| YouTube Channel

स्मृतिः (smRtiH)

 
Apte
English
स्मृतिः [smṛtiḥ],
f.
 [स्मृ-क्तिन्]
Remembrance
recollection, memory
अश्वत्थामा करधृतधनुः किं न यातः स्मृतिं ते
Ve.*
 3.21
संस्कारमात्रजन्यं ज्ञानं स्मृतिः T. S.
स्मृत्युपस्थितौ इमौ द्वौ श्लोकौ
U.*
 6
4.2.
Thinking of, calling to mind.
What was delivered by human authors, law, traditional law, the body of traditional or memorial law (civil or religious) (opp. श्रुति).
A code of laws, law-book.
A text of Smṛiti, canon, rule of law
इति स्मृतेः.
Desire, wish.
Discrimination, discretion
स्मृतौ हतायां भृतमानदुर्दृशः
Bhāg.*
 4.3.17.
Understanding.
Comp.
 -अन्तरम् another law-book. -अपेत
a.
forgotten.
inconsistent with Smṛiti.
(hence) illegal, unjust.-उक्त
a.
 prescribed or enjoined in the codes of law, canonical. -जातः the god of love. -तन्त्रम् a law-book.-पत्रकम् a register-book
राजाद्यङ्कितलेखस्य धारयेत् स्मृति- पत्रकम् Śukra. 2.287. -पथः, -विषयः the object of memory
स्मृतिपथं, स्मृतिविषयं गम् to be dead
सर्वं यस्य वशा- दगात् स्मृतिपथं कालाय तस्मै नमः
Bh.*
 3.37
समं यैः संवृद्धाः स्मृति- विषयतां ते$पि गमिताः 38. -पाठकः a lawyer. -प्रत्यवमर्शः retentiveness of memory, accuracy of recollection. -प्रबन्धः a legal work. -भ्रंशः loss of failure of memory.-रोधः temporary interruption of memory
loss or failure of memory
शापादसि प्रतिहता स्मृतिरोधरूक्षे भर्तर्यपेत- तमसि प्रभुता तवैव ।
Ś.*
 7.32. -विनयः a reprimand given to a person by reminding him of his duty. -विभ्रमः confusion of memory. -विरुद्ध
a.
 illegal.
विरोधः opposition to law, illegality.
disagreement between two or more Smṛitis or legal texts
स्मृतिविरोधं परिहरति S. B.
cf.
 स्मृत्योर्विरोधे न्यायस्तु बलवान् व्यवहारतः
Y.*
 2.21.-विषयः the range of memory.
शास्त्रम् a law-book, code, digest.
legal science. -शेष
a.
 deceased, dead (as a person). -शैथिल्यम् loss of memory. -संमत
a.
 approved by law. -साध्य
a.
 capable of being proved by law. -हीन forgetful. -हेतुः a cause of recollection, impression on the mind, association of ideas.
Apte 1890
English
स्मृतिः f. [स्मृ-क्तिन्] 1 Remembrance
recollection, memory
अ श्वत्थामा करधृतधनुः किं न यातः स्मृतिं ते Ve. 3. 21
संस्कारमात्रजन्यं ज्ञानं स्मृतिः T. S.
स्मृत्युपस्थितौ इमौ द्वौ श्लोकौ U. 6
4. 2.
2 Thinking of, calling to mind.
3 What was delivered by human authors, law, traditional law, the body of traditional or memorial law (civil or religious) (opp. श्रुति).
4 A code of laws, law-book.
5 A text of Smṛti, canon, rule of law
इति स्मृतेः.
6 Desire, wish.
7 Understanding.
Comp.
अंतरं another law-book.
अपेत a. {1} forgotten. {2} inconsistent with Smṛti. {3} (hence) illegal, unjust.
उक्त a. prescribed or enjoined in the codes of law, canonical.
पथः,
विषयः the object of memory
स्मृतिपथं
विषयं गम् to be dead
Bh. 3. 37, 38.
प्रत्यवमर्षः retentiveness of memory, accuracy of recollection.
प्रबंधः a legal work.
भ्रंशः loss or failure of memory.
