| YouTube Channel

स्मृति (smRti)

 
शब्दसागरः
English
स्मृति
f.
 (-तिः)
1. Recollection, remembrance, memory.
2. Law, the
body of law, (civil and religious, ) as delivered originally by MANU-
YĀJNAWALKYA and other inspired legislators, to their respective
pupils, and committed by them from recollection to writing,
(as opposed to श्रुति or revelation. )
3. A law-book, a code of laws.
4. Wish, desire.
5. Understanding.
E.
 स्मृ to remember,
aff.
 क्तिन् ।
Capeller Eng
English
स्मृ॑ति
f.
 remembrance, memory, tradition (opp.
श्रुति revelation)
a class of works based on authoritative
tradition.
Yates
English
स्मृति (तिः) 2.
f.
 Recollection
the
law, body of laws
wish
under-
standing.
Spoken Sanskrit
English
स्मृति - smRti -
f.
 - memory as one of the vyabhicAribhAvas
षड्भाववादिन् - SaDbhAvavAdin -
m.
 - maintainer of the theory of the six bhAvas
स्मृति - smRti -
f.
 - kind of metre
स्मृति - smRti -
f.
 - remembering [ act of ]
स्मृति - smRti -
f.
 - whole body of codes of law as handed down memoriter or by tradition
स्मृति - smRti -
f.
 - remembrance
स्मृति - smRti -
f.
 - desire
स्मृति - smRti -
f.
 - reminiscence
स्मृति - smRti -
f.
 - thinking of or upon
स्मृति - smRti -
f.
 - memory
स्मृति - smRti -
f.
 - calling to mind
स्मृति - smRti -
f.
 - mindfulness
स्मृति - smRti -
f.
 - symbolical name for the number 18
स्मृति - smRti -
f.
 - tradition
स्मृति - smRti -
f.
 - wish
स्मृति - smRti -
f.
 - memory as one of the vyabhicAribhAvas
स्मृति - smRti -
f.
 - awareness
स्मृति - smRti -
f.
 - whole body of sacred tradition or what is remembered by human teachers
स्मृति - smRti -
f.
 - Hindu law book
स्मृति smRti
f.
 mindfulness
अवधान avadhAna
n.
 mindfulness
आनपानस्मृति AnapAnasmRti
f.
 mindfulness of breath
Wilson
English
स्मृति
f.
 (-तिः)
1 Recollection, remembrance, memory.
2 Law, the body of law, as delivered originally by MANU, YĀJÑAVALKYA, and
other inspired legislators, to their respective pupils, and committed by them
from recollection to writing.
3 A law book, a code of laws.
4 Wish, desire.
5 Understanding.
E.
 स्मृ to remember,
aff.
 क्तिन्.
Apte
English
स्मृतिः [smṛtiḥ],
f.
 [स्मृ-क्तिन्]
Remembrance
recollection, memory
अश्वत्थामा करधृतधनुः किं न यातः स्मृतिं ते
Ve.*
 3.21
संस्कारमात्रजन्यं ज्ञानं स्मृतिः T. S.
स्मृत्युपस्थितौ इमौ द्वौ श्लोकौ
U.*
 6
4.2.
Thinking of, calling to mind.
What was delivered by human authors, law, traditional law, the body of traditional or memorial law (civil or religious) (opp. श्रुति).
A code of laws, law-book.
A text of Smṛiti, canon, rule of law
इति स्मृतेः.
Desire, wish.
Discrimination, discretion
स्मृतौ हतायां भृतमानदुर्दृशः
Bhāg.*
 4.3.17.
Understanding.
Comp.
 -अन्तरम् another law-book. -अपेत
a.
forgotten.
inconsistent with Smṛiti.
(hence) illegal, unjust.-उक्त
a.
 prescribed or enjoined in the codes of law, canonical. -जातः the god of love. -तन्त्रम् a law-book.-पत्रकम् a register-book
राजाद्यङ्कितलेखस्य धारयेत् स्मृति- पत्रकम् Śukra. 2.287. -पथः, -विषयः the object of memory
स्मृतिपथं, स्मृतिविषयं गम् to be dead
सर्वं यस्य वशा- दगात् स्मृतिपथं कालाय तस्मै नमः
Bh.*
 3.37
समं यैः संवृद्धाः स्मृति- विषयतां ते$पि गमिताः 38. -पाठकः a lawyer. -प्रत्यवमर्शः retentiveness of memory, accuracy of recollection. -प्रबन्धः a legal work. -भ्रंशः loss of failure of memory.-रोधः temporary interruption of memory
loss or failure of memory
शापादसि प्रतिहता स्मृतिरोधरूक्षे भर्तर्यपेत- तमसि प्रभुता तवैव ।
Ś.*
 7.32. -विनयः a reprimand given to a person by reminding him of his duty. -विभ्रमः confusion of memory. -विरुद्ध
a.
 illegal.
