त्री) ⇒ free, headstrong, self-willed, independent, unrestrained
➠ 3|1|15|2 ⇢ निरवग्रहम् (निरवग्रह) (नपुं) ⇒ free, headstrong, self-willed, independent, unrestrained
Related word(s):
जातिः ➡ मनुष्यः
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
स्वतन्त्रः, त्रि, (स्वस्य तन्त्रं प्राधान्यं यत्र ।)स्वाधीनः । तत्पर्य्यायः । अपावृतः २ स्वैरी ३स्वच्छन्दः ४ निरवग्रहः ५ । इत्यमरः । ३ ।१ । १५ ॥
निर्यन्त्रिणः ६ यथाकामी ७ निर-र्गलः ८ निरङ्कुशः ९ । इति जटाधरः ॥
स्वरुचिः १० । इति हेमचन्द्रः ॥
स्वतन्त्रास्वतन्त्र-व्यक्तयो यथा, नारदः ।स्वातन्त्रन्तु स्मृतं ज्येष्ठे ज्यैष्ठं गुणवयःकृतम् ।अस्वतन्त्राः प्रजाः । सर्व्वाः स्वतन्त्रः पृथिवीपतिः ॥
अस्वतन्त्रः स्मृतः शिष्य आचार्य्यस्य स्वतन्त्रता ।अस्वतन्त्राः स्त्रियः सर्व्वाः पुत्त्रा दासाःपरिग्रंहाः ॥
”परिग्रहा अनुजीविप्रभृतयः ।“स्वतन्त्रस्तत्र तु गृही यस्य तत् स्यात् क्रमा-गतम् ।गर्भस्यैः सदृशो ज्ञेयो अष्टमाद्वत्सरात् शिशुः ॥
वाल आषोडशाद्वर्षात् पौगण्डोऽपि निगद्यते ।परतो व्यवहारज्ञः स्वतन्त्रः पितरावृते ॥
जीवतोर्न स्वतन्त्रः स्यात् जरयापि समन्वितः ।तयोरपि पिता श्रेयान् बीजप्राधान्यदर्शनात् ॥
अभावे बीजिनो माता तदभावे च पूर्व्वजः । * ।स्वतन्त्रोऽपि हि यत् कार्य्यं कुर्य्यादप्रकृतिंगतः ।तदप्यकृतमेव स्यादस्वातन्त्र्यस्य हेतुतः ॥
”इति व्यवहारतत्त्वम् ॥
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“तत्रि कुटुम्बधारणे”@} 2 आकुस्मीयः।
तन्त्रकः-न्त्रिका, तितन्त्रयिषकः-षिका
तन्त्रयिता-त्री तितन्त्रयिषिता-त्री
3 तन्त्रयमाणः, तितन्त्रयिषमाणः
तन्त्रयिष्यमाणः, तितन्त्रयिषिष्यमाणः
4 तन्-तन्त्रौ-तन्त्रः
-- -- -- तन्त्रितः, तितन्त्रयिषितः-तवान्
तन्त्रः, स्वतन्त्रः, तितन्त्रयिषुः
तन्त्रयितव्यम्, तितन्त्रयिषितव्यम्
तन्त्रणीयम्, तितन्त्रयिषणीयम्
तन्त्र्यम्, तितन्त्रयिष्यम्
ईषत्तन्त्रः-दुस्तन्त्रः-सुतन्त्रः
-- तन्त्र्यमाणः, तितन्त्रयिष्यमाणः
तन्त्रः, तन्त्रम्, तितन्त्रयिषः
तन्त्रयितुम्, तितन्त्रयिषितुम्
तन्त्रणा, तितन्त्रयिषा
5 6 तन्त्रणम्, तितन्त्रयिषणम्
तन्त्रयित्वा, तितन्त्रयिषित्वा
प्रतन्त्र्य, प्रतितन्त्रयिष्य
तन्त्रम् २, तन्त्रयित्वा २, तितन्त्रयिषम् २
तितन्त्रयिषित्वा २
7 इति ईप्रत्ययो भवति।
तन्त्र्यते = धार्यतेऽनया इति तन्त्रीः = सिरा, वादित्रं च।
‘अवी तन्त्री तरी लक्ष्मी धी ह्री श्रीणामुणादिषु।
सप्त स्त्रीलिङ्गशब्दानां न सुलोपः कदाचन।।’ इति वचनात् तन्त्रीः इत्येव, न तु सुलोषः।]] तन्त्रीः।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (६९८)
02
=>
 (१०-चुरादिः-१६७९। अक। सेट्। आत्म।)
03
=>
 [[३। ‘आकुस्मादात्मनेपदिनः’ (ग। सू। चुरादौ) इति वचनात् आत्मनेपदं शानच्।]]
04
=>
 [[४। क्विपि, णिलोपे, पूर्वं रेफस्य संयोगान्तलोपे, पश्चात् तकारस्यापि संयोगान्तलोपः।]]
05
=>
 [पृष्ठम्०६४२+ २३]
06
=>
 [[आ। ‘संडापितः सदसि डेपितवृष्णिवीरे भोजेन्द्रतन्त्रणविनिन्द्यममन्त्रतैवम्।।’ धा। का। ३। ३३।]]
07
=>
 [[१। ‘अवितॄस्तॄतन्त्रिभ्य ईः’ [द। उ। १। ८२।]