| YouTube Channel

स्थण्डिलं (sthaNDilaM)

 
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
स्थण्डिलं,
क्ली,
 (तिष्ठत्यस्मिन्निति । स्था + मिथिला-दयश्चेति इलच्प्रत्ययेन निपातनात् साधु ।)चत्वरम् । इत्यमरः । २ । ७ । १८ ॥
द्वे वेदी-रभितोऽन्यत्र वा यज्ञार्थं परिष्कृतायामनिम्नो-न्नतायां विस्तृतायां भूमौ । असंवाधेन तिष्ठ-न्त्यत्र स्थण्डिलं नाम्नीति डण्डिलः चत्यते निवा-साय याच्यते चत्वरं चते ञ याचे पूर्व्वेण वरः ।इति भरतः ॥
यथा च ।“यज्ञे परिष्कृतस्थाने स्यातां स्थण्डिलचत्वरे ।”इति शब्दरत्नावली ॥
* ॥
होमनिमित्ताग्निस्थापनार्थं स्थण्डिलविधिर्यथा, वशिष्ठसंहितायाम् ।“तस्मात् सम्यक् परीक्ष्यैवं कर्त्तव्यं शुभवेदिकम् ।हस्तमात्रं स्थण्डिलं वा संक्षिप्ते होमकर्म्मणि ॥
”क्रियासारेऽपि ।“कुण्डमेवंविधं न स्यात् स्थण्डिलं वा समा-श्रयेत् ॥
”शारदातिलकेऽपि ।“नित्यं नैमित्तिकं काम्यं स्थण्डिले वा समाचरेत्हस्तमात्रन्तु तत् कुर्य्यात् चतुरस्रं समन्ततः ॥
”इति तिथ्यादितत्त्वम् ॥
* ॥
अपि च । गोभिलः । अनुगुप्ता अप आहृत्यप्रागुदक्प्लवनं देशं समं वा परिसमूह्य उप-लिप्य मध्यतः प्राचीं रेखामुल्लिख्य उदीचीञ्चसंहतां पश्चान्मध्ये प्राचीस्तिस्र उल्लिख्याभ्यु-क्षयेत् लक्षणावृदेशा सर्व्वत्रेति । अनुगुप्ताआच्छादिताः । पतितादिभिरदृष्टा इति यावत् ॥
प्राङ्नीचादिफलमाह गुह्यासंग्रहे गोभिल-पुत्त्रः ।“प्राङ्नीचं ब्रह्मवर्च्चस्यमुदङ्नीचं यशोत्तमम् ।पित्त्र्यं दक्षिणतो नीचं प्रतिष्ठालम्भकं समम् ॥
”यशोत्तममित्यत्र सान्ता अप्यदन्ता इत्यक्तेर-दन्तोऽपि यशशब्दः गयाशिरः इतिवत् । परि-समूह्य सर्व्वतः कुशैः पांश्वादिकमपसार्य्य उत्त-रस्यां दिशि सार्द्धहस्तोपरि क्षिपेत् । परि-ससूह्य वितस्तित्रये उत्तरत उत्करं करोतीतिहरिशर्म्मधृतवचनात् । तत उपलेपनम् ॥
* ॥
तत्र कारणमाह गृह्यासंग्रहः ।“इन्द्रेण वज्राभिहतः पुरा वृत्रो महासुरः ।मेदसा तस्य संक्लिन्नातदर्थमुपलेपयेत् ॥
” इति ।मध्यतः स्थण्डिलाभ्यन्तरे दक्षिणांशे न तुमध्यांशे उदग्गतैकविंशत्यङ्गुलरेखानुरोधात् ।अन्यथा ॥
“कुशैः संमार्ज्जयेद्भूमिं शुद्धामादौ शुचिस्ततः ।हस्तमात्रां चतुरस्रां गोमयेनोपलेपयेत् ॥