विरोधः opposition to law, illegality.
disagreement between two or more Smṛitis or legal texts
स्मृतिविरोधं परिहरति S. B.
cf.
 स्मृत्योर्विरोधे न्यायस्तु बलवान् व्यवहारतः
Y.*
 2.21.-विषयः the range of memory.
शास्त्रम् a law-book, code, digest.
legal science. -शेष
a.
 deceased, dead (as a person). -शैथिल्यम् loss of memory. -संमत
a.
 approved by law. -साध्य
a.
 capable of being proved by law. -हीन forgetful. -हेतुः a cause of recollection, impression on the mind, association of ideas.
Apte 1890
English
स्मृतिः f. [स्मृ-क्तिन्] 1 Remembrance
recollection, memory
अ श्वत्थामा करधृतधनुः किं न यातः स्मृतिं ते Ve. 3. 21
संस्कारमात्रजन्यं ज्ञानं स्मृतिः T. S.
स्मृत्युपस्थितौ इमौ द्वौ श्लोकौ U. 6
4. 2.
2 Thinking of, calling to mind.
3 What was delivered by human authors, law, traditional law, the body of traditional or memorial law (civil or religious) (opp. श्रुति).
4 A code of laws, law-book.
5 A text of Smṛti, canon, rule of law
इति स्मृतेः.
6 Desire, wish.
7 Understanding.
Comp.
अंतरं another law-book.
अपेत a. {1} forgotten. {2} inconsistent with Smṛti. {3} (hence) illegal, unjust.
उक्त a. prescribed or enjoined in the codes of law, canonical.
पथः,
विषयः the object of memory
स्मृतिपथं
विषयं गम् to be dead
Bh. 3. 37, 38.
प्रत्यवमर्षः retentiveness of memory, accuracy of recollection.
प्रबंधः a legal work.
भ्रंशः loss or failure of memory.
रोधः temporary interruption of memory
loss or failure of memory
Ś. 7. 32.
विभ्रमः confusion of memory.
विरुद्ध a. illegal.
विरोधः {1} opposition to law, illegality. {2} disagreement between two or more Smṛtis or legal texts
स्मृतिविरोधं परिहरति Ś. B.
शास्त्रं {1} a lawbook, code, digest. {2} legal science.
शेष a. deceased, dead (as a person).
शैथिल्यं temporary loss of memory.
साध्य a. capable of being proved by law.
हेतुः a cause of recollection, impression on the mind, association of ideas.
Monier Williams Cologne
English
स्मृ॑ति
f.
 remembrance, reminiscence, thinking of or upon (loc. or comp. ), calling to mind (स्मृतिम् अपि ते न यान्ति, ‘they are not even thought of’), memory,
TĀr.
ChUp.
MBh.
&c.
memory as one of the Vyabhicāri-bhāvas (q.v.),
Daśar.
Memory (personified either as the daughter of Dakṣa and wife of Aṅgiras or as the daughter of Dharma and Medhā),
Hariv.
Pur.
the whole body of sacred tradition or what is remembered by human teachers (in contradistinction to श्रुति or what is directly heard or revealed to the Ṛṣis
in its widest acceptation this use of the term Smṛti includes the 6 Vedāṅgas, the Sūtras both श्रौत and गृह्य, the law-books of Manu
&c.
 [see next]
the Itihāsas [e.g. the Mahābhārata and Rāmāyaṇa], the Purāṇas and the Nītiśāstras
इति स्मृतेः, ‘accord. to such and such a traditional precept or legal text’),
IW.
 144, 145
the whole body of codes of law as handed down memoriter or by tradition (esp. the codes of Manu, Yājñavalkya and the 16 succeeding inspired lawgivers, viz. Atri, Viṣṇu, Hārīta, Uśanas or Śukra, Aṅgiras, Yama, Āpastamba, Saṃvarta, Kātyāyana, Bṛhas-pati, Parāśara, Vyāsa, Śaṅkha, Likhīta, Dakṣa and Gautama
all these lawgivers being held to be inspired and to have based their precepts on the Veda
cf.
IW.
 203),
GṛŚrS.
Mn.
