| YouTube Channel

स्फोटः (sphoTaH)

 
Apte
English
स्फोटः [sphōṭḥ], [स्फुट् करणे घञ्]
Breaking forth, splitting open, bursting.
Disclosure
as in नर्मस्फोट.
A swelling, boil, tumour
अयमपरो गण्डस्थोपरि स्फोटः
Mu.*
 5.
The idea which bursts out or flashes on the mind when a sound is uttered, the impression produced on the mind at hearing a sound
बुधैर्वैयाकरणैः प्रधान- भूतस्फोटरूपव्यङ्ग्यव्यञ्जकस्य शब्दस्य ध्वनिरिति व्यवहारः कृतः K.
P.*
 1
also see Sarva. S. (पाणिनीयदर्शन).
The eternal sound recognised by the Mīmāṁsakas
दिशां त्वमवकाशो$सि दिशः खं स्फोट आश्रयः
Bhāg.*
 1.85.9
शृणोति य इमं स्फोटं सुपश्रोत्रे च शून्यदृक् 12.6.4.
Comp.
 -करः, -बीजकः the marking-nut plant.
Apte 1890
English
स्फोटः [स्फुट् करणे घञ्] 1 Breaking forth, splitting open, bursting.
2 Disclosure
as in नर्मस्फोट.
3 A swelling, boil, tumour
अयमपरो गंडस्योपरि स्फोटः Mu. 5.
4 The idea which bursts out or flashes on the mind when a sound is uttered, the impression produced on the mind at hearing a sound
बुधैर्वैयाकरणैः प्रधानभूतस्फोटरूपव्यंग्यव्यंजकस्य शब्दस्य ध्वनिरिति व्यवहारः कृतः K. P. 1, also see Sarva. S. (पाणिनीयदर्शन).
5 The eternal sound recognised by the Mīmāṃsakas.
Comp.
बीजकः the marking-nut plant.
Apte Hindi
Hindi
स्फोटः
पुं*
 - स्फुत् करणे घञ्
"फूट निकलना, चटक कर खुलना, फट पड़ना"
स्फोटः
पुं*
 - स्फुत् करणे घञ्
भेद खुलना
स्फोटः
पुं*
 - स्फुत् करणे घञ्
"सूजन, फोड़ा, रसौली"
स्फोटः
पुं*
 - स्फुत् करणे घञ्
"शब्द के सुनने पर मन में आने वाला भाव, शब्द सुनकर मन में उत्पन्न होने वाला विचार"
स्फोटः
पुं*
 - स्फुत् करणे घञ्
मीमांसकों द्वारा माना हुआ नित्य शब्द
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 विस्फोटः, स्फोटः
noun
अन्तर्निहितस्य अग्नेः उष्णातायाः वा क्वथनात् उद्गमनस्य क्रिया।
"ज्वालामुखेः विस्फोटात् भूरि हानिः जाता।"
Synonyms:
 स्फोटः, गण्डः, शोफः
noun
शरीरे जातः जन्मतः वर्तमानः वा उन्नतभागः।
"तस्य शिरसि वामभागे एकः स्फोटः अस्ति।"
Synonyms:
 कलहः, वादः, युद्धम्, आयोधनम्, जन्यम्, प्रधनम्, प्रविदारणम्, मृधम्, आस्कन्दनम्, सङ्ख्यम्, समीकम्, साम्परायिकम्, समरः, अनीकः, रणः, विग्रहः, सम्प्रहारः, कलिः, स्फोटः, संयुगः, आहवः, समितिः, समित्, आजिः, शमीकम्, संस्फेटः
noun
कस्यापि विषये परस्परविषये वा प्रयुक्तं दूषितं जल्पनम्।
"सः कलहस्य कारणं ज्ञातुं इच्छति।"
Synonyms:
 स्फोटः
noun
अन्तःस्थितायाः उष्णतायाः वेगेन बहिः उत्सर्जनम्।
"स्फोटे विंशति जनाः मृताः।"
Synonyms:
 रहस्यभेदनम्, स्फोटः
noun
कस्यचित् रहस्यस्य भेदनस्य क्रिया।
"नेताजी-सुभाष-चन्द्र-बोस-महोदयस्य आकस्मिकायाः गुप्ततायाः रहस्यभेदनम् अद्यापि न ज्ञायते।"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
स्फोटः,
पुं,
 (स्फुटतीति । स्फुट + अच् ।)स्फोटकः । इति राजनिर्घण्टः ॥
(यथा, सुश्रुते ।१ । १२ ।“स्फोटाः शीघ्रं प्रजायन्ते ज्वरस्तृष्णा चवर्द्धते ॥
” * ॥
स्फुट + भावे घञ् । विदारणम् । यथा, महा-भारते । ३ । ११ । ५८ ।“तयोर्भुजविनिष्पेषादुभयोर्बलिनोस्तदा ।शब्दः समभवत् घोरो वेणुस्फोटसमो युधि ॥
”स्फुटते व्यज्यते वर्णरिति स्फुटत्यर्थो यस्मादितिवा । स्फुट विकसने + घञ् । शब्दव्यापार-विशेषः । तथा चोक्तम् । “वर्णानां वाचकत्वा-नुपपत्तौ यद्बलादर्थप्रतिपत्तिः स स्फोट इतिवर्णातिरिक्तो वर्णाभिव्यङ्ग्योऽर्थप्रत्यायको नित्यःशब्दः स्फोटः ॥
” यथा, हरिवंशे भविष्यपर्व्वणि ।१६ । ५२ ।“अक्षराणामकारस्त्वं स्फोटस्तं वर्णसंश्रयः ॥
”)