रोधः temporary interruption of memory
loss or failure of memory
Ś. 7. 32.
विभ्रमः confusion of memory.
विरुद्ध a. illegal.
विरोधः {1} opposition to law, illegality. {2} disagreement between two or more Smṛtis or legal texts
स्मृतिविरोधं परिहरति Ś. B.
शास्त्रं {1} a lawbook, code, digest. {2} legal science.
शेष a. deceased, dead (as a person).
शैथिल्यं temporary loss of memory.
साध्य a. capable of being proved by law.
हेतुः a cause of recollection, impression on the mind, association of ideas.
Hindi
Hindi
स्मृति
Apte Hindi
Hindi
स्मृतिः
स्त्री*
 - स्मृ + क्तिन्
"याद, प्रत्यास्मरण, स्मरणशक्ति"
स्मृतिः
स्त्री*
 - स्मृ + क्तिन्
"चिन्तन करना, मन में ध्यान करना"
स्मृतिः
स्त्री*
 - स्मृ + क्तिन्
"मानवधर्मशास्त्र, परम्परागत धर्मशास्त्र, स्मृतिग्रन्थ"
स्मृतिः
स्त्री*
 - स्मृ + क्तिन्
"धर्मसंहिता, स्मृतिग्रन्थ"
स्मृतिः
स्त्री*
 - स्मृ + क्तिन्
"स्मृति का मूलपाठ, धर्मसूत्र, धर्म के नियम"
स्मृतिः
स्त्री*
 - स्मृ + क्तिन्
इच्छा कामना
स्मृतिः
स्त्री*
 - स्मृ + क्तिन्
समझ
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 अभिज्ञा, स्मृतिः, अभिज्ञानम्, स्मृतम्, संस्मृतिः, स्मरणम्
noun
दृष्टपूर्वेण मनसि उत्पद्यमानः संस्कारः।
"सामान्यतः अभिज्ञा नैव अपयाति।"
Synonyms:
 स्मरणशक्तिः, स्मृतिः, स्मरणम्, चित्तम्, ऋतिः, मतिः
noun
विविधान् विषयान् बुद्धौ अवधारणस्य क्षमता।
"अस्य अधिकारिणः स्मरणशक्तिः दुर्बला अस्ति।"
Synonyms:
 स्मृतिः, स्मरणम्, संस्मृतिः, संस्मरणम्, अनुस्मृतिः, अविस्मृतिः, संस्कारः
noun
अनुभूतविषयज्ञानम्।
"शैशवस्य स्मृत्या मनः प्रसीदति।"
Synonyms:
 ग्, स्मृतिः
noun
ध्वनिविशेषः ।
"ग् इति कण्ठ्यः अस्ति"
अमरकोशः
Sanskrit
Word: स्मृतिः
Root: स्मृतिः
Gender: undefined
Number: undefined
Meaning(s):
⇒ None
Shloka(s):
3|3|241|1 ► आ प्रगृह्यस्स्मृतौ वाक्येऽप्यास्तु स्यात्कोपपीडयोः। (नानार्थवर्गः)
Synonym(s):
➠ 3|3|241|1 ⇢ आ (आ) (अव्य)
Related word(s):
जातिः ➡ बुद्धिः
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
स्मृतिः,
स्त्री,
 (स्मृ + क्तिन् ।) अनुभूतविषय-ज्ञानम् । इति चण्डीटीकायां नागोजीभट्टः ॥
स्वाम्याश्रितक्रियाजन्यसंस्कारजन्यज्ञानम् । इतिरसमञ्जरी ॥
अनुभव-संस्कार-जन्य-ज्ञानम् ।यथा, --“सम्बिद्भगवती द्वेधा स्मृत्यनुभवभेदिका ॥
”इति कविकल्पद्रुमटीकायां दुर्गादासः ॥