Yājñ.
&c.
symbolical
N.
 for the number 18 (fr. the 18 lawgivers above)
a kind of metre,
L.
N.
 of the letter ग्,
Up.
desire, wish,
Pañcat.
 iii, 258 (v.l. for स्पृहा).
Monier Williams 1872
English
स्मृति, इस्, f. remembrance, memory, reminiscence,
recollection, thinking of or upon (any person or
thing), calling to mind
Memory (personified as a
daughter of Dakṣa and wife of Aṅgiras)
what is
remembered, that which is borne in mind from the
beginning, tradition, law
the institutes or body of
traditional or memorial law (as handed down ori-
ginally by Manu, Yājñavalkya, and other great legis-
lators who were supposed to have been inspired, and
to have based their precepts on the Veda and divine
revelation, though the laws they promulgated were
called Smṛti, ‘what is remembered, ’ in contradistinc-
tion to Śruti, ‘what is heard or revealed, ’ and to
Ācāra, ‘established usage
’ the very essence of Smṛti
being that it was delivered memoriter by human
authors, and not directly revealed, as explained in
Manu II. 10, see श्रुति
in its widest acceptation
Smṛti is said to include the Vedāṅgas, the Sūtras or
aphorisms both श्रौत and गृह्य, the institutes of
Manu and other inspired law-givers, the Itihāsas,
such as the Rāmāyaṇa and Mahā-bhārata, and the
Purāṇas, but the term Smṛti is more usually re-
stricted to the metrical codes of Manu, Yājñavalkya,
Parāśara, &c., see स्मृति-शास्त्र below)
any par-
ticular law-book or code of laws
any particular law
or rule of law, canon, legal text (e. g. अनुमिता
स्मृतिः प्रत्यक्षया स्मृत्या बाध्यते, a Smṛti
which is only inferred is set aside by a visibly exist-
ing Smṛti
इति स्मृतेः, according to such a Smṛti
or legal text, according to such a traditional law)
a passage in a work treating of law
pensive or
loving recollection, desire, wish [cf. स्मर]
under-
standing.
—स्मृति-कौमुदी, f. ‘light of law, ’ N.
of a legal work by Viśveśvara (composed under the
patronage of king Madana-pāla).
—स्मृति-कौस्तु-
भ, ‘jewel of law, ’ N. of a work by Ananta-deva.
—स्मृति-चन्द्रिका, f., N. of a legal work.
—स्मृ-
ति-तत्त्व, अम्, n. ‘digest of legal truth, ’ N. of a
work by Raghu-nandana.
—स्मृति-दर्पण, ‘mirror
of law, ’ N. of a work.
—स्मृति-प्रत्यवमर्श,
अस्, m. retentiveness of memory, accuracy of recollec-
tion.
—स्मृति-प्रबन्ध, अस्, m. a Smṛti com-
position, legal work.
—स्मृति-भ्रंश, अस्, m. loss
or failure of memory.
—स्मृति-मञ्जरी, f., N. of
a legal work.
—स्मृति-मत्, आन्, अती, अत्, having a
good memory, remembering, recollecting.
—स्मृति-
महार्णव (°हा-अर्°), अस्, m. ‘ocean of law, ’ N. of
a work.
—स्मृति-रत्नाकर (°न-आक्°), अस्, m.
‘jewel-mine of law, ’ N. of a work by Caṇḍeśvara.
—स्मृतिरत्नावली (°न-आव्°), f. ‘string of jewels of
law, ’ N. of a work by Rāma-nātha.
—स्मृति-रोध,
अस्, m. temporary interruption or obstruction of
memory, failure of memory.
—स्मृति-विभ्रम, अस्,
m. confusion of memory.
—स्मृति-विरुद्ध, अस्,
आ, अम्, contrary to law, illegal, unjust.
—स्मृति-
विरोध, अस्, m. opposition to law, illegality, im-
propriety
disagreement between two or more codes
of law or legal texts.
—स्मृति-शास्त्र, अम्, n. a law-
book, a code, digest
legal science, (the most cele-
brated law-books are those of Manu, Yājñavalkya
with its commentary the Mitākṣarā, Parāśara, Hā-
rīta, Vyāsa, Vasiṣṭha, Viṣṇu, Vṛhas-pati, Atri, Śaṅ-
kha, Likhita, Uśanas, Aṅgiras, Yama, Āpastamba,
Saṃvarta, Śātātapa, Kātyāyana, Dakṣa, Gautama
these authors are sometimes classed in three divisions,
under the three heads of सात्त्विक, राजस, and
तामस, according to the tendency of their writings.)
