स्फोट (sphoTa)
This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
In this section, you'll find information about the dhatus (verbal roots) related to your search. This includes details like dhatu information, forms, and any available commentaries.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
शब्दसागरः
EnglishHelp us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form
Spoken Sanskrit
Englishस्फोट - sphoTa - - burst
स्फोट - sphoTa - - disclosure
स्फोट - sphoTa - - abscess
स्फोट - sphoTa - - profound and subtle idea which bursts or flashes in one's mind when a sound is uttered
स्फोट - sphoTa - - opening
स्फोट - sphoTa - - crash
स्फोट - sphoTa - - tumour
स्फोट - sphoTa - - little bit or fragment
स्फोट - sphoTa - - crackling
स्फोट - sphoTa - - swelling
स्फोट - sphoTa - - extension
स्फोट - sphoTa - - chip
स्फोट - sphoTa - - sound
स्फोट - sphoTa - - expansion
स्फोट - sphoTa - - boil [ furuncle ]
स्फोट - sphoTa - - bursting
स्फोट - sphoTa - - roar
स्फोट sphoTa burst
स्फोटन sphoTana suddenly bursting
अवदलित avadalita burst
उच्छ्वसित ucchvasita burst
उद्भग्न udbhagna burst
उद्भिन्न udbhinna burst
दलित dalita burst
दर्दर dardara burst
निर्झाटित nirjhATita burst
प्रस्फुट prasphuTa burst
विकस्त vikasta burst
विस्फुटित visphuTita burst
शकलीभूत zakalIbhUta burst
स्फुटित sphuTita burst
फोट phoTa burst
उद्घट्टन udghaTTana burst [ of passion ]
उत्फलति { उद्- फल् } utphalati { ud- phal } verb burst
दीर्यति { दॄ } dIryati { dRR } verb burst
रूषयति { रूष् } rUSayati { rUS } verb burst
उत्तरङ्गते uttaraGgate verb burst
स्फोट sphoTa burst
दग्ध dagdha burned
भार bhAra burden
चोर cora burglar
दाह dAha burning
अधिकारी adhikArI bureaucrat
स्फोटन sphoTana suddenly bursting
यदि विद्युत् अस्ति तर्हि दीपः ज्वलति yadi vidyut asti tarhi dIpaH jvalati If there is electricity then the lamp will burn.
पुरोडाश puroDAza burn
सम्पा sampA burn
दग्धव्रण dagdhavraNa burn
अग्निसात्करोति agnisAtkaroti verb burn
अभिशोचति { अभिशुच् } abhizocati { abhizuc } verb burn
अभ्योषति { अभ्युष् } abhyoSati { abhyuS } verb burn
अवकूलति { अवकूल् } avakUlati { avakUl } verb burn
उपदहति { उपदह् } upadahati { upadah } verb burn
ओलति { उल् } olati { ul } verb burn
उपोषति { उपोष् } upoSati { upoS } verb burn
कूटयति { कूट् } kUTayati { kUT } verb burn
कूडयति { कूड् } kUDayati { kUD } verb burn
स्फोट sphoTa profound and subtle idea which bursts or flashes in one's mind when a sound is uttered
Wilson
EnglishApte
Englishस्फोटः [sphōṭḥ], [स्फुट् करणे घञ्]
Breaking forth, splitting open, bursting.
Disclosure
as in नर्मस्फोट.
A swelling, boil, tumour
अयमपरो गण्डस्थोपरि स्फोटः 5.
The idea which bursts out or flashes on the mind when a sound is uttered, the impression produced on the mind at hearing a sound
बुधैर्वैयाकरणैः प्रधान- भूतस्फोटरूपव्यङ्ग्यव्यञ्जकस्य शब्दस्य ध्वनिरिति व्यवहारः कृतः K. 1
also see Sarva. S. (पाणिनीयदर्शन).
The eternal sound recognised by the Mīmāṁsakas
दिशां त्वमवकाशो$सि दिशः खं स्फोट आश्रयः 1.85.9
शृणोति य इमं स्फोटं सुपश्रोत्रे च शून्यदृक् 12.6.4. -करः, -बीजकः the marking-nut plant.