किञ्च ।“विभुर्ब्बुद्ध्यादिगुणवान् बुद्धिस्तु द्विविधामता ।अनुभूति स्मृतिश्च स्यादनुभूतिश्चतुर्व्विधा ॥
”इति भाषापरिच्छेदः ॥
अन्यच्च ।“अनुभूतं प्रियादिनामर्थानां चिन्तनं स्मृतिः ।तत्र कम्पाङ्गवैवश्यबास्पनिश्वसितादयः ॥
”इत्युज्ज्वलनीलमणिः ॥
तत्पर्य्यायः । चिन्ता २ आध्यानम् ३ । इत्य-मरः । १ । ७ । २९ ॥
चिन्तिया ४ । इतिभरतधृतरभसः ॥
चिन्तः ५ । इति क्षोरस्वामी ॥
आध्या ६ । इति रामाश्रभः ॥
चिन्तितिः ७ध्यानम् ८ । इति शब्दरत्नावली ॥
स्मरणम् ९चर्च्चा १० । इति जटाधरः ॥
सा तु गर्भस्थस्यअष्टभिर्म्मासैर्भवति । इति सुखबोधः ॥
* ॥
स्मृतिकारकौषधं यथा, --“शङ्खपुष्पी वचा सोमा ब्राह्मी ब्रह्मसुवर्च्चला ।अभया च गुडूची च अटरूषकवाकुची ॥
एतैरक्षसमैर्भागैर्घृतं प्रस्थं विपाचयेत् ।कण्टकार्य्या रसं प्रस्थं वृहत्या च समन्वितम् ॥
एतद्ब्राह्मीघृतं नाभ स्मृतिमेधाकरं परम् ॥
”इति गारुडे १९८ अध्यायः ॥
* ॥
मन्वादिमुनिप्रणीतशास्त्रविशेषः । स्मरन्ति वेद-मनया स्मृतिः । महर्षिभिर्वेदार्थचिन्तनंस्मृतिः । तद्योगात् ग्रन्थोऽपि स्मृतिरितिमुकुटः । स्मृतिकर्त्तॄणां नामानि धर्म्मशास्त्र-शब्दे द्रष्टव्यानि । तत्र मनोः स्मृतेः प्राधा-न्यम् । यथा, --“वेदार्थोपनिबन्धृत्वात् प्राधान्यं हि मनोःस्मृतम् ।मन्वर्थविपरीता तु या स्मृतिः सा न शस्यते ॥
”इतिकुल्लूकभट्टधृतबृहस्पतिवचनम् ॥
तत्पर्य्यायः । धर्म्मसंहिता २ । इत्यमरः । १ ।६ । ६ ॥
धर्म्मशास्त्रम् ३ । इति जटाधरः ॥
संहिता ४ श्रुतिजीविका ५ । इति शब्द-रत्नावली ॥
स च सात्त्विकराजसतामसभेदेनत्रिविधः । यथा, --“तथैव स्मृतयः प्रोक्ता ऋषिभिस्त्रिगुणान्विताः ।सात्त्विका राजसाश्चैव तामसाः शुभदर्शने ॥
वाशिष्ठं चैव हारीत्रं व्यासं पाराशरं तथा ।भारद्वाजं काश्यपञ्च सात्त्विका मुक्तिदाःशुभाः ॥
आवनं याज्ञवल्क्यञ्च आत्रेयं दाक्षमेव च ।कात्यायनं वैष्णवञ्च राजसाः स्वर्गदा मताः ॥
गौतभं बार्हस्पत्यञ्च संवर्त्तञ्च यमं स्मृतम् ।मांख्यं चौशनसं देवि तामसा निरयप्रदाः ॥
किमत्र बहुनोक्तेन पुराणेषु स्मृतिष्वपि ।तामसा नरकायैव वर्जयेत्तान् विचक्षणः ॥
अतो हि राजमं कर्म्म तामसञ्च वरानने ।प्राणान्ते नैव कुर्य्याद्वै विवेकी तत्त्वविन्नरः ॥
विना तु सात्त्विकं कर्म्म यत्रासाधारणं हरेः ।कदाचिद्राजसं कार्य्यं मानमैस्तामसं न तु ॥
श्रुतिस्मृतिपुराणोपुराणेष्वागमेषु च ।संहितातन्त्रशास्त्रेषु गिरिजे यामलादिषु ।प्रञ्चरात्रादिष्वपीह मारो यः सात्त्विको सुतः ॥
”इति पाद्मोत्तरखण्डे ४३ अध्यायः ॥