—स्मृति-शील, ए, n. du. traditions and moral prac-
tices.
—स्मृति-शेष, अस्, आ, अम्, one of whom only
remembrance remains, a deceased or defunct person
that of which nothing is left but remembrance.
—स्मृति-शैथिल्य, अम्, n. temporary failure or
loss of memory.
—स्मृति-सङ्ग्रह or स्मृति-
समुच्चय, अस्, m. ‘law-collection, ’ N. of two legal
works.
—स्मृति-सम्मत, अस्, आ, अम्, approved by
law.
—स्मृति-सागर and स्मृति-सागर-सङ्-
ग्रह and स्मृति-सागर-सार, N. of various
legal works.
—स्मृति-साध्य, अस्, आ, अम्, capable
of being proved by law.
—स्मृति-सार, अस्, m.
‘essence of law, ’ N. of a work by Deva-yājñika
of
another work by Yādavendra
of another by Hari-
nātha.
—स्मृति-सारावली (°र-आव्°), f. ‘line of es-
sence of law, ’ N. of a work.
—स्मृति-सिद्ध, अस्,
आ, अम्, established by law.
—स्मृति-हारिका, f.
‘memory-seizer, ’ N. of a daughter of Duḥsahana
(described in the fifty-first chapter of the Mārkaṇ-
ḍeya-Purāṇa as exercising an evil influence on the
memory).
—स्मृति-हेतु, उस्, m. a cause of recollec-
tion, any mental act stirring the memory, impression
on the mind, reflection, association of ideas, recollec-
tion.
—स्मृत्य्-अन्तर, अम्, n. another law-book.
—स्मृत्य्-अपेत, अस्, आ, अम्, departed from memory,
forgotten
inconsistent with Smṛti
illegal, unjust.
—स्मृत्य्-अर्थ-सागर, अस्, m., N. of a work by
Nṛ-siṃha.
—स्मृत्य्-अर्थ-सार, अस्, m. ‘essence of
the meaning of Smṛti, ’ N. of a work on Hindū cere-
monies by Śrīdhara-svāmin.
—स्मृत्य्-उक्त, अस्, आ,
अम्, prescribed in the codes of law, enjoined by the
Smṛtis, canonical.
Macdonell
English
स्मृति smṛ́-ti,
f.
 remembrance, recollection, 🞄of (lc., —°)
memory
authoritative tradition 🞄(exclusive of sruti or Vedic writings), canonical 🞄traditional law-book, code, statement of a 🞄law-book: smṛtim api na te yānti, they 🞄are not even remembered: -kārin,
a.
 awakening 🞄memory, producing recollection
-tantra, 🞄n. law-book
-da,
a.
 strengthening the 🞄memory
-patha,
m.
 path of memory: -ṃ gā, 🞄go the way of memory, perish
-pāṭhaka,
m.
 🞄one learned in the law
-bhū,
m.
 god of love
🞄-bhraṃsa,
m.
 loss of memory
-mat,
a.
 having 🞄recollection
possessing full consciousness
🞄having a good memory
versed in law
🞄-rodha,
m.
 failure of memory
-vartman, 🞄n. path of memory: ac. w. i, be remembered
🞄-vibhrama,
m.
 derangement of memory
🞄-viṣaya,
m.
 range of memory: -tāṃ gamita, dead
-śāstra,
n.
 law-book
-śīla,
n.
 🞄du. tradition and usage
-śeṣa,
a.
 surviving 🞄in memory only, destroyed: -ṃ kṛ, destroy.
Benfey
English
स्मृति स्मृ + ति,
f.
1. Recollection,
remembrance, memory, Hit. iv. d. 96
Bhag. 2, 63
Bhāṣāp. 47
Rājat. 5, 5
Utt. Rāmac. 100, 14.
2. The body of
law, as delivered originally by tradition
tradition, Man. 2, 6
Pañc. 164, 20.
3.
A law book.
4. A passage concerning
law, Vedāntas. in Chr. 203, 2.
5.
Understanding.
