धातुः: स्मृ
मूलधातुः: स्मृ
धात्वर्थः: चिन्तायाम् (आध्याने (चारु.)
गणः: भ्वादिः
कर्मकत्वं: सकर्मकः
इट्त्वं: अनिट्
उपग्रहः: परस्मैपदी
रूपम्: स्मरति
अनुबन्धादिविशेषः: ऋकारान्तः


ADVANCED, Sanskrit to Sanskrit, Madhavlya Dhatu Vritti is about Dhatus

स्मृ  (अर्थः)  चिन्तायाम्
( मातुः स्मरति ) इत्यादि ह्वरतिवत् "अधीगर्थ'' इति कर्मणिशेषे षष्ठी ( सुस्मूर्षते ) "ज्ञाश्रुस्मृ'' इति तङ् स्मरयतीत्याध्याने घटादिपाठात्, अन्यत्र ( स्मारयति असस्मरत् ) "अत्स्मृदृत्वर'' इत्याभ्यासस्याकार इत्वापवादः अयमनेकार्थत्वात् विस्मरणे चित्तादपक्रमणे वर्त्तते अनन्तरं द्वृ इति क्वचित्पठ्यते ( द्वरतीत्यादि ) स्मरतिवत् द्वर्यते संह्रियते इति ( द्वारम्, ) द्वारे नियुक्तो ( दौवारिकः ) "तत्र नियुक्तः'' इति ठकि "द्वारादीनां च'' इति वृद्धिप्रतिबन्ध एजागमश्च द्वारादिषु तदादिविज्ञानात् द्वारपालस्येदं, ( दौवारपालम् ) इत्यत्रापि वृद्धिप्रतिबन्ध एजागमश्च भवति ( द्वाः ) इति ण्यन्तात् क्विपि 916

स्मृ (अर्थः)  आध्याने
स्मृ चिन्तायामित्यस्याध्याने मित्त्वार्थोऽनुवादः (अर्थविवरणम्) आध्यानमुत्कण्ठापूर्वकं स्मरणम् 
(मातुः स्मरति मातुः स्मरयति अस्मरि अस्मारि अनाध्याने स्मारयति) "अधीगर्थ'' इति कर्मणि षष्ठी अधीगार्थाः स्मरणार्था इत्युक्तम् 792

स्मृ  इत्येके 
- स्मृणोति  सस्मार  15

स्मृ  चिन्तायाम् 
- स्मरति । स्मर्य्यते । सस्मार । सस्मरतुः । स्मर्त्ता । अस्मार्षीत् । यङि च (7/4/30) इति गुणः । सास्मर्य्यते । ण्यन्ताल्लुङ् -असस्मरत् ।। 937 ।।

स्मृ  अध्याने 
- स्मृ चिन्तायामित्युक्तम्  स च स्मरतिरनेकार्थोऽभ्युपेयते । आध्याने स्मरणविशेषे मित्त्वार्थमिह पठ्यते । स्मरति । स्मरयति । 
आध्यानमुत्कण्ठास्मरणम्
  अतोऽन्यत्र स्मारयति । विस्मारयति । स्मारकः ।शब्दार्थ इति स्मरणसामान्यविवक्षायाम् ।। 812 ।।

ADVANCED, Sanskrit to Sanskrit, Various kridanta words of Dhatus.

<ul><li><a href="#foot_krm01">1</a> {@“स्मृ प्रीतिपालनयोः”@} <a href="#foot_krm02">2</a> ‘स्पृ’ इत्यस्य पाठान्तरमिदम् इति केचित्। </li> <li>‘अयं छान्दसः’ इति स्वामि- काश्यपौ इति माधवः। </li> <li>‘स्मृ प्रीतिबलनयोः’ इति क्षीरस्वामी। </li> <li>सर्वाण्यपि रूपाणि पिपर्तिवत् <a href="#foot_krm03">3</a> ज्ञेयानि।</li></ul>

प्रासङ्गिक्यः
 <ul><li id="foot_krm01">01 => (१९७१)</li> <li id="foot_krm02">02 => (५-स्वादिः-१२५९। अक। अनि। पर।)</li> <li id="foot_krm03">03 => (१०४४)</li></ul>

<ul><li><a href="#foot_krm01">1</a> {@“स्मृ चिन्तायाम्”@} <a href="#foot_krm02">2</a> सर्वाण्यपि रूपाणि कृण्वतिवत् <a href="#foot_krm03">3</a> ऊह्यानि। </li> <li>संज्ञायां घप्रत्यये स्मरः;</li> <li> स्मरणम्, विस्मृतिः, इति विशेषः। </li> <li>सुस्मूर्षमाणः। </li> <li>स्मारः, ‘हलश्च’ <a href="#foot_krm04">4</a> इति संज्ञायां घञि अपस्मारः-रोगविशेषः;</li> <li> ‘रोगाख्यायां--’ <a href="#foot_krm05">5</a> इत्यस्य बाधकोऽयम्। </li> <li>क्वसौ सस्मरिवान् इत्यत्र ‘ऋतश्च संयोगादेः--’ <a href="#foot_krm06">6</a> इति गुणः।</li></ul>

प्रासङ्गिक्यः
 <ul><li id="foot_krm01">01 => (१९७०)</li> <li id="foot_krm02">02 => (१-भ्वादिः-९३३। सक। अनि। पर।)</li> <li id="foot_krm03">03 => (२४५)</li> <li id="foot_krm04">04 => (३-३-१२१)</li> <li id="foot_krm05">05 => (३-३-१०८)</li> <li id="foot_krm06">06 => (७-४-१०)</li></ul>