Apte 1890
Englishस्फोटः [स्फुट् करणे घञ्] 1 Breaking forth, splitting open, bursting.
2 Disclosure
as in नर्मस्फोट.
3 A swelling, boil, tumour
अयमपरो गंडस्योपरि स्फोटः Mu. 5.
4 The idea which bursts out or flashes on the mind when a sound is uttered, the impression produced on the mind at hearing a sound
बुधैर्वैयाकरणैः प्रधानभूतस्फोटरूपव्यंग्यव्यंजकस्य शब्दस्य ध्वनिरिति व्यवहारः कृतः K. P. 1, also see Sarva. S. (पाणिनीयदर्शन).
5 The eternal sound recognised by the Mīmāṃsakas.
Comp.
बीजकः the marking-nut plant.
Monier Williams Cologne
EnglishMonier Williams 1872
Englishस्फोट, अस्, m. breaking, splitting open, bursting,
disclosure, (नर्म-स्फोट in dramatic action is ex-
plained to mean भाव-लेशैः सूचितो ऽल्परसः,
i. e. slight disclosures or glimpses of love)
a swelling,
boil, tumor
the idea or disclosure which bursts out
or flashes on the mind when a sound is uttered
the
eternal sound in the Pūrva-mīmāṃsā
(आ), f. the
expanded hood of a snake.
—स्फोट-वाद, अस्, m.
a dissertation on the above philosophical Sphoṭa.
—स्फोट-वीजक, अस्, m. ‘having bursting seeds, ’
the marking-nut plant (= भल्लातक).
Macdonell
Englishस्फोट sphoṭ-a, [√ sphuṭ] bursting, splitting 🞄(int.)
opening, unlocking
blister, pustule
🞄small fragment, chip (rare)
roar, crash
🞄indivisible creative word (phil.)
eternal and 🞄imperceptible element in sounds and words 🞄regarded as the real vehicle of the sense (gr.)
🞄-ana, cleaving, crushing
dispelling (doubt, 🞄—°)
divider (a term applied to the vocalic 🞄sound heard between certain conjunct consonants)
🞄n. splitting, rending, breaking
waving 🞄(the arms)
cracking (the fingers)
-ita, cs. 🞄pp. √ sphuṭ
crackling.
Benfey
EnglishApte Hindi
Hindiस्फोटः
- स्फुत् करणे घञ्
"फूट निकलना, चटक कर खुलना, फट पड़ना"
स्फोटः
- स्फुत् करणे घञ्
भेद खुलना
स्फोटः
- स्फुत् करणे घञ्
"सूजन, फोड़ा, रसौली"
स्फोटः
- स्फुत् करणे घञ्
"शब्द के सुनने पर मन में आने वाला भाव, शब्द सुनकर मन में उत्पन्न होने वाला विचार"
स्फोटः
- स्फुत् करणे घञ्
मीमांसकों द्वारा माना हुआ नित्य शब्द
L R Vaidya
EnglishAbhyankara Grammar
