स्पर्श (sparza)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

In this section, you'll find information about the dhatus (verbal roots) related to your search. This includes details like dhatu information, forms, and any available commentaries.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

शब्दसागरः

English

 स्पर्श m.
  (-र्शः)
	 1. Touch,  contact.
	 2. The thing touching or feeling.
	 3.
Gift,  donation. 
	 4. Sickness,  disease.
	 5. Morbid heat.
	 6. A conso-
nant of either of the five first classes of the alphabet.
	 7. An
enemy,  a disease,  &c.,  the agent or instrument of pain,  trouble, 
or distress.
	 8. Air,  wind.
	 9. Sexual union. 
	 10. Collision,  conflict, 
encounter.
	 11. Contact,  (in astronomy.)
	 12. The quality of tangiti-
lity.
	 13. Feeling,  sensation. 
	 14. Anything which touches or comes
in contact.
	 15. A spy.
	 f.
  (-र्शा) A wanton,  an unchaste woman.  E.
 
स्पृश् to touch,  aff.
   घञ्
 or स्पर्श् to take,  &c.,  अच् aff.
  

Capeller Eng

English

 स्पर्श॑ a.
  touching,  penetrating (—°)
 m.
  touch,  contact
perception of touch,  feeling,  sensation.  Abstr.  °ता† f.
 ,  °त्व† n.
 

Yates

English

 स्पर्श (र्शः) 1.
m.
  Touch,  the thing
touching
 air
 gift
 sickness
cause of trouble. 1.
f.
  A wanton
woman. 

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Spoken Sanskrit

English

स्पर्श 	-	  sparza 	-	 adj.
  	-	 touching
अभिमर्शक 	-	  abhimarzaka 	-	 adj.
  	-	 touching
आलम्भिन् 	-	  Alambhin 	-	 adj.
  	-	 touching
उपयोगिन् 	-	  upayogin 	-	 adj.
  	-	 touching
उपस्पर्शिन् 	-	  upasparzin 	-	 adj.
  	-	 touching
उल्लेखिन् 	-	  ullekhin 	-	 adj.
  	-	 touching
कृतबाहु 	-	  kRtabAhu 	-	 adj.
  	-	 touching
निंसिन् 	-	  niMsin 	-	 adj.
  	-	 touching
लग्न 	-	  lagna 	-	 adj.
  	-	 touching
लेखिन् 	-	  lekhin 	-	 adj.
  	-	 touching
विलेखिन् 	-	  vilekhin 	-	 adj.
  	-	 touching
सङ्गिन् 	-	  saGgin 	-	 adj.
  	-	 touching
समन्वारब्ध 	-	  samanvArabdha 	-	 adj.
  	-	 touching
संस्पर्शन 	-	  saMsparzana 	-	 adj.
  	-	 touching
संस्पर्शिन् 	-	  saMsparzin 	-	 adj.
  	-	 touching
स्पर्शक 	-	  sparzaka 	-	 adj.
  	-	 touching
स्पर्शन 	-	  sparzana 	-	 adj.
  	-	 touching
स्पर्शिन् 	-	  sparzin 	-	 adj.
  	-	 touching
स्पृश 	-	  spRza 	-	 adj.
  	-	 touching
उपस्पृश् 	-	  upaspRz 	-	 adj.
  	-	 touching

स्पर्श 	-	 sparza 	-	 m.
  	-	 contact
स्पर्श 	-	 sparza 	-	 m.
  	-	 touch
स्पर्श 	-	 sparza 	-	 adj.
  	-	  stop  [ linguistic ]
स्पर्श 	-	 sparza 	-	 adj.
  	-	  touching
स्पर्श 	-	 sparza 	-	 m.
  	-	  quality of tangibility
स्पर्श 	-	 sparza 	-	 m.
  	-	  unpleasant or morbid sensation
स्पर्श 	-	 sparza 	-	 m.
  	-	  illness
स्पर्श 	-	 sparza 	-	 m.
  	-	  sensation
स्पर्श 	-	 sparza 	-	 m.
  	-	  air
स्पर्श 	-	 sparza 	-	 m.
  	-	  wind
स्पर्श 	-	 sparza 	-	 m.
  	-	  kind of sexual union
स्पर्श 	-	 sparza 	-	 m.
  	-	  sense of touch
स्पर्श 	-	 sparza 	-	 m.
  	-	  any quality which is perceptible by touching any object
स्पर्श 	-	 sparza 	-	 m.
  	-	  offering
स्पर्श 	-	 sparza 	-	 m.
  	-	  spy
स्पर्श 	-	 sparza 	-	 m.
  	-	  feeling
स्पर्श 	-	 sparza 	-	 m.
  	-	  pleasant feeling
स्पर्श 	-	 sparza 	-	 m.
  	-	  temperature
स्पर्श 	-	 sparza 	-	 m.
  	-	  gift

Wilson

English

 स्पर्श r. 10th cl. (स्पर्शयति)
1 To take.
2 To unite,  to join. 

 स्पर्श
m.
  (-र्शः)
1 Touch,  contact.
2 The thing touching or feeling.
3 Gift,  donation. 
4 Sickness,  disease.
5 Morbid heat.
6 A consonant of either of the five first classes of the alphabet.
7 An enemy,  a disease,  &c.,  the agent or instrument of pain,  trouble,  or
distress.
8 Air,  wind.
f.
  (-र्शा) A wanton,  an unchaste woman. 
E.
  स्पृश to touch,  aff.
   घञ्.

Apte

English

स्पर्शः [sparśḥ],  1 [स्पर्श्,  स्पृश् वा-घञ्] Touch,  contact (in all senses)
 स्पर्शान् कृत्वा बहिर्बाह्यांश्चक्षुश्चैवान्तरे भ्रुवोः Bg.*
  5.27
 तदिदं स्पर्शक्षमं रत्नम् Ś.*
  1.28
2.7.