6. Desire, wish.
Hindi
Hindi
स्मृति की
Apte Hindi
Hindi
स्मृतिः
स्त्री*
 - स्मृ + क्तिन्
"याद, प्रत्यास्मरण, स्मरणशक्ति"
स्मृतिः
स्त्री*
 - स्मृ + क्तिन्
"चिन्तन करना, मन में ध्यान करना"
स्मृतिः
स्त्री*
 - स्मृ + क्तिन्
"मानवधर्मशास्त्र, परम्परागत धर्मशास्त्र, स्मृतिग्रन्थ"
स्मृतिः
स्त्री*
 - स्मृ + क्तिन्
"धर्मसंहिता, स्मृतिग्रन्थ"
स्मृतिः
स्त्री*
 - स्मृ + क्तिन्
"स्मृति का मूलपाठ, धर्मसूत्र, धर्म के नियम"
स्मृतिः
स्त्री*
 - स्मृ + क्तिन्
इच्छा कामना
स्मृतिः
स्त्री*
 - स्मृ + क्तिन्
समझ
L R Vaidya
English
smfti {% f. %} 1. Recollection, remembrance, memory, स्मृतिमपि न ते यांति क्ष्मापा विना यदनुग्रहम् Rajat.
2. the body of law (civil and religious) (as op. to श्रुति or revelation), M.ii.6
3. a law-book
4. a passage concerning law, a text of Smṛiti
4. understanding
5. desire.
भूतसङ्ख्या
Sanskrit
१८, अब्रह्म, तीर्थ, धृति, पापस्थानक, पुराण, विद्या, स्मृति
Bopp
Latin
स्मृति f. (r. स्मृ s. ति) memoria. BH. 2. 63.
Aufrecht Catalogus Catalogorum
English
स्मृति the 18 usual dharmaśāstra. Pheh 2.
Edgerton Buddhist Hybrid
English
smṛti, f. (= Pali sati
hardly distinguishable from some aspects of Skt. id.), mindfulness, (full) consciousness or awareness, esp. in samyak-s° = Pali sammā-sati, the 7th stage of the 8-fold Noble Path (mārga), in lists of its stages, such as Mvy 〔1003〕
Tib. dran pa, which seems to parallel the various aspects of Skt. and BHS smṛti. Cf. prec. and smṛtimant.
Lanman
English
smṛti, f.
—1. remembrance
—2. tradition
(see √smṛ 2)
tradition which is
handed down and accepted as authoritative
(except śruti, q. v.)
defined, 58^18, see
note
a work based on such tradition
a
law-book. [√smṛ.]
Abhyankara Grammar
English
स्मृति an authoritative dictum of an ancient grammarian before the famous author of the Varttika
cf. तथा च स्मृतिः श्तिपा शापानुबन्धेन निर्दिष्ट्ं etc, Siradeva Pari. 68.
Sanskrit Tibetan
Tibetan
dgongs pa
१) अभिप्राय २) अभिसन्धि ३) आशय ४) आशा ५) चित्त ६) चिन्तयन्ति ७) बुद्धि ८) भाव ९) मनोरथ १०) विगर्ह ११) संकोचन १२) सन्धा १३) सन्धि १४) समन्वाहार १५) समन्वाहृत १६) स्मृति १७)
chos kyi bstan pa
स्मृति
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
शिक्षा कल्पो व्याकरणं छन्दो ज्योतिर्निरुक्तयः ॥ २५० ॥
षडङ्गानि धर्मशास्त्रं स्यात्स्मृतिर्धर्मसंहिता ।
-wordlist-
वेदाङ्ग (क्ली), षडङ्गी (स्त्री), शिक्षा (स्त्री), कल्प (पुं), व्याकरण (क्ली), छन्दस् (क्ली), ज्योतिस् (क्ली), निरुक्त (क्ली), धर्मशास्त्र (क्ली), स्मृति (स्त्री), धर्मसंहिता (स्त्री)
--source--
धृतिः संतोषः स्वास्थ्यं स्यादाध्यानं स्मरणं स्मृतिः ।
-wordlist-
धृति (स्त्री), सन्तोष (पुं), स्वास्थ्य (क्ली), आध्यान (क्ली), स्मरण (क्ली), स्मृति (स्त्री)
एकाक्षरनाममाला
Sanskrit
आम्, अवधृति, स्मृति
आः सन्तापेऽव्यये क्रुध्यामव्ययोऽधृतौ स्मृतौ ।
verse 1.1.1.3
page 0119
सा, स्मृति, लक्ष्मी
प्रथमान्ततदः स्थाने स्मृतौ लक्ष्म्यां च सोच्यते ॥ ४४ ॥
verse 1.1.1.44
page 0122
Mahabharata
English
Smṛti (“tradition, ” personif.). § 615u (Skanda): IX, 46, 2682.