Englishस्फोट name given to the radical Sabda which communicates the meaning to the hearers as different from ध्वनि or the sound in ordinary experien- ce.The Vaiyakaranas, who followed Panini and who were headed by Bhartihari entered into discussions regarding the philosophy of Gra- mmar, and introduced by way of deduction from Panini's grammar, an important theory that शब्द which communicates the meaning is different from the sound which is produced and heard and which is merely instrumental in the mani- festation of an internal voice which is called Sphota.स्फुटयतेनेन अर्थः: इति स्फोटः or स्फोटः शब्दो ध्वनिस्तस्य व्यायमा- दुपजायते Vakyapadiya
cf. also अभि- व्यक्तवादको मध्यमावस्थ आन्तर: शब्द: Kai- yata's Pradipa. For, details see Vakyapadiya I and Sabdakaustu- bha Ahnika 1. It is doubtful whether this Sphota theory was. advocated before Panini. The word स्फोटायन has been put by Panini in the rule अवङ् स्फोटायनस्य only inciden- tally and, in fact, nothing can be definitely deduced from it although Haradatta says that स्फोटायन was the originator of the स्फोटवाद. The word स्फोट is not actually found in the Pratisakhya works. However, commentators on the Pratisakhya works have introduced it in their explanations of the texts which describe वर्णोत्पत्ति or production of sound
cf. com. on R.Pr.XIII.4, T.Pr. II.1. Grammarians have given various kinds of sphota
cf. स्फोटो द्विधा | व्यक्तिस्फोटो जातिस्फोटश्च। व्यक्ति- स्पोटः सखण्ड अखण्डश्च । सखण्ड। वर्णपदवाक्य- भेदेन त्रिधा। अखण्ड: पदवाक्यभेदेन द्विधा ! एवं पञ्च व्यक्तिस्फोटाः| जातिस्फोट: वर्ण- पदवाक्यभेदेन त्रिधा। इत्येवमष्टौ स्फोटः तत्र अखण्डवाक्यस्फोट एव मुख्य इति नव्याः । वाक्य जातिस्फोट इति तु प्राञ्चः॥
cf. also पदप्रकृतिः संहिता इति प्रातिशाख्यमत्र मानम् । पदानां प्रकृतिरिति षष्ठीतत्पुरुषे अखण्डवाक्यस्फो- टपक्षः । बहुव्रीहौ सखण्डबाक्यस्फोट:||
Sanskrit Tibetan
Tibetansgra
१) ° कार २) गीत ३) ग्रहन ४) घोष ५) टंकार ६) ध्वनि ७) नाद ८) निर्घोष (?) ९) निर्णाद १०) प्रणाद ११) प्रतिध्वनि १२) रुत १३) वचन १४) वर्ण १५) शब्द १६) स्फोट १७) स्वन १८) स्वर १९)
sgra gsal
स्फोट
sgra gsal ba
स्फोट
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskritस्फोटः, (स्फुटतीति । स्फुट + अच् ।)स्फोटकः । इति राजनिर्घण्टः ॥
(यथा, सुश्रुते ।१ । १२ ।“स्फोटाः शीघ्रं प्रजायन्ते ज्वरस्तृष्णा चवर्द्धते ॥
” * ॥
स्फुट + भावे घञ् । विदारणम् । यथा, महा-भारते । ३ । ११ । ५८ ।“तयोर्भुजविनिष्पेषादुभयोर्बलिनोस्तदा ।शब्दः समभवत् घोरो वेणुस्फोटसमो युधि ॥
”स्फुटते व्यज्यते वर्णरिति स्फुटत्यर्थो यस्मादितिवा । स्फुट विकसने + घञ् । शब्दव्यापार-विशेषः । तथा चोक्तम् । “वर्णानां वाचकत्वा-नुपपत्तौ यद्बलादर्थप्रतिपत्तिः स स्फोट इतिवर्णातिरिक्तो वर्णाभिव्यङ्ग्योऽर्थप्रत्यायको नित्यःशब्दः स्फोटः ॥