Contact (in astr.
 ).

Conflict,  encounter.

Feeling,  sensation,  the sense of touch.

The quality of touch or tangibility,  touch,  the object or विषय of skin (त्वच्)
 स्पर्शगुणो वायुः T. S.
 स्पर्शनं स्पर्शती स्पर्शान् बुद्धिर्विक्रियते$सकृत् Mb.
 *  12.285.2.

That which affects or influences,  affection,  seizure.

Disease,  illness,  disorder,  distemper.

A consonant of any of the five classes of letters (from क् to म्)
 कादयो मान्ताः स्पर्शाः
 स्पर्शस्तस्याभवज्जीवः स्वरो देह उदाहृतः Bhāg.*
  3.12.46.

A gift,  donation,  presentation. 

Air,  wind. 

The sky.

Sexual union
 स्त्रीपुंसयोः संप्रयोगे स्पर्शः कस्याधिको भवेत् Mb.
 *  13.12.1.

A secret spy. -र्शा An unchaste woman.  Comp.
   -अज्ञ a.
  senseless,  insensible. -अनुकल a.
  pleasant to the touch,  cooling. -आनन्दा an apsaras. -इन्द्रियम् the organ or sense of touch. -उदय a.
  followed by a consonant.-उपलः,  -मणिः a kind of jewel considered to be the same as 'philosopher's stone'. ˚मणिप्रभवम् gold
 L.
  D. B.-क्लिष्ट a.
  painful to the touch. -क्षम a.
  capable of touch,  tangible. -गुण a.
  having the quality of tangibility (as air)
 बलवाञ्जायते वायुः स वै स्पर्शगुणो मतः Ms.*
  1.76.-तन्मात्रम् the subtile element of tangibility. -द्वेषः sensitiveness to touch. -यज्ञः an offering consisting in the mere touch of the things offered
 स्पर्शयज्ञं करिष्यामि विधिरेष सनातनः Mb.
 *  14.92.19. -रसिक a.
  sensual,  lustful. -लज्जा,  -संकोचपर्णिका the sensitive plant (Mar.  लाजाळू). -वेद्य a.
  to be apprehended by the sense of touch. -संचारिन् a.
  contagious,  infectious. -स्नानम् ablution at the entrance of a sun or moon into an eclipse. -स्पन्दः,  -स्यन्दः a frog.

Apte 1890

English

 स्पर्शः 1 [स्पर्श्,  स्पृश् वा-घञ्] Touch,  contact (in all senses)
 तदिदं स्पर्शक्षमं रत्नं Ś. 1. 28,  2. 7. 
2 Contact (in astr). 
3 Conflict,  encounter. 
4 Feeling. sensation,  the sense of touch. 
5 The quality of touch or tangibility,  touch,  the object or विषय of skin (त्वच्)
 स्पर्श गुणो वायुः T. S. 
6 That which affects or influences,  affection,  seizure. 
7 Disease,  illness,  disorder,  distemper. 
8 A consonant of any of the five classes of letters (from क् to म्)
 कादयो मांताः स्पर्शाः. 
9 A gift,  donation,  presentation. 
10 Air,  wind. 
11 The sky. 
12 Sexual union. 
13 A secret spy. 
र्शा An unchaste woman. 
Comp. 
अज्ञ a. senseless,  insensible. 
इंद्रियं the organ or sense of touch. 
उदय a. followed by a consonant. 
उपलः,  
मणिः a kind of jewel considered to be the same as ‘philosopher's stone’. 
तन्मात्रं the subtile element of tangibility. 
लज्जा the sensitive plant. 
वेद्य a. to be apprehended by the sense of touch. 
संचारिन् a. contagious,  infectious. 
स्नानं ablution at the entrance of the sun or moon into an eclipse. 
स्पंदः,  
स्यंदः a frog. 

Monier Williams Cologne

English

 स्पर्श a,  °शन &c.
   See p.
  1269.

 स्पर्श॑ b mfn.
   touching (in अ-भूतल-स्प्°,  मनः-स्प्°,  q.v.)

 स्पर्श॑ m.
  (ifc.  f(आ). ) touch,  sense of touch (-तस् ind.
 ,  e.g. स्पर्श-तः सुखं तत्,  ‘that is pleasant to the touch’),  contact (fig. applied to the beginning of an eclipse or to any astron.
   contact),  Mn.
  
 MBh.
  
 VarBṛS.
  &c.
  

 स्पर्श॑ m.
  (in gram.
  ) collective N.
  of the twenty-five consonants constituting the five classes from क् to म् (so-called because formed by complete contact of the organs of utterance
 cf.
   स्थान and स्पृष्ट),  Prāt.
 
 ChUp.
   
 BhP.
  

 (in phil.
 ) the quality of tangibility (which constitutes the skin's विषय,  q.v.),  IW.
   68

 any quality which is perceptible by touching any object (e.g. heat,  cold,  smoothness,  softness &c.
  ),  MBh.
   &c.
  

 feeling,  sensation (e.g. सिरः-शूल-स्प्°,  ‘sensation of headache’),  ŚBr.
   &c.
   &c.
  

 pleasant feeling,  MBh.
   v,  1366

 unpleasant or morbid sensation,  illness,  Pāṇ.
  iii,  3,  16,  Vārtt.
  1,  Pat.
 

 air,  wind,  L.
 

 (accord.  to some) temperature,  Nyāyad.
 

 a kind of sexual union,  L.
 

 a gift,  offering (See काक-स्प्° and स्प्°-यज्ञ below)

 w.r. for स्पश,  a spy,  MBh.
  
 Śiś.

Monier Williams 1872

English

 स्पर्श स्पर्श,  स्पर्शन,  &c. See p. 1151.