पुराणम्
English
स्मृति / SMṚTI. The sovereign deity of remembrance. It is mentioned in mahābhārata, śalya Parva, Chapter 46, Verse 64, that this goddess smṛti had walked in front of the army of subrahmaṇya. smṛti was the wife of aṅgiras. Four daughters, named sinīvālī, kuhū, rākā and anumati, were born to aṅgiras by his wife Smṛtidevī. (viṣṇu purāṇa, aṁśa 1, Chapter 10).
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
स्मृतिः,
स्त्री,
 (स्मृ + क्तिन् ।) अनुभूतविषय-ज्ञानम् । इति चण्डीटीकायां नागोजीभट्टः ॥
स्वाम्याश्रितक्रियाजन्यसंस्कारजन्यज्ञानम् । इतिरसमञ्जरी ॥
अनुभव-संस्कार-जन्य-ज्ञानम् ।यथा, --“सम्बिद्भगवती द्वेधा स्मृत्यनुभवभेदिका ॥
”इति कविकल्पद्रुमटीकायां दुर्गादासः ॥
किञ्च ।“विभुर्ब्बुद्ध्यादिगुणवान् बुद्धिस्तु द्विविधामता ।अनुभूति स्मृतिश्च स्यादनुभूतिश्चतुर्व्विधा ॥
”इति भाषापरिच्छेदः ॥
अन्यच्च ।“अनुभूतं प्रियादिनामर्थानां चिन्तनं स्मृतिः ।तत्र कम्पाङ्गवैवश्यबास्पनिश्वसितादयः ॥
”इत्युज्ज्वलनीलमणिः ॥
तत्पर्य्यायः । चिन्ता २ आध्यानम् ३ । इत्य-मरः । १ । ७ । २९ ॥
चिन्तिया ४ । इतिभरतधृतरभसः ॥
चिन्तः ५ । इति क्षोरस्वामी ॥
आध्या ६ । इति रामाश्रभः ॥
चिन्तितिः ७ध्यानम् ८ । इति शब्दरत्नावली ॥
स्मरणम् ९चर्च्चा १० । इति जटाधरः ॥
सा तु गर्भस्थस्यअष्टभिर्म्मासैर्भवति । इति सुखबोधः ॥
* ॥
स्मृतिकारकौषधं यथा, --“शङ्खपुष्पी वचा सोमा ब्राह्मी ब्रह्मसुवर्च्चला ।अभया च गुडूची च अटरूषकवाकुची ॥
एतैरक्षसमैर्भागैर्घृतं प्रस्थं विपाचयेत् ।कण्टकार्य्या रसं प्रस्थं वृहत्या च समन्वितम् ॥
एतद्ब्राह्मीघृतं नाभ स्मृतिमेधाकरं परम् ॥
”इति गारुडे १९८ अध्यायः ॥
* ॥
मन्वादिमुनिप्रणीतशास्त्रविशेषः । स्मरन्ति वेद-मनया स्मृतिः । महर्षिभिर्वेदार्थचिन्तनंस्मृतिः । तद्योगात् ग्रन्थोऽपि स्मृतिरितिमुकुटः । स्मृतिकर्त्तॄणां नामानि धर्म्मशास्त्र-शब्दे द्रष्टव्यानि । तत्र मनोः स्मृतेः प्राधा-न्यम् । यथा, --“वेदार्थोपनिबन्धृत्वात् प्राधान्यं हि मनोःस्मृतम् ।मन्वर्थविपरीता तु या स्मृतिः सा न शस्यते ॥
”इतिकुल्लूकभट्टधृतबृहस्पतिवचनम् ॥
तत्पर्य्यायः । धर्म्मसंहिता २ । इत्यमरः । १ ।६ । ६ ॥
धर्म्मशास्त्रम् ३ । इति जटाधरः ॥
संहिता ४ श्रुतिजीविका ५ । इति शब्द-रत्नावली ॥
स च सात्त्विकराजसतामसभेदेनत्रिविधः । यथा, --“तथैव स्मृतयः प्रोक्ता ऋषिभिस्त्रिगुणान्विताः ।सात्त्विका राजसाश्चैव तामसाः शुभदर्शने ॥
वाशिष्ठं चैव हारीत्रं व्यासं पाराशरं तथा ।भारद्वाजं काश्यपञ्च सात्त्विका मुक्तिदाःशुभाः ॥
आवनं याज्ञवल्क्यञ्च आत्रेयं दाक्षमेव च ।कात्यायनं वैष्णवञ्च राजसाः स्वर्गदा मताः ॥
गौतभं बार्हस्पत्यञ्च संवर्त्तञ्च यमं स्मृतम् ।मांख्यं चौशनसं देवि तामसा निरयप्रदाः ॥