” यथा, हरिवंशे भविष्यपर्व्वणि ।१६ । ५२ ।“अक्षराणामकारस्त्वं स्फोटस्तं वर्णसंश्रयः ॥
”)
वाचस्पत्यम्
Sanskritस्फोट स्फटत्यर्थोऽनेन स्फुट--करणे घञ । व्याकरणोक्तेवर्णातिरिक्ते पूर्वपूर्ववर्णानुभवसहितचरमवर्णानुभवव्यङ्ग्येअर्थप्रत्यायके अखण्डे शब्दभेदे स्वार्थे क तत्रार्थे व्याक-रणमते वर्णसमुदयानां नार्थबोधकत्वं किन्तु सफोट-स्यैवेति प्रपञ्चितमस्माभिः शब्दार्थरत्ने यथा“तत्र वर्णानां प्रत्युच्चारणमन्यथाप्रतीयमानतया अनित्य-त्वेन आशुविनाशिनाञ्च तेषां मेलनासम्बवेन तत्समुदा-यस्यापि सम्बन्धित्वाभावेन प्रत्येकं यर्णेषु वृत्तौ व्यभि-चारेण च पूर्वपूर्ववर्णानुभवाहितसंस्कारवीजवति अन्त्य-वर्णजनितपरिपाकशालिनि हृदये झटिति समुदीयमानस्यस्फोटरूपस्यैव शब्दस्य नित्यतया तत्रैव नित्यसम्बन्धस्ययोग्यतया वृत्तिमत्त्वमुचितसित्याकरे स्पष्टम् । तथाहि ।वर्णा यदि वाचकाः स्युः स्यादेव तेभ्यो व्यस्तेभ्योऽर्था-वगतिः । न च तथा । प्रत्येकं वृत्तिमत्त्वाभांवेन तत्-समुदायस्य वृत्तिमत्त्वं सुदूरपराहतम् । आशुविना-शिनां वर्णानां मेलनासम्भवेन तत्समुदायत्वासिद्धेः पूर्व-पूर्ववर्णानुभवाहितसंस्कारसहितस्य चरमवर्णस्य वाच-कत्वन्तु सम्भावितमपि दिनान्तरीयतादृशसंस्कारा-नादाय वर्त्तमानचरमवर्णमात्रानुभवेन अर्थावगत्यापत्त्यानिरासितम् । अन्त्यवर्णपर्थ्यन्तानामनुभवानन्तरं समुदा-यानां सस्कारोदयकल्पनया पुनः समुदितवर्णानां स्मर-णात्मकज्ञानतोऽर्थावगतिरित्यपि न सङ्गतं जाराराजे-त्यादावविशेषेण तत्तद्वर्णसंस्कारसद्भावादुभयवैलक्षण्या-नुपपत्तेः । अतोऽवश्यं वर्णातिरिक्तोऽन्त्यवर्णानुभवव्यङ्ग्यःस्फोटनामा शब्दः स्वीकार्य्यः स्फुटत प्रकाशतेर्योऽने-नेति व्युत्पत्त्या च तस्य सार्थकनामता बोध्या समर्थित-श्चैष एव पक्षः पातञ्जलभाष्ये व्यासचरणैः “तदेतेषा-मर्थसङ्केतेनावच्छिन्नानामुपसंहृतध्वनिक्रमाणां य एकोबुद्धिनिर्भासस्तत्पदं वाचकं वाच्यस्य संकेत्यते तदेकंपदमेकबुद्धिविषय एकप्रयत्नाक्षिप्तमभागप्रक्रमवर्णं बौद्ध-मन्त्यवर्णप्रत्ययोपस्थापितं प्रतीयते” इत्यन्तेन । अत्रचानेकवर्णानां शक्ततावच्छेदकतापेक्षयैकस्यैव जातिरूप-स्फाटत्वस्य शक्ततावच्छेदकत्वकल्पने लाघवम प द्रष्ट-व्यम् । उक्तञ्च शब्दकौस्तुभे वोपदेवचरणैः “शक्यत्वइव शक्तत्वे जातेर्लाघवमीक्ष्मताम् । औपाधिको वाभेदोऽस्तु वर्णानां तारमन्दवदिति” । तथा “शृणोति यइमं स्फोटं सुप्ते श्रोत्रे च शून्यदृक् । येन वाक् व्यज्यतेयस्य व्यक्तिराकाश आत्मनः” इति मञ्जूषाधृतभागवतवचनेस्फोटात्मकशब्दश्रवणस्यात्मलिङ्गतोक्त्या स्फोटरूप-शब्दोऽर्थायात इत्यवगम्यम् । हरिवंशेऽपि “अक्ष-राणामकारस्त्वं स्फोटस्त्वं वर्णसंश्रयः” इति स्फोटस्यव्यञ्जकवर्णाश्रयत्वमभिहितम् । एतन्मताभिप्रायेणैव“स्फोट इत्याहेति” शारीरकभाव्ये स्फटव्युत्पादनम्“वर्णाएव तु शब्द इति भगवानुपवर्ष इति” निराकरणन्तू-सवर्ष ग्रहणात् तन्मताभिप्रायेण । “न स्फटः प्रतीत्यप्रतीतिभ्यामिति” सांख्यसूत्रेऽपि स्फोटखण्डनमुपवर्षमता-भिप्रायेणेति सर्वं सुस्थम् । स च स्फाटोवर्णपदादि-भेदेन अनेकविधो बाहुल्यभयात् न प्रपञ्चितः । तस्यस्फोटस्याभिव्यक्तौ प्राकृतस्य ध्वनेः कारणत्वं चिरचिर-तरस्थितौ तु प्राकृतध्वनिजातवैकृतध्वनेरिति विवेफः ।