 स्पर्श,  अस्,  m. touching,  touch,  perception by
touch,  handling,  contact
 sexual union
 collision,  con-
flict,  encounter (= सम्-पराय)
 the quality of tangi-
bility (which is the Viṣaya for the skin
 see साङ्-
ख्य)
 feeling,  sensation
 anything which touches
or comes in contact,  (eleven such Sparśas are enume-
rated,  viz. 1. उष्ण,  hot
 2. शीत,  cold
 3. सुख, 
pleasant
 4. दुःख,  painful
 5. स्निग्ध,  greasy
6. विशद,  clean
 7. खर,  hard
 8. मृदु,  soft
9. श्लक्ष्ण,  smooth
 10. लघु,  light
 11. गुरु, 
heavy)
 who or what affects or acts upon or in-
fluences
 affection,  morbid affection or influence,  any-
thing the contact or influence of which causes pain
or disease,  disorder,  sickness,  fever
 air,  wind
 a
consonant of any of the five classes of Gutturals, 
Palatals,  Cerebrals,  Dentals,  and Labials (so called be-
cause the first four are pronounced by the contact of
the tongue with the four places of utterance [see
स्थान,  स्पृष्ट],  throat,  palate,  top of palate,  and
teeth
 the fifth class or labials being formed by contact
of the lips)
 contact (in astron.)
 presentation,  gift, 
donation,  offering,  (काक-स्पर्श,  a particular cere-
mony on the tenth day after a death,  putting out a lump
of rice as an offering for the crows)
 a spy (probably
for स्पश,  q. v.)
 (आ),  f. a wanton or unchaste wo-
man.
—स्पर्श-तन्मात्र,  अम्,  n. the subtile ele-
ment of tangibility,  (see साङ्ख्य।)
—स्पर्श-ता, 
f. a state of contact,  touching.
—स्पर्श-मणि, 
इस्,  m. ‘touch-stone, ’ a kind of stone (supposed to
turn everything it touches to gold),  the philo-
sopher's stone.
—स्पर्शमणि-प्रभव,  अम्,  n.
‘touchstone-production, ’ gold.
—स्पर्श-लज्जा,  f.
‘shrinking from touch, ’ the sensitive plant,  Mimosa
Pudica.
—स्पर्श-वत्,  आन्,  अती,  अत्,  having tangi-
bility,  palpable
 agreeable to the touch,  smooth, 
soft.
—स्पर्श-वर्ग,  अस्,  m. a class of consonants, 
(see under स्पर्श).
—स्पर्श-वेद्य,  अस्,  आ,  अम्,  to
be known or apprehended by the sense of touch.
—स्पर्श-शुद्धा,  f. ‘pure to the touch, ’ the plant
Asparagus Racemosus.
—स्पर्श-सुख,  अम्,  n. the
pleasure of touch.
—स्पर्श-स्नान,  अम्,  n. ablution
at the ingress of the sun or moon into an eclipse.
—स्पर्श-स्यन्द,  अस्,  m. a frog (also written
स्पर्श-स्पन्द).
—स्पर्शानन्दा (°श-आन्°),  f.
‘touch-delighting, ’ N. of an Apsaras.
—स्पर्शोदय
(°श-उद्°),  अस्,  आ,  अम्,  having a consonant succeed-
ing,  followed by a consonant.

Macdonell

English

 स्पर्श sparś-á,  a.
  (—°)
 [√ spṛś] touching (rare)
 🞄m.  touch,  contact
 feeling,  sensation,  of (—°,  🞄headache,  jealousy)
 pleasant feeling (rare)
 🞄sense of touch
 (contact =) mute or nasal 🞄letter (gr.)
 sts. incorr. for spaśa: -kliṣṭa,  🞄pp. painful to the touch
 -kṣama,  a.
  tangible.

Benfey

English

 स्पर्श स्पर्श,  i. e. स्पृश् + अ, 
 I. m.
 
 1. Touch,  Vikr. 47,  12
 feeling,  Man. 
1,  76
 Vedāntas. in Chr. 208,  23
Bhāṣāp. 3
 touching,  Śāk. d. 27
Mālav. 29,  13
 contact,  Bhag. 2,  14.
 2. Sexual intercourse,  Rājat. 5,  401.
 3. Gift,  donation. 
 4. The thing
touching.
 5. Air,  wind,  Arj. 5,  14.
 6. The agent of pain,  as sickness
(Daśak. in Chr. 190,  19, 
शिरस्-शूल-, 
headache,  or literally,  ‘the perceiving
as of a sharp spear in my head’).
 7.
Morbid heat.
 II. f.
  शा,  A wanton
woman. 
 -- Comp.
 
दुस्-,  adj.
  1. of diffi-
cult or disagreeable touch,  MBh. 13, 
2109. 2. affecting disagreeably, 
Bhāg. P. 3,  17,  5 (of wind).
सम-,  adj.
 
literally,  having the same contact,  i. e.
1. wounding like,  Chr. 39,  5. 2. the
touching of which has the same effect, 
viz. to defile,  Pañc. iii. d. 118.

Apte Hindi

Hindi

स्पर्शः
पुं*
  - स्पर्श् (स्पृश् वा) + धञ्
"छूना,  संपर्क"

स्पर्शः
पुं*
  - स्पर्श् (स्पृश् वा) + धञ्
संयोग

स्पर्शः
पुं*
  - स्पर्श् (स्पृश् वा) + धञ्
"संघर्ष,  मुठभेड़"

स्पर्शः
पुं*
  - स्पर्श् (स्पृश् वा) + धञ्
"भावना,  संवेदना,  छूने से होने वाला ज्ञान"

स्पर्शः
पुं*
  - स्पर्श् (स्पृश् वा) + धञ्
"त्वचा का विषय,  स्पर्शयोग्यता,  स्पर्शगुण"

स्पर्शः
पुं*
  - स्पर्श् (स्पृश् वा) + धञ्
"प्रभाव,  रोग,  बीमारी का दौरा"