किमत्र बहुनोक्तेन पुराणेषु स्मृतिष्वपि ।तामसा नरकायैव वर्जयेत्तान् विचक्षणः ॥
अतो हि राजमं कर्म्म तामसञ्च वरानने ।प्राणान्ते नैव कुर्य्याद्वै विवेकी तत्त्वविन्नरः ॥
विना तु सात्त्विकं कर्म्म यत्रासाधारणं हरेः ।कदाचिद्राजसं कार्य्यं मानमैस्तामसं न तु ॥
श्रुतिस्मृतिपुराणोपुराणेष्वागमेषु च ।संहितातन्त्रशास्त्रेषु गिरिजे यामलादिषु ।प्रञ्चरात्रादिष्वपीह मारो यः सात्त्विको सुतः ॥
”इति पाद्मोत्तरखण्डे ४३ अध्यायः ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
स्मृति स्त्री स्मृ--क्तिन् । अनुभूतवस्तुन उद्बोधकसहकारेणसंस्काराधीने १ ज्ञानभेदे । स्मर्यते वेदवर्मोऽनेन करणेक्तिन् । २ धर्मशासनशास्त्रे वेदार्थानुभवजन्ये वेदार्थानु-वादके मुनिप्रणीते वाक्यरूपे शास्त्रे । “वेदाऽखिलोधर्ममूलं स्मृतिशीले च तद्विदाम्” मनुः ।ज्ञानभेदस्मृतिरूपलक्षणादिकं पात० सू० भा० विवरणे-षूक्तम् उक्तं यथा“अनुभूतविषयाऽसंप्रमोषः स्मृतिः” सू० । “किं प्रत्य-यस्य चित्तं स्मरति । आहोस्वित् विषयस्येति । ग्राह्यो-परक्तः प्रत्ययो ग्राह्यग्रहणोभयाकारनिर्भासः तथा-जातीयकं संस्कारमारमते स संस्कारः स्वव्यञ्जकाञ्जनंतदाकारमेव ग्राह्यग्रहणोभयात्मिकां स्मृतिञ्जनयति ।तत्र ग्रहणाकारपूर्वा बुद्धिः ग्राह्याकारपूर्वा स्मृतिः । साच द्वयी, भावितस्मर्त्तव्या चाभावितस्मर्त्तव्या च खप्ने भावि-तस्मर्त्तव्या जाग्रत्समये त्वभावितस्मर्त्तव्येति । सर्वाःस्मृतयः प्रमाणविपर्य्ययविकल्पनिद्रास्मृतीनामनुभवात्प्रभवन्ति” भा० । “अनुभूतविमयाऽसम्प्रमोपः स्मृतिःप्रमाणादिभिरनुभूते विमयेऽसम्प्रमोषः अस्तेयः सास्मृतिः संस्कारमात्रजन्यस्य हि ज्ञानस्थ संस्कारका-रणानुभावभासिती विषय आत्मीयस्तदधिकविषयपरि-ग्रहस्तु सम्प्रमोषः स्तेयः कस्मात् साद्वश्यात् । मुष-स्तेय इत्यस्मात् सम्प्रमोषपदव्युत्पत्तेः । एतदुक्तं भवति ।सर्वे प्रमाणादयोऽनधिगतमर्थं सामान्यतः प्रकारतोवाधिगमयन्ति, स्मृतिः पुनर्न पूर्वानुभवमर्य्यादामतिक्रा-मति तद्विषया तदूनविषया वा न तु तदधिकविषपासोऽयं कृत्त्यन्तराद्विशेषः स्मृतेरिति । विमृषति किंप्रत्य-यस्येति ग्राह्यप्रवणत्वात् अनुभवस्य स्वानुभवात्तज्जःसंस्कःरो ग्राह्यमेव स्मारयतीति । प्रतिभासयति अनुभवमात्रजनितत्वाच्चानुभवमेवेति । विमृश्यपपत्तित उभय-स्मरणमवधारयति ग्राह्यप्रवणतया ग्राह्योपरक्तः पर-मार्थतस्तु ग्राह्यग्रहणे एव उभयं तयोराकारं स्वरूपंनिर्भासयति प्रकाशयति । स्वव्यञ्जकं कारणमञ्जनमा-कारो यस्य स तथोक्तः । स्वकारणाकार इत्यर्थः । व्यञ्जक-मुद्बोधकं तेनाञ्जनं फलाभिमुखीकरणं यस्येति वेत्यर्थः ।