”इति भारद्वाजीयहस्तप्रमाणस्थण्डिले तदनुप-पत्तेः । प्राचीं प्राग्गताम् । उदीचीञ्च संहतांपश्चादिति । प्राग्गतायाः पश्चिमे भागे संलग्ना-मुदगग्राम् । मध्ये उदन्गतायाः प्राचीः प्राग-ग्रास्तिस्रो रेखा उल्लिख्याभ्युक्षयेदिति । रेखाभ्यउद्धृतमृत्तिकोद्धरणपूर्व्वकमभ्युक्षयेत् । उल्लिख्यउद्धृत्याभ्युक्षयेदिति कात्यायनसूत्रात् ॥
* ॥
उत्करप्रक्षेपदेशमाह गृह्यासंग्रहः ।“उत्करं गृह्य रेखाभ्योऽरत्निमात्रे निधापयेत् ।द्वारमेतत् पदार्थानां प्रागुदीच्यां दिशि स्मृतम्इति ॥
परिममूहनादिपरिषेकान्तं कर्म्म लक्षणसंज्ञकंतस्य लुक्षणस्यावृत प्रक्रिया सर्व्वत्र यत्र यत्राग्नि-प्रणयनं तत्र बोध्या ॥
* ॥
रेखाप्रमाणमाहछन्दोगपरिशिष्ठे कात्यायनः ।“दक्षिणे प्राग्गतायास्तु प्रमाणं द्वादशाङ्गुलम्तन्मूललग्ना योदीची तस्या एवं नवोत्तरम् ॥
उदग्गतायाः संलग्नाः शेषाः प्रादेशमात्रिकाः ।सप्तसप्ताङ्ग लांस्त्यक्त्वा कुशेनैव समल्लिखेत् ॥
”नवोत्तरं नवाधिकं द्वदिशाङ्गु लमेकविंशत्यङ्गुल-मित्यर्थः । शेषाः उक्तरेखयोरवशिष्टास्तिस्रः ।कुशेन इति सर्व्वत्राभिसम्बध्यते । एवकारेणशाखान्तरोक्तस्य व्यावृत्तिः ॥
* ॥
रेखाणांदेवता वर्णांश्चाह स्मृतिः ।“प्राग्गता पार्थिवी ज्ञेया चाग्नेयी चाप्युद-ग्गता ।प्राजापत्या तथा चैन्द्री सौमी च प्राक्कृतास्मृता ॥
पार्थिवी पीतवर्णा स्यादाग्नेयी लोहिता भवेत्प्राजापत्या भवेत् कृष्णा नीला चैन्द्री प्रकी-र्त्तिता ॥
श्वेतवर्णेन सौमी स्यात् रेखाणां वर्णलक्षणम् ॥
”अग्निस्थापनपर्य्यन्तं सव्यहस्तप्रादेशस्य विधानमाह । गृह्यासंग्रहः ।“सव्यं भूमौ प्रतिष्ठाप्य प्रोल्लिखेद्दक्षिणेन तु ।तावन्नोत्थापयेत् पाणिं यावदग्निं निधापयेत् ॥
”मानकर्त्तारमाह छन्दोगपरिशिष्टे कात्यायनः ।“मानक्रियायामुक्तायामनुक्त्वे मानकर्त्तरि ।मानकृद्यजमानः स्याद्विदुषामेष निश्चयः ॥
”अङ्गुष्ठाङ्गुलिमानमाह स एव ।“अङ्गुष्ठाङ्गुलिमानन्तु यत्र यत्रोपदिश्यते ।तत्र तत्र बृहत्पर्व्वग्रन्थिभिर्म्मिनुयात् सदा ॥
”यजमानासन्निधौ होमे तु साधारणाङ्गुलि-मानम् । यथा कपिलपञ्चरात्रम् ।“अष्टभिस्तैर्भवेज्ज्यैष्ठं मध्यमं सप्तभिर्यवैः ।कन्यसं षड्भिरुद्दिष्टमङ्गुलं मुनिसत्तमैः ॥
”तैः प्रक्रम्यमाणयवैः । कन्यसं कनिष्ठम् । मानन्तुपार्श्वेन । षड्यवाः पार्श्वसंमिताः । इति कात्य-यनवचनात् । इति संस्कारतत्त्वम् ॥