तथा च वाक्यपदीये “स्फोटस्य ग्रहणे हेतुः प्राकृतोध्वनिरिष्यते” इति । “स्थितिभेदे निमित्तत्वं वैकृतः प्रति-वद्यते” इति च स्थितिभेदे चिरचिरतरकालस्थितौ ध्वनिस्तु पूर्वलक्षितः । तस्य च स्फोटस्य नित्यतया ध्वनिगतह्रस्वदीर्घादिकालस्य तत्रोपचारः । प्रतिपादितञ्चतथैव वाक्यपदीये “स्फाटस्याभिन्नकालस्य ध्वनिका-लानुपातिनः । स्वभावतस्तु नित्यत्वात् ह्रस्वदीर्घप्लुता-दिषु । प्राकृतस्य ध्वनेः कालः शब्दस्येत्युपचर्य्यते” ।शब्दस्य स्फोटस्य नित्यतया अभिन्नकालस्य ह्रस्व-दीर्घादिषु प्राकृतध्वनेः कालः तारत्वादिधीहेतुरुपच-र्य्यते इति तदर्थः । एवञ्च विलम्बितोच्चारणस्थले तत्त-द्वर्णानां तद्वोधजनितसंस्काराणां वा बहुक्षणपर्य्यन्तस्थायित्वकल्पनामपेक्ष्य एकस्यैव शब्दस्याभिव्यक्त्यनन्तरंजायमानेन वैकृतेन ध्वनिना बहुकालस्थितिकल्पनेलाघवमित्यपि द्रष्टव्यम् । भेरीशब्दादौ च ध्वन्यभि-व्यक्त्यनन्तरं जायमानप्राकृतध्वनेर्बहुकालस्थायित्वदर्शनेनअत्रापि तथाकल्पनौचित्यात् । अतएव च महाभाष्ये“एवं तर्हि स्फाटः शब्दो ध्वनिः शब्दगुणः” इत्यादिना-ऽभिव्यक्त्युपकारकत्वेन ध्वनेः स्फोटरूपशब्दगुणत्वमभिहितमभिहितञ्च ध्वनेर्ह्रस्वदीर्घत्वेनापि भानम् यथा“ध्वनिः स्फोटस्य शब्दानां ध्वनिस्तु खलु लक्ष्यते ।ह्रस्वो महांश्च केषाञ्चित् स्वयं नैव स्वभावतः” इति नस्वभावतस्तद्रूपेण स्फोटोलक्ष्यत इत्यर्थः । ध्वनिविकारेच वायुसंयोगविशेषस्य हेतुत्वं तस्य बहुकालस्थायित्वेविलम्बितत्वमल्पकालस्थायित्वे द्रुतत्वमिति विवेकः । एवंवहुविधेषु स्फटेषु वक्यस्फोटस्यैव सिद्धान्ते निष्-कृष्टतया तस्यैव बोधकत्वं तद्घटकपदानान्तु पदमध्यवर्त्ति-वर्णवत् निरर्थंकत्वं विशिष्टार्थद्योतनायैव तेषां प्रयो-गात् । तथा च “ब्राह्मणार्थो यथा नास्ति कश्चित्ब्राह्मणकम्बले । देवदत्तादयोवाक्ये तथैव स्युर्निरर्थकाः”इति । “पदे न वर्णा विद्यन्ते वर्णेष्ववयवा न च ।वाक्यात् पदानामत्यन्तं प्रविवेको न कश्चनेति” च वाक्य-पदीये पदाद्यसद्भावं दर्शयति । तथा “वाक्यस्फाटो-ऽतिनिष्कर्षे तिष्ठतीति मतस्थितिरिति” हरिकारिकायांसिद्धान्ते वाक्यस्फोटस्यैव सिद्धिरिति प्रतिपादितम्” ।२ व्रणभेदे च (फोडा) राजनि० ।
Burnouf
FrenchNo entries for this word is found.
What is this? (Hidden Dictionary)
To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.
How to hide/unhide dictionary?
Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.