स्पर्शः
पुं*
  - स्पर्श् (स्पृश् वा) + धञ्
"रोग,  व्याधि,  विकृति,  आदि या मनोव्यथा"

स्पर्शः
पुं*
  - स्पर्श् (स्पृश् वा) + धञ्
पाँचों वर्गों में कोई सा व्यंजन

स्पर्शः
पुं*
  - स्पर्श् (स्पृश् वा) + धञ्
"उपहार,  दान,  भेंट"

स्पर्शः
पुं*
  - स्पर्श् (स्पृश् वा) + धञ्
"हवा,  वायु"

स्पर्शः
पुं*
  - स्पर्श् (स्पृश् वा) + धञ्
आकाश

स्पर्शः
पुं*
  - स्पर्श् (स्पृश् वा) + धञ्
एक रतिबंध

L R Vaidya

English

 sparSa {% m. %} 1. Touching,  touch,  perception by touch,  contact,  तव स्पर्शे स्पर्शे मम हि परिमूढेंद्रियगणः Ut.i.
sexual union
collision,  conflict,  encounter
the quality of tangibility
feeling,  sensation
anything which touches or comes in contact
morbid affection or influence,  disorder,  sickness,  fever
air,  wind
a consonant of any of the five classes,  (कादयो मांताः स्पर्शाः Pan.)
contact (in astronomy)
presentation,  gift,  donation
a spy.

Bopp

Latin

 स्पर्श m. (r. स्पृश् tangere s. अ)
1) contactus. BH. 5. 21.
2) aura,  ventus. A. 5. 14.

Abhyankara Grammar

English

स्पर्श  a contact consonant: a term used in connection with the conso- nants of the five classes,  verily because the karana or the tip of the tongue touches the place of     utterance in the mouth in their pronunciation
 cf. कादयो भावसानाः स्पर्शाः S.K. Samjnaprakarana on P. VIII. 2.1
 cf. also अाद्या: स्पर्शाः पञ्च ते पञ्चवर्गाः R.Pr. I.78: cf. also T.Pr.I.7.

Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch

German

 स्पर्श nach Jacobi im Nyāya und Vaiśeṣika nur Temperatur.

Mahabharata

English

Sparśa (“touch”,  personif.). § 270 (Brahmasabhāv.): II,  11,  438 (Śabda-Sºau,  in the palace of Brahmán).

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 स्पर्श,  क ङ ग्रहणे । श्लेषे । इति कविकल्पद्रुमः ॥
(चुरा०-आत्म०-सक०-सेट् ।) क ङ,  स्पर्शयते ।इति दुर्गादासः ॥