<ul><li><a href="#foot_krm01">1</a> {@“स्मृ आध्याने”@} <a href="#foot_krm02">2</a> घटादिः। </li> <li>चिन्तायां पठिष्यमाणस्य आध्याने मित्त्वार्थोऽनुवादो घटादिषु। </li> <li>आध्यानम् = उत्कण्ठापूर्वकं स्मरणम्। </li> <li>सर्वाण्यपि रूपाणि कृण्वतिवत् <a href="#foot_krm03">3</a> ऊह्यानि। </li> <li>अस्य धातोः घटादिपाठात्, ‘घटादयो मितः’ <a href="#foot_krm04">4</a> इति मित्त्वात् ह्रस्वे, ण्यन्ते सर्वत्र ह्रस्वघटितरूपाणि इति विशेषः। </li> <li>स्मरिष्यन् इत्यत्र ‘ऋद्धनोः स्ये’ <a href="#foot_krm05">5</a> इतीट्। </li> <li><a href="#foot_krm06">6</a> मातुः <a href="#foot_krm07">7</a> सुस्मूर्षमाणः इत्यत्र तु ‘ज्ञाश्रुस्मृदृशां सनः’ <a href="#foot_krm08">8</a> इति सन्नन्ता- दात्मनेपदं भवति। </li> <li>सनः कित्त्वे, ‘उदोष्ठ्यपूर्वस्य’ <a href="#foot_krm09">9</a> इत्युत्वे रपरत्वे च रूपमेवम्। </li> <li>अप्राप्तस्य तङ एव विधानमत्र।</li></ul>

प्रासङ्गिक्यः
 <ul><li id="foot_krm01">01 => (१९६९)</li> <li id="foot_krm02">02 => (१-भ्वादिः-८०७। सक। अनि। पर।)</li> <li id="foot_krm03">03 => (२४५)</li> <li id="foot_krm04">04 => (ग। सू। भ्वादिः)</li> <li id="foot_krm05">05 => (७-२-७०)</li> <li id="foot_krm06">06 => [[१। ‘अधीगर्थदयेशां कर्मणि’ (२-३-५२) इति कर्मणि शेषे षष्ठी।]]</li> <li id="foot_krm07">07 => [[आ। ‘रामं सुस्मूर्षमाणोऽसौ कपिर्विरहदुःखितम्।।’ भ। का। ८। ३४।]]</li> <li id="foot_krm08">08 => (१-३-५७)</li> <li id="foot_krm09">09 => (७-१-१०२)</li></ul>

स्मृ (स्मृ॒ प्रीतिपालनयोः प्रीतिचलनयोरित्यन्ये इत्येके - स्वादिः - अनिट्)
ल्युट् = स्मरणम्
अनीयर् = स्मरणीयः - स्मरणीया
ण्वुल् = स्मारकः - स्मारिका
तुमुँन् = स्मर्तुम्
तव्य = स्मर्तव्यः - स्मर्तव्या
तृच् = स्मर्ता - स्मर्त्री
क्त्वा = स्मृत्वा
ल्यप् = प्रस्मृत्य
क्तवतुँ = स्मृतवान् - स्मृतवती
क्त = स्मृतः - स्मृता
शतृँ = स्मृण्वन् - स्मृण्वती

स्मृ (स्मृ॒ चिन्तायाम् - भ्वादिः - अनिट्)
ल्युट् = स्मरणम्
अनीयर् = स्मरणीयः - स्मरणीया
ण्वुल् = स्मारकः - स्मारिका
तुमुँन् = स्मर्तुम्
तव्य = स्मर्तव्यः - स्मर्तव्या
तृच् = स्मर्ता - स्मर्त्री
क्त्वा = स्मृत्वा
ल्यप् = प्रस्मृत्य
क्तवतुँ = स्मृतवान् - स्मृतवती
क्त = स्मृतः - स्मृता
शतृँ = स्मरन् - स्मरन्ती

स्मृ (स्मृ꣡ आध्याने - भ्वादिः - अनिट्)
ल्युट् = स्मरणम्
अनीयर् = स्मरणीयः - स्मरणीया
ण्वुल् = स्मारकः - स्मारिका
तुमुँन् = स्मर्तुम्
तव्य = स्मर्तव्यः - स्मर्तव्या
तृच् = स्मर्ता - स्मर्त्री
क्त्वा = स्मृत्वा
ल्यप् = प्रस्मृत्य
क्तवतुँ = स्मृतवान् - स्मृतवती
क्त = स्मृतः - स्मृता
शतृँ = स्मरन् - स्मरन्ती

ADVANCED, Sanskrit to Sanskrit, Only about Dhatus

स्मृ प्रीति,बलनयोः
- (अर्थविवरणम्) बलनं जीवनम् 
स्मृणोति  सस्मार  स्पृ इत्येके  ते तु छान्दसप्रायौ  13

स्मृ चिन्तायाम्
- स्मरति  ज्ञाश्रुस्मृदृशां सनः ( 1357) इत्यात्मनेपदम् सुस्मूर्षते  स्मृ आध्याने (1544) मित्-स्मरयति  अत् स्मृदॄत्वर (7465) इति असस्मरत्  स्मरः स्मृतिः  902

स्मृ  आध्याने
- (अर्थविवरणम्) आध्यानमुत्कण्ठा 
स्मरति  स्मरयति  चिन्तायां (द्र0 1665) स्मारयति, विस्मारयति  अन्यत्रोक्तानामर्थविशेषे मित्त्वार्थ इह पाठः  786

(प्रपु एक) याद है, याद

स्मरति (smarati)

Hindi

धातुपाठः (Krishnacharya)