| YouTube Channel

स्यमन्तकः (syamantakaH)

 
Apte
English
स्यमन्तकः [syamantakḥ], A kind of valuable gem (said to yield daily eight loads of gold and to preserve from all kinds of dangers and portents)
Bhāg.*
 1.56. (For some account, see the word सत्राजित्).
Apte Hindi
Hindi
स्यमन्तकः
पुं*
 - स्यम् + झच् + कन्
एक मूल्यवान मणि
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
स्यमन्तकः,
पुं,
 श्रीकृष्णस्य हस्तमणिः । यथा, --“मणिः स्यमन्तको हस्ते भुजमध्ये तु कौस्तुभः ।”इति हेमचन्द्रः ॥
* ॥
अथ स्यमन्तकोपाख्यानम् ।श्रीशुक उवाच ।“आसीत् सत्राजितः सूर्य्यो भक्तस्य परमः सखा ।प्रीतस्तस्मै मणिं प्रादात् स च तुष्टः स्यमन्तकम् ॥
स तं बिभ्रन्मणिं कण्ठे भ्राजमानो यथा रविः ।प्रविष्टो द्वारकां राजंस्तेजसा नोपलक्षितः ॥
तं विलोक्य जना दूरात्तेजसा मुष्णदृष्टयः ।दीव्यतेऽक्षैर्भगवते शशंसुः सूर्य्यशङ्किताः ॥
नारायण नमस्तेऽस्तु शङ्खचक्रगदाधर ।दामोदरारविन्दाक्ष गोविन्द यदुनन्दन ॥
एष आयाति सविता त्वां दिदृक्षुर्जमत्पते ।मुष्णन् गभस्तिचक्रेण नृणां चक्षुंषि तिग्मगुः ॥
नन्वन्विच्छन्ति ते मार्गं त्रिलोक्यां विबुधर्षभाः ।ज्ञात्वाद्य गूढं यदुषु द्रष्टुं त्वां यात्यजः प्रभो ॥
श्रीशुक उवाच ।निशम्य बालवचनं प्रहस्याम्बजलोचनः ।प्राह नासा रविर्देवः सत्राजिन्मणिना ज्वलन् ॥
सत्राजित् स्वगृहं श्रौमत् कृतकौतुकमङ्गलम् ।प्रविश्य देवसदने मणिं विप्रैर्न्यवेशयत् ॥
दिने दिने स्वर्णभारानष्टौ स सृजति प्रभो ।दुर्भिक्षमार्य्यरिष्टानि सर्पाधिव्याधयोऽशुभाः ॥
न सन्ति मायिनस्तत्र यत्रास्तेऽभ्यर्च्चितो मणिः ।स याचितो मणिं क्वापि यदुराजाय शौरिणा ।नैवार्थकामुकः प्रादात् याच्ञाभङ्गमतर्कयन् ॥
तमेकदा मणिं कण्ठे प्रतिमुच्य महाप्रभम् ।प्रसेनो हयमारुह्य मृगयां व्यचरद् वने ॥
प्रसेनं सहयं हत्वा मणिमाच्छिद्य केशरी ।गिरिं विशन् जाम्बवता निहतो मणिमिच्छता ॥
सोऽपि चक्रे कुमारस्य मणिं क्रीडनकं गले ।अपश्यन् भ्रातरं भ्राता सत्राजित् पर्य्यतप्यत ॥
प्रायः कृष्णेन निहतो मणिग्रीवो वनं गतः ।भ्राता ममेति तत् श्रुत्वा कर्णे कर्णेऽजपन् जनाः ॥
भगवांस्तदुपश्रुत्य दुर्यशो लिप्तमात्मनि ।मार्ष्टुं प्रसेनपदवीमन्वपद्यत नागरैः ॥
हतं प्रसेनमश्वञ्च वीक्ष्य केशरिणा वने ।तञ्चाद्रिपृष्ठे निहतमृक्षेण ददृशुर्जनाः ॥
ऋक्षराजविलं भीममन्धेन तमसावृतम् ।एको विवेश भगवानवस्थाप्य बहिः प्रजाः ॥
तत्र दृष्ट्वा मणिश्रेष्ठं बालक्रीडनकं कृतम् ।हर्त्तुं कृतमतिस्तस्मिन्नवतस्थेऽर्भकान्तिके ॥
तमपूब्ब नरं दृष्ट्वा धात्री चुक्रोश भीतवत् ।तत् श्रुत्वाभ्यद्रवत् क्रुद्धो जाम्बवान् बलिनांवरः ॥
स वै भगवता तेन युयुधे स्वामिनात्मनः ।आसीत्तदष्टविंशाहमितरेतरमुष्टिभिः ॥
क्षीणसत्त्वः स्विन्नगात्रस्तमाहातीवविस्मितः ।जाने त्वां सर्व्वभूतानां प्राण ओजः सहो बलम् ।विष्णुं पुराणपुरुषं प्रभविष्णुमधीश्वरम् ॥
इति विज्ञातविज्ञानमृक्षराजानमच्युतः ।व्याजहार महाराज भगवान् देवकीसुतः ॥
मणिहेतोरिह प्राप्ता वयमृक्षपते विलम् ।भिथ्याभिशापं प्रमृजन्नात्मनो मणिनामुना ॥
इत्युक्तः स्वां दुहितरं कन्यां जाम्बवतीं मुदाअर्हणार्थं स मणिना कृष्णायोपजहार सः ॥
सत्राजितं समाहूय सभायां राजसन्निधौ ।प्राप्तिञ्चाख्याय भगवान् मणिं तस्मैन्यवेदयत् ॥
सोऽनुध्यायंस्तदेवाघं बलवद्विग्रहाकुलः ।कथं मृजाम्यात्मरजः प्रसीदेद्वाच्युतः कथम् ॥
एवं व्यवसितो बुद्ध्या सत्राजित् स्वसुतां शुभाम् ।मणिञ्च स्वयमुद्यम्य कृष्णायोपजहार सः ॥
भगवानाह न मणिं प्रतीच्छामो वयं नृप ।तवास्तु देवभक्तस्य वयञ्च फलभागिनः ॥
”इति भागवते १० स्कन्धे ५६ अध्यायः ॥
सौरभाद्रीयचतुर्थ्यां चन्द्रदर्शने तदुपाख्यानश्रवण-विधिर्यथा, ब्रह्मपुराणे सिंहार्काधिकारे ।“नारायणोऽभिशप्तस्तु निशाकरमरीचिषु ।स्थितश्चतुर्थ्यामद्यापि मनुष्यायापतेच्च सः ॥
अतश्चतुर्थ्यां चन्द्रन्तु प्रमादाद्वीक्ष्य मानवः ।पठेद्धात्रेयिकावाक्यं प्राङ्मुस्वो वाप्युदङ्मुखः ॥
”अभिशप्तः परीवादविषयीभूतः । सोऽभिशापः ।धात्रेयिकावाक्यं विष्णुपुराणे ।“सिंहः प्रसेनमवधीत् सिंहो जाम्बवता हतः ।सुकुमारक मारोदीस्तव ह्येष स्यमन्तकः ॥
”अनेन मन्त्रेणाभिमन्त्रितं जलं पेयम् । आचारात्स्यमन्तकोपाख्यानञ्च श्रोतव्यम् । इति तिथ्यादि-तत्त्वम् ॥