 स्पर्शः,  पुं,
   (स्पृश स्पर्शने,  स्पर्श ग्रहणे वा + घञ् ।)रुजा । दानम् । स्पर्शनम् । (यथा,  उत्तर-रामचरिते । १ अङ्के ।“विनिश्चेतुं शक्यो न सुखमिति वा दुःख-मिति वाप्रमोहो निद्रा वा किमु विषविसर्पः किमु मदः ।तव स्पर्शे स्पर्शे मम हि परिमूढेन्द्रियगणोविकारश्चैतन्यं भ्रमयति च संमीलयति च ॥
”)स्पर्शकः । सम्परायः । प्रणिधिः । इति मेदिनी ॥
उपतप्ता । इत्यमरः । ३ । २ । १४ ॥
 वर्गाक्षरम् ।इति हेमचन्द्रः ॥
 (यथा,  भागवते । २ । ९ । ६ ।“स चिन्तयन् द्व्यक्षरमेकदाम्भ-स्युपाशृणोत् द्विर्गदितं वचो विभुः ।स्पर्शेषु यत् षोडशमेकविंशंनिष्किञ्चनानां नृप ! यद्धनं विदुः ॥
”)वायुः । इति केचित् ॥
 कामिनां बन्धभेदः । इतिशब्दरत्नावली ॥
 कादिवर्गपञ्चकम् । यथा,  --“स्पर्शस्तस्याभवज्जीवः स्वरो देह उदाहृतः ॥
”इति श्रीभागवते ३ स्कन्धे १२ अध्यायः ॥
स्पर्शः कादिवर्गपञ्चकम् । इति तट्टीकायांश्रीधरस्यामी ॥
 न्यायमते त्वगिन्द्रियग्राह्मगुण-विशेषः । त्वगुपकारकः । स च त्रिविधः ।उष्णः । शीतः । अनुष्णाशीतः । पृथिव्याःस्पर्शः काठिन्यादिः पाकजः । जलपरमाणुस्पर्शःनित्यः । अन्यत्रानित्यः । वैशेषिकमते पार्थिव-परमाणुमात्रस्य पाकजस्पर्शः । नैयायिकमते तुद्व्यणुकादिस्पर्शोऽपि पाकजः । यथा,  --“स्पर्शस्त्वगिन्द्रियग्राह्यस्त्वचः स्यादुपकारकः ।अनुष्णाशीतशीतोष्णभेदात् स त्रिविधो मतः ॥
काठिन्यादिः क्षितावेव नित्यतादि च पूर्व्ववत् ।एतेषां पाकजत्वन्तु क्षितौ नान्यत्र कुत्रचित् ॥
तत्रापि परमाणौ स्यात् पाको वैशेषिके नये ।नैयायिकानान्तु नये द्व्यणुकादावपीष्यति ॥
”इति भाषापरिच्छेदः ॥
स्पर्शं निरूपयति । स्पर्श इति । उपकारक इतिस्पर्शनप्रत्यक्षे स्पर्शः कारणमित्यर्थः । अनु-ष्णाशीतेति । पृथिव्या वायोः स्पर्शोऽनुष्णा-शीतः जलस्य शीतः । तेजस उष्णः । काठि-न्येति । कठिनसुकुमारस्पर्शः पृथिव्या एवइत्यर्थः । कठिनत्वादिकन्तु न संयोगनिष्ठोजातिविशेषः चक्षुर्ग्राह्यतापत्तेः । पूर्व्ववत् जल-तेजोवायुपरमाणुस्पर्शा नित्याः इत्यर्थः । तद्भिन्नाःस्पार्शास्त्वनित्या इत्यर्थः । एतेषां रूपरसगन्ध-स्पर्शानाम् । नान्यत्रेति । पृथिव्या हि रूपरस-गन्धस्पर्शपरावृत्तिः पाकरससंयोगादुपलभ्यते ।न हि शतधापि ध्मायमाने जलादौ रूपादिकंपरावर्त्तते नीरे सौकरमौष्णञ्च नयव्यतिरेका-भ्यामुपाधेरेवेति निलीयते पवनपृथिव्योः शीत-स्पर्शादिवत् पृथिवीष्वपि मध्ये परमाणावेवरूपादीनां पाकः इति वैशेषिका वदन्ति ।नैयायिकानामिति नैयायिकानां मते द्व्यणु-कादौ अवयविन्यपि पाको भवति । इतिसिद्धान्तमुक्तावली ॥
 * ॥
पुराणमते एकादशविधस्पर्शो यथा । उष्णः १शीतः २ सुखः ३ दुःखः ४ स्निग्धः ५ विशदः ६खरः ७ मृदुः ८ श्लक्ष्णः ९ लघुः १० गुरुः ११ ।इति महाभारते मोक्षधर्म्मः ॥
 कठिनः । इतितत्रैव आश्वमेधिकपर्व्व ॥
 आचमनाङ्गस्पर्शनंआचमनशब्दे द्रष्टव्यम् ॥
 * ॥
 उच्छिष्टस्य स्पर्श-निषेधो यथा,  --“न स्पृशेत् पाणिनोच्छिष्टो विप्रगोब्राह्मणा-नलान् ।न चानलं पदा वापि न देवप्रतिमां स्पृशेत् ॥
”इति कौर्म्मे उपविभागे । १६ । ३५ ॥
अथ उच्छिष्टस्य चाण्डालादिस्पर्शप्रायश्चित्तम् ।आपस्तम्बः ।“भुक्तोच्छिष्टस्त्वनाचान्तश्चाण्डालैः श्वपचेन वा ।प्रमादात् स्पर्शनं गच्छेत् तत्र कुर्य्याद्विशीधनम् ॥
गायत्त्र्यष्टसहस्रन्तु द्रुपदां वा शतं जपेत् ।त्रिरात्रोप्रोषिता भूत्वा पञ्चगव्येन शुध्यति ॥
भुक्तोच्छिष्टोऽन्त्यजैः स्पृष्टः प्राजापत्यं समाचरेत् ।अर्द्धोच्छिष्टे स्मृतः पादः पाद आमाशनेतथा ॥
”प्राजापत्यं ज्ञाने । अर्द्धोच्छिष्टो येन आद्यग्रासःआस्ये निःक्षिप्तः न तु निगीर्णः । दक्षः ।“पाने मैथुनसंसर्गे तथा मूत्रपुरीषयोः ।स्पर्शनं यदि गच्छेत्तु शवोदक्यान्त्यजैः सह ॥
दिनमेकं चरेन्मूत्रे पुरीषे तु दिनद्वयम् ।दिनत्रयं मैथुने स्यात् पाने स्याच्च चतुष्टयम् ॥
”काश्यपः ।“श्वशूकरान्त्यचाण्डालमद्यभाण्डरजस्वलाः ।यद्युच्छिष्टः स्पृशेत् तत्र कृच्छ्रं सान्तपनं चरेत् ॥
”एतज्ज्ञानाभ्यासे । सान्तपने धेनुद्वयम् । ब्रह्म-पुराणे ।“उच्छिष्टेन तु शूद्रेण विप्रः स्पृष्टस्तु तादृशः ।उपवासेन शुद्धिः स्यात् शुना संस्पृष्ट एव वा ॥
उच्छिष्टेन तु विप्रेण विप्रः स्पृष्टस्तु तादृशः ।उभौ स्नानं प्रकुरुतः सद्य एव समाहितौ ॥
”अनुच्छिष्टब्राह्मणस्य नक्तमिति प्रायश्चित्त-विवेकः ॥
 * ॥
 अथ रजस्वलास्पर्शप्रायश्चित्तम् ।काश्यपः ।“रजस्वला तु संस्पृष्टा ब्राह्मण्या ब्राह्मणी यदि ।एकरात्रं निराहारा पञ्चगव्येन शुध्यति ॥
रजस्वला तु संस्पृष्टा राजन्या ब्राह्मणी तु या ।त्रिरात्रेण विशुद्धिः स्यात् व्याघ्रस्य वचनं यथा ॥
रजस्वला तु संस्पृष्टा वैश्यया ब्राह्मणी च या ।पञ्चरात्रनिराहारा पञ्चगव्येन शुध्यति ॥
रजस्वला तु संस्पृष्टा शूद्रया ब्राह्मणी यदि ।षड्रात्रेण विशुध्येत्तु ब्राह्मणी कामचारतः ॥
अकामतश्चरेदर्द्धं ब्राह्मणी सर्व्वजातिषु ॥
”एतेन रजस्वलाया ब्राह्मण्याः सवर्णरजस्वला-स्पर्शे एकरात्रोपवासः पञ्चगव्यपानं कामतः ।अकामतस्त्वदर्द्धं नक्तव्रतम् । असवर्णरजस्वला-स्पर्शे त्रिरात्रपञ्चरात्रषड्रात्रोपवासाः । अका-मतस्त्वदर्द्धं एतच्चतुर्थाहानन्तरं कर्त्तव्यम् ।“चाण्डालेन श्वपाकेन संस्पृष्टा चेद्रजस्वला ।अतिक्रम्य तान्यहानि प्रायश्चित्तं समाचरेत् ॥
त्रिरात्रमुपवासः स्यात् पञ्चगव्येन शुध्यति ।तां निशान्तु व्यतिक्रम्य स्वजात्युक्तन्तु कारयेत् ॥
”इति वचनान्तरदर्शनात् ॥
एतत् कामतः । अत्र दिनभेदोऽपि नास्ति ।अज्ञाने बृहस्पतिः ।“पतितान्त्यश्वपाकैस्तु संस्पृष्टा स्त्री रजस्वला ।तान्यहानि व्यतिक्रम्य प्रायश्चित्तं समाचरेत् ॥
प्रथमेऽह्नि त्रिरात्रन्तु द्वितीये द्व्यहमाचरेत् ।अहोरात्रं तृतीयेऽह्नि चतुर्थे नक्तमाचरेत् ॥
”चतुर्थेऽह्नीति शुद्धिस्नानात् पूर्व्वम् । व्याघ्रः ।“रजस्ला यदा स्पृष्टा श्वजम्बुकखरैः क्वचित् ।निराहारा भवेत्तावत् यावत् स्नानेन शुध्यति ॥
”अत्रापि बृहस्पत्युक्तदिनभेदव्यवस्था । वृद्ध-शातातपः ।“रजस्वले तु ये नार्य्यावन्योऽन्यं स्पृशतो यदि ।सवर्णे पञ्चगव्यन्तु ब्रह्मकूर्च्चमतः परम् ॥
”पञ्चगव्यपानं व्रतरूतं तेनोपवासः । ब्रह्मकूर्च्च-माह जाबालः ।“अहोरात्रोषितो भूत्वा पौर्णमास्यां विशेषतः ।पञ्चगव्यं पिबेत् प्रातः ब्रह्मकूर्च्चविधिः स्मृतः ॥
”तदशक्तौ पुराणैकं दातव्यम् । उच्छिष्टशूद्रादि-स्पर्शे बृहस्पतिः ।“शुना चोच्छिष्टया शूद्र्या संस्पृष्टा द्ब्यहमाच-रेत् ।अहोरात्रं तृतीयेऽह्नि परतो नक्तमाचरेत् ॥
”परतश्चतुर्थदिने स्नानात् पूर्वमिति ज्ञेयम् ।इति प्रायश्चित्ततत्त्वम् ॥
 मत्स्यसूक्तोक्तास्पृश्य-स्पर्शनप्रायश्चित्तं स्नानशब्दे द्रष्टव्यम् ॥
 (त्रि, स्पर्शकः । आनन्दजनकः । यथा,  मागवबे ।३ । २१ । ९ ।“श्वेतोत्पलक्रीडनकं मनःस्पर्शस्मितेक्षणम् ॥
”)