ननु यदि कारणविचारेण बुद्धिस्मरणयाः सारूप्यंकस्तर्हि भेद इत्यत आह त्तत्र ग्रहणेति । ग्रहण-मुपादानं न च गृहीतस्योपदानं सम्भवति तदनेनान-धिगतबाधनं वुद्धेरित्यक्तं ग्रहणाकारो ग्रहणरूपं पूर्वंप्रधानं यस्याः सा तथोक्ता विकल्पितश्चायम् अभेदेऽपिगुणप्रधानभाव इति ग्राह्याकारः पूर्वः प्रथमो यस्याःसा तथोक्ता, इदमेव च ग्राह्याकारस्य ग्राह्यस्य पूर्बत्वंयदृत्त्यन्तरविषयीकृतत्वमर्थस्य तदनेन वृत्त्यन्तरविषयिकृत-गोचरा स्मृतिरित्युक्तं भवति सोऽयसम्प्रमोष इति । ननुअस्ति स्मृतेरपि सम्प्रमोषः दर्शयति हि पित्र्यादेरतीतस्यदेशकालान्तरानुभूतस्याननुभूतचरदेशकालान्तरसम्बन्धं स्वप्नेइत्यत आह सा च द्वयीति भावितः कल्पितः स्मर्त्तव्योययासा तथोक्ता । अभावितोऽकल्पितः पारमार्थिक इति या-वत् । नेयं स्मृतिरपि तु विपर्य्ययस्तल्लक्षणोपपन्नत्वात्स्मृत्याभासतया तु स्मृतिरुक्ता प्रमाणाभासमिवेति भावः ।कस्मात् पुनरन्ते स्मृतरुपन्यास इत्यत आह । सर्वाःस्मृतय इति अनुभवप्राप्तिपूर्वा वृत्तिः स्मृतिस्ततः स्मृती-नामन्ते निवेश इत्यर्थः” ।धर्मशस्त्रशब्दे स्मृतिभेदादिकं ३८६३ पृ० दृश्यम् ।
Capeller
German
स्मृति
f.
 Erinnerung, Gedächtnis, Tradition,
Traditionswerk, bes. Gesetzbuch.
Burnouf
French
स्मृति स्मृति
f.
 (sfx. ति) mémoire, souvenir
désir, regret.
La स्मृति c-à-d. les règles
et les préceptes écrits contenus dans les śāstras, par oppos. à la
श्रुति ou enseignement oral et traditionnel.
स्मृतिमत् a. (sfx. मत्) qui a bonne mémoire.
स्मृतिविभ्रम
m.
 divagation de la mémoire.
स्मृतिविभ्रंश
m.
 trouble de la mémoire.
स्मृतिविरुद्ध a. interdit par les règles de la स्मृति।
स्मृतिशास्त्र
n.
 traité ou code contenant la tradition
écrite.
स्मृतिहेतु
m.
 cause qui produit le souvenir.
स्मृत्यपेत a. (अप
इ) interdit par la स्मृति।
स्मृत्युपस्थान
n.
 application de la mémoire, Bd.
Stchoupak
French
स्मृति-
f.
 fait de se souvenir, souvenir, mémoire, fait de penser à
(loc. ifc.), présence d'esprit, pensée consciente, Souvenir personn.
textes
sacrés provenant de la tradition humaine (opp. à la श्रुति-
not. les
Vedāṅga et les Kalpa-Sūtra
-इति स्मृट्ः ainsi est-il dit dans la
Smṛti)
ensemble des Dharma-Śāstra
-मन्त्- a. qui se souvient, qui a
conscience
qui a bonne mémoire
qui éveille la mémoire.
°कारिन्- a. qui éveille un souvenir.
°तन्त्र- nt. traité de loi.
°पथ-
m.
 route du souvenir, mort
-अं गा- périr.
°पाठक-
m.
 homme de loi.
°भू-
m.
 Kāma.
°भ्रंश-
m.
 perte de la mémoire.
°रोध-
m.
 défaillance de la mémoire.
°वर्त्मन्- nt. = {%°patha-
°rartma i- %} ne survivre que dans le
souvenir.
°विभ्रम-
m.
 confusion dans la mémoire.
°विषय-
m.
 = °पथ-।
°शेष- a. (dont il ne reste que le souvenir), disparu.
°शैथिल्य- nt. affaiblissement de mémoire.
°हीन- a. v. oublieux.