| YouTube Channel

स्त्रीसग्रहण (strIsagrahaNa)

 
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
स्त्रीसग्रहण
न०
 स्त्रियाः सग्रहणं यत्र । परस्त्रीहरणरूपेविवादपदमेदे । तत्स्वरूपादिक वोरमि० दर्शितं यथा“अथ स्त्रीसंग्रहणाख्य व्यवहारपदम् । तस्य त्रैवि-व्यमाह वृहस्पतिः “पापमूलं संग्रहणं त्रिप्रकारंनिथोघत । बलोपधिकृते द्वे तु तृतीयमनुरागजम्”इति । एतेषां स्वरूपं दर्शयति स एव “अनिच्छन्त्यायत् क्रियत मत्तोन्मत्तप्रमत्तेया । विलपन्त्या वा रहसिबलात्कारकृतन्तु तत् । छद्मना गृहमानीय दत्त्वा स्वंमदकारणम् । संयोगः क्रियते यत्र तचूपधिकृतंविदुः । अन्योन्यञ्चक्षूरागेण दूतीसंप्रेषणेन वा । कृतंरूपार्थलोभेन ज्ञेयं तदनुरागजम्” इति । अनुरागजसंग्रहस्य त्रिविधत्वं दर्शयति स एव “तत्पुनस्त्रि-विधं प्रोक्तं प्रथमं मध्यमोत्तमम्” इति । व्यासोऽपि“संग्रहस्त्रिविधोज्ञेयः प्रथमोमध्यमस्तथा । उत्तमश्चेतिशास्त्रेषु लक्षणं च पृथक् पृथक” इति । एतेषां स्वरूप-माहतुर्व्यासवृहस्पती “कटाक्षावेक्षणं हास्यं दूतीसंप्रेषणंतथा । स्पर्शोभषणवस्त्राणां प्रथमः संग्रहः स्मृतः । प्रे-षणं गन्धमाल्यानां फलधूपान्नवाससाम् । सम्भाषणञ्चरहसि मध्यमं संग्रहं विदुः । एकशय्यासनं क्रीडाचुम्बनालिङ्गनं तथा । एतत् संग्रहणं प्रोक्तमुत्तमंशास्त्रवेदिभिः” इति । स्त्रीसंग्रहणस्य ज्ञानोपायमाहयाज्ञवल्क्यः “पुमान् संग्रहणे ग्राह्यः केशाकेशिपरस्त्रिया । सद्यो वा कामजैश्चिह्नैः प्रतिपत्तौ द्वयो-स्तथा” इति । परभार्यया सद केशाकेशि क्रीडनेनसद्यः अभिनवैः कामजैः कररुहदशनादिकृतव्रणा-दिलिङ्गैर्द्वयोः सम्प्रतिपत्तावयं स्त्रीसग्रहणवान्इति प्रतिपत्तव्य इत्यर्थः । उपायान्तरमाह स एव“नीवीस्तनप्रावरणसक्थिकेशावमर्शनम् । अदेशकालसम्भाषः सहैकस्थानमेव च” इति । कुर्वाण इति शेषःसक्थि ऊरुः । मनुरपि “स्त्रियं स्पृशेददेशे यः स्पृष्टोवा मर्षयेत् तया । परस्परस्यानुमते सर्वं संग्रहणंस्मृतम्” । यस्तु दर्पादिना मयेयं भुक्तेति वदति सोऽपितथाविघत्वेन ग्राह्य इत्याहतुर्मनुनारदौ “दर्पाद्वायदि वा मोहात् श्लाघया वा स्वयं वदेत् । पूर्वं मयेयंभुक्तेति तच्च संग्रहणं स्मृतम्” इति । बलात्कारकृतस्यस्त्रीसंग्रहणस्य साहसान्तर्भूतत्वेन तत्रैव दर्शितत्वादुप-धिकृत दण्डमाह वृहम्पतिः “दर्पान्ना कामयेद्यस्तु तस्यसर्वहरोदमः । अङ्कयित्वा भगाङ्केन पुरान्निर्वासये-त्ततः” इति । सर्वहरः सर्वस्वहरः एतत् सजातीयविषयम् । हीनोतकृष्टागमने तु क्रमेणार्द्धं धनं सर्वस्व-हरणरूपो बधसहितसर्वस्वहरणरूपो व्य दण्डाऽवग-न्तव्यः । “दमानेयः समायान्त्रिति” साहगवादनिरूपण-दर्शितवचनात् । तत्र वचने पुरुषस्यापकर्षाभावे युकोदण्डा न स्त्रिया इति नोक्तस्तस्याः दण्डः तेन साधसस्त्रासंग्रहणवत् प्रकृतऽपि सजातीयापभुक्तायाः सव्यव-हार्य्याव्याः प्रायश्चित्ताचरणानन्तरं पुनरपि तेनोपभुक्तायाइति ज्ञातव्यमित्युक्तं मदनरत्ने । अनुरागजत्रिविघसग्रहणे दण्डमाहा स एव “त्रयाणामपि चैतेषां प्रथमोमध्यमोत्तमौ । विनयः कल्पनीयः स्यादाधकोद्रदिणा-धिकः” इति । अधिकः प्रथमसाहसादिभ्याऽधिकः ।