वाचस्पत्यम्

Sanskrit

 स्पर्श ग्रहणे स्तेये च चु०
  आ० सक०
  सेट् । स्पर्शयते अप स्पर्श त ।

 स्पर्श पु०
  स्पर्श--स्पृश--वा अच् घञ् वा । न्यावोक्ते १ त्वगिन्द्रियग्राह्ये गुणभेदे २ ग्रहणे “मात्रास्पर्शास्तु कौन्तेयंगीता । ३ रोगे ४ युद्धे ५ गुप्तचरे मेदि० ६ उपतप्तेअमरः । ७ वायौ पु०
  ८ स्पर्शके त्रि०
  मेदि० । स्मृण-णिच--अच् । ९ दाने मेदि० स्पृश्यन्ते वायुनाजिह्वाग्रादय उच्चारणाय घञ् । १० कादिषु मावसानेषुवर्ग्यवर्णेषु पु०
  कादयोमावसानाः स्पर्शः सि० कौ० ।“स्पर्शस्त्वगिन्द्रियग्राह्यस्त्वचः स्यादुपकारकः । अनुष्णाशीतशीतोष्णभेदात् स त्रिविधो मतः । काठिन्यादिःक्षितावेव नित्यतादि च पूर्ववत् । एतेषां पाकजत्वन्तुक्षितौ नान्यत्र कुत्रचित् । तथापि परमाणौ स्यात् पाकोवैशेषिके नये । नैवयायिकानान्तु नये द्व्यणुकादावपीष्यते”“स्पर्शस्त्व गन्द्रियग्राह्यस्त्वचः स्यादुपकारकः । अनुष्णा-शीतशीतोष्णभेदात् स त्रिविधो मतः । काठिन्यादिःक्षितावेव नित्यतादि च पूववत् । एतेषां पाकजत्वन्तुक्षितौ नान्यत्र कुत्रचित् । तत्रापि परामाणौ स्यात्पाको वैशेषिके नये । नैयायिकानान्तु नये द्व्यणुकादाव-पीष्यते” भाषा० । “उपकारक इति स्पार्शनप्रत्यक्षे स्पर्शःकारणमित्यर्थः । अनुर्ष्णाशीतेति । पृथिव्या वायोश्चस्तर्शोऽनुष्णाशीतः । जलस्य शीतः । तेजस उष्णः ।काठिन्येति । कठिनसुकुमारस्पर्शौ पृथिव्या एवेत्यर्थः ।कठिनत्वादिकन्तु न संयोगनिष्ठो जातिविशेषः चक्षुर्ग्राह्य-तापत्तेः । पूर्ववदिति । जलतेजोवायुपरमाणूनां स्पर्शानित्याद्यलुकादेस्त्वनित्या इत्यर्थः । एतेषामिति । एतेषांरूपरसगन्धस्पर्शानाम् । नान्यत्रेति । पृथिव्या हि रूप-रसगन्धस्पर्शपरावृत्तिः पावकसंयोगादुपलभ्यते । न हिशतधापि ध्मयमाने जलादौ रूपादिकं परावर्त्तते ।नीरे सौरभमौष्णञ्च अन्वयव्यतिरेकाभ्यामौपाधिकमेवेतिनिर्णीयते पवनपृथिव्योः शीतस्पर्शादिवत् । तत्रापि पृ-थिवीष्वपि मध्ये परमाणावेव पाक इति वैशेषिकाषदन्ति ।तेषामयमाशयः । अवयविनाऽवष्टब्धेष्ववयविषु पाको नसम्भवति । परन्तु वह्निसंयोगेनावयविषु विनष्टेषु स्वत-न्त्रेषु परमाणुषु पाकः । पुनश्च पक्वपरमाणुसंयोगाद्-द्यणुकादिक्रमेण पुनर्महावयविपर्य्यन्तोत्पत्तिः तेजसा-मतिशयितवेगवशात् पूर्वव्यूहनाशो झटिति व्यूहान्तरो-त्पत्तिश्चेति । अथ द्व्यणुकादिविनाशमारभ्य कतिभिःक्षणैः पुनरुत्पत्त्या रूपादिमद्भवतीति शिष्यबुद्धिर्वैशद्यायप्रक्रिया । “तत्र संयीगविभागयोरनपेक्षकारणं कर्म”इति वैशेषिकसूत्रम् । स्वोत्तरवृत्तिभावान्तरानपेक्षत्वंतस्यार्थः । अन्यथा कर्मणाऽप्युत्तरसंयोगस्य जनने पूर्वसं-योगनाशापेक्षणादव्याप्तिः स्यादिति । तत्र विभागजविभा-गानङ्गीकारे नव क्षणाः । तदङ्गीकारेऽपि यिभागः कि-ञ्चित्सापेक्षो विभागं जनयेत् निरपेक्षस्य तत्त्वे कर्मत्वंस्यात् । तत्र यदि द्रव्यारम्भकसंयोगविनाशविशिष्टंकालमपेक्ष्य विभागजविभावः स्यात् तदा दश क्षणाः ।अथ द्रव्यनाशविशिष्टं कालमवयवं चापेक्ष्य विभागज-विभागः स्यात् तदा एकादश क्षणाः । तथा हि वह्नि-संयोगात् परमाणौ कर्म । ततः परमाण्वन्तरेणविभागः । तत आरम्भकसंयोगनाशः । ततो द्व्यणुक-नाशः १ । ततः परमाणौ श्यामादिनाशः २ । ततो रक्ताद्यु-त्पत्तिः ३ । ततो द्रव्यारम्भानुगुणक्रिया ४ । ततो विभागा ५ ।ततः पूर्वसंयोगनाशः ६ । तत आरम्भकसंयोगः ७ । ततोद्व्यणुकोत्पत्तिः ८ । ततो रक्ताद्युत्पत्तिः ९ । ननु श्यामा-दिनाशक्षणे रक्तोत्पत्तिक्षणे वा परमाणौ द्रव्यारम्भानुगु-णक्रियाऽस्त्विति चेत् । न । अग्निसंयुक्ते परमाणौ यत्कम तद्विनाशमन्तरेण गुणोत्पत्तिमन्तरेण च तत्र पर-माणौ क्रियान्तराभावात् कर्मवति कर्मानुत्पत्तेः निर्गणेद्रव्ये द्रव्यारम्भानुगुणक्रियानुपपत्तेश्च । तथापि पर-माणौ श्यामादिनिवृत्तिसमकालं रक्ताद्युत्पत्ति स्वादितिचेत् न । पूर्वरूपादिध्वंसस्य रूपान्तरे हेतुत्वात ।इति नव क्षणाः । अथः दश क्षणाः । सा च आरम्भक-संयोगविनाशविशिष्टं कालमपेक्ष्य विभागेन विभागस्यजनने पति स्यात् । तथा हि वह्निस योगाद् द्व्यनुका-रम्भके परमाणौ क्रिया । ततो विभागः । ततः आर-म्भकसंयोगनाशः । ततो द्व्यणुकनाशविभागजविभागौ १ ।ततः श्यामनाशपूर्वसंओगनाशौ २ । ततो रक्तोत्पत्त्यत्तर-संयोगौ ३ । ततो वह्निनोदनजन्यपरमाणुकर्मणो गाशः ४ ।ततोऽदृष्टपदात्मसंयोगाद् द्रव्यारम्भानुगुणक्रिया ५ । ततोविभागः ६ । ततः पूर्वसंयोगनाशः ७ । तत आरम्भकसं-योगः ८ । ततो द्व्यणुकोत्पत्तिः ९ । ततो रक्ताद्युत्पत्तिः १० ।अथैकादश क्षणाः । वह्रिसंयोगात् परजाणौ कर्ग । ततोविभागः । ततो द्रव्यारम्भकसंयोगनाशः । ततो द्व्यणु-कनाश १ विशिष्टं माननपेक्ष्म विभागजविभागः २ । ततःपूर्वसंयोगमाशः ३ । तत उत्तरसंयोगः ४ । ततः परमाणु-कर्मनाशः ५ । ततोऽदृष्टवदात्मसंयोगादु द्रय्यारम्भानुगुण-क्रिया ६ । ततो विभागः ७ । ततः पूर्वसंयोगनाशः ८ । ततोद्रव्यारम्भकसंयोगः ९ । ततो द्व्यणुकम् १० । ततो रक्तादि ११ ।मध्यमशब्दवदेकस्मादग्नसंयोगान्न रूपनाशरक्तोत्पादौ ।तावत्कालमेकस्य ग्नेरस्थिरत्वात् । किञ्च यद्युत्पादकोनाशकस्तदा नष्टे रूपादावग्निनाशे नीरूपश्चिरं परमाणुःस्यात् । नाशकश्चेदुत्पादकस्तदा रक्तोत्पत्तौ तदग्निनारक्तता न स्यात् । एवं परमाण्वन्तरे कर्मचित्वानात् पञ्च-मादिक्षणेऽपि गुणोत्पत्तिः । तथा हि एकतृ परमाणौकर्म । ततो विभागः । तत आरम्भकसंयोगनाश-परमाण्वन्तरकर्मणी । ततस्तु द्व्यणुकनाशः । परमाण्व-न्तरकर्मजश्च विभाग इत्येकः कालः १ । ततः श्यामादि-नाशः विभागश्च पूर्वसंयोगनाश इत्येकः कालः २ ।ततो रक्तोत्पत्तिर्द्रव्यारम्भकसंयोगश्चेत्येकः कालः ३ ।अथ द्व्यणुकोत्पत्तिः ४ । अथ रक्तोत्पत्तिरिति ५ पञ्चक्षणाः । द्रव्यनाशसंमकालं परमाण्वन्तरे कर्मचिन्तनात्पष्ठे गुणोत्पत्तिः । तथा हि परमाणुकसमा पर-मास्त्वन्तरविभागः । तत आरम्भकसंयननाशः । अथद्व्यणुकनाशप्ररमाण्वन्तरकर्मणी १ अथ श्यामनाशः पर-म ण्वन्तरकर्मजश्च विभागः २ । ततो रक्तोत्पत्तिः पर-माण्वन्तरे पूर्वसंयोगनाशश्च ३ । ततः परमाण्यन्तरस-यागः ४ । ततो द्व्यणुकोत्पत्तिः ५ । अथ रक्षत्पत्तिरिति ६ ।एवं श्य मनाशक्षणे परमाण्वन्तरे कर्मचिन्तमात् सप्तक्षखाः । रक्तोत्पत्तिसमकालं परमाण्वन्तरे कर्मचिन्तनात् अष्ट क्षणाः” इति । नैयायिकानामिगि । नैया-यिकानां मते द्व्यणुकादौ अवयविन्यपि पाको भवतितेषामयमाशयः । अवयविनां साच्छद्रत्वाद्वह्नेः सूक्ष्मा-वयवैरन्तःप्रविष्टैरवयवेष्ववष्टब्धेब्धपि पाको न विरुध्यते ।वैशेषिकमतेऽनन्तावयवतन्नाशकल्पने शौरवान् । इत्थञ्चसीऽयं थट इत्यादिप्रत्यभिज्ञाऽपि सङ्गच्छते । थत्र तुन पत्वभिज्ञा तत्रावयविनाशोऽपि स्वीक्रियते” सुक्त०स्पर्शस्य बहुप्रकारता भा० शा० १८१ अ० उक्ता यथा“वायव्यश्च गुणःस्पर्श स्पर्शस बहुधा स्मृताः । उष्णः १शीतः २ सुखो ३ दुखः ४ स्निग्धो ५ विशद ६ एव च ।तथा खरो ७ मृदू ८ रूक्षो ९ लघु १० र्गुरुतरो ११ऽपि च” ।कठिनस्याप्युपलक्षणमिदं यथोक्तं भा० आश्व० ५० अ० ।“वायोश्चापि गुणः स्पर्शः स्पर्शश्च बहुधा स्मृतः । रूक्षः १शीत २ स्तथैवोष्णः ३ स्निग्धो ४ विशद ५ खर ६ एव च ।कढिन ७ श्चिक्कणः ८ श्लक्ष्णः ९ पिच्छलो १० दारुणो ११मृदुः १२ । एवं द्वादशविस्तारो वायव्या गुण एव च” ।१३ कादिमावसानवर्णानासुत्पादके आभ्यन्तरप्रयत्ने सि० कौ० ।

Capeller

German

 स्पर्श m.
  Berührung (auch adj. —°),  Gefühl, 
Fühlbarkeit.
°तस् von Seiten des Gefühls
o. für das Gefühl.

Burnouf

French

 स्पर्श स्पर्श m.
  (स्पृश्) contact
 toucher.
		 Vent, 
souffle.
		 Don,  présent.
		 Fièvre
 tout ce qui cause de la douleur.
		 Consonne [de l'une des 5 classes de cinq],  tg. -- F. स्पर्शा
femme de mauvaises mœurs.
स्पर्शक a. qui touche.
स्पर्शन n.
  contact
 le toucher.
		 Don,  présent. -- M. le vent.
स्पर्शमणि m.
  pierre de touche (?).
स्पर्शमणिप्रभव n.
  or.
स्पर्शयामि (c. de स्पृश्)
 pqp. अपस्पर्शम् et
अपिस्पृशम्। Faire toucher qqc. par qqn. ,  2 ac.
		 Offrir,  donner.
स्पर्शलज्जा f.
  la sensitive,  bot.
स्पर्शशुद्धा f.
  asperge à grappes.
स्पर्शस्यन्द m.
  grenouille.
स्पर्शानन्दा f.
  (आनन्द) np. d'une Apsaras.

Stchoupak

French

 स्पर्श-
 ag. ifc. qui touche,  qui atteint 
 m.
  toucher,  tact,  contact
(aussi fig.) 
 conjonction (astron. ) 
 occlusive (gramm. ) 
 tangibilité
(philos.) 
 sentiment,  sensation due au toucher,  sensation en général, 
surtout agréable 
 espion (var. de -स्पश-) 
 -ता- f.
  fait de toucher
 
 -त्व- nt. sensation 
 -वन्त्- a. qu'on peut toucher 
 agréable au
toucher,  doux.
°क्षम- a. tangible.
°गुण- a. qui a pour qualité d'être tangible.
°यज्ञ- m.
  sacrifice consistant en un simple contact (des choses
offertes).
°रसिक- a. sensuel,  lascif. 
°रूपवन्त्- a. agréable au toucher et beau.
°शब्दवन्त्- a. palpable et audible.
स्पर्शानन्द- m.
  la joie du contact.
स्पर्शानुकूल- a. agréable au toucher,  frais.

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.