सम्भोगे दण्डमाह याज्ञवल्क्यः “स्वजातावुत्तमोदण्ड आनुलोम्ये तु मध्यमः । प्रातिलोम्ये बधः पुंमोनार्याः” कर्णादिकर्त्तनम्” इति । चतुर्णामपि वर्णानांबलात्कारेण सजातोयपरभार्यावमने साशीतिपणस-हस्नो दण्डः । यदा त्वानुलोम्येन हीनजातीयागमनंतदा मध्यममाहसः । उतकृष्टजातीयागमने गन्तुर्बधः ।तस्याः कर्णादिकर्त्तनमित्यर्थः । एतच्चानुरागजग्रहण-विषयं स्त्रिया अपि दण्डाभिधानात् । वलात्कारोप-धिकृतयोस्तु स्त्रिया अनपराधत्वेन दण्डाभावात् ।अस्मादेव प्रातिलोम्येन गमने पुरुषस्य बघं विधाय स्त्रि-यास्तदर्द्धतुल्यकर्णनासादिकर्त्तनविधानात् सजाती-यागमने पुरुषस्य यावुक्तावुत्तममध्यभसाहसौ दण्डौतदर्द्धं स्त्रियादण्ड इति सूचितम् । अतएव कात्या-यनः “सर्वेषु चापराधेषु पुंसोह्यर्थदमस्तथा । तदर्द्धंयोषिता दद्युर्बधे पु सोऽङ्गकर्त्तनम्” । इति । स्त्रियाइति शेषः । यदा पुनः सवर्णामगुप्तां आनुलोम्येनगुप्तां वा व्रजति तदा विशेषमाह मनुः “सहस्रं व्राह्मणोदण्ड्योऽगुप्तां विप्रां बलाद् व्रजन् । शतानि पञ्च दण्ड्यःस्यादिच्छन्त्या संह सङ्गतः । सहस्रं ब्रह्मणी दण्डंदाप्यो गुप्ते तु ते व्रजन् । शूद्रायां क्षत्रयविशोःसहस्रन्तु भवेद्दमः” इति । ते क्षत्रियवैश्ये । एतच्चगुरुसखिभार्य्यादिव्यातिरिक्तविषयम् । तत्र दण्डान्तर-विधानात् । तदाह नारदः “माता मातृष्वसा श्वश्रू-र्मातुलानी पितृष्वसा । पिवव्यसखिशिष्यस्त्री भगिनीतत्सखी स्नुषा । दुहिता चार्यभार्य्या च सगोत्रा शर-णागता । राज्ञी प्रव्रजिता धात्री साध्वी वर्णोत्तमा चया । शिश्नस्योत्कर्त्तनात्तत्र नान्योदण्डो विधीयते”इति । यत्तु प्रातिलोम्येन गमने क्षत्रियादेः पुरुषस्यवध इत्युक्तं योगोश्वरवचने । तद्गुप्ताविषयमन्यथा-ऽर्थदण्डः । तथा च मनुः “उभावपि हि तावेव ब्रा-ह्मण्या गुप्तया सह । विप्लुतौ शृद्रवद्दण्ड्यौ दग्धव्यौवा कटाग्निना । ब्रह्मणीं यद्यगुप्तान्तु सेवेतां वैश्यपार्थिवौ । वैश्यम्पञ्चशत कुर्य्यात् क्षात्रयन्तु सहस्निणम्”इति । पञ्चशतम्पणशतपञ्चकदण्डभाजमित्यर्थः । एवसहस्रिणमित्यत्रापि । क्षत्रियस्य गुप्तवैश्यागमने वैश्यम्यच गुप्तक्षत्रियागमने क्रमेण पणसहस्रपणशतपञ्चकंतयोर्दण्ड इत्याह स एव “वैश्यश्चेत् क्षत्रियाङ्गुप्तांवैश्यां वा क्षत्रियो व्रजेत् । यो ब्राह्मण्यामगुप्तायान्तावुभौ दण्डमहेतः” इति । शूद्रस्यागुप्तोत्कृष्टस्त्रीगमनेलिङ्गच्छेदनसर्वस्वापहरणे गुप्तागमने तु बधसर्वस्वापहारौ । तथा च स एव “शूद्रो गुप्तमगुप्तं वा द्वैजातंवर्णमाचरन् । अगुप्तैकाङ्गसर्वस्वो गुप्तौ सर्वेण हीयते”इति । अयञ्च बधाद्युपदेशः प्रजापालनाधिकाराद्राज्ञएव न द्विजातिमात्रस्य । “व्राह्मणः परीक्षार्थमपि शस्त्रंनाददीतेति” शस्त्रग्रहणस्य निषिद्धत्वात् । यदा तु राज्ञोनिवेदने कालविलम्बेन कार्य्यातिपातस्तदा द्विजा-तिमात्रस्यापि शस्त्रग्रहणेऽधिकारोऽस्त्येव “शस्त्रंद्विजातिभिर्ग्राह्यं धर्मो यत्रोपरुध्यते । नातता-यिबधे दोषो हन्तुर्भवति कश्चन । प्रच्छन्नं वाप्रकाशं वा मन्युस्त मन्युमृच्छति” इति शस्त्रग्रहणाभ्यनुज्ञानात् । परस्त्रिया सह सम्भषणकर्तुर्दण्डमाह मनुः “परस्य पत्न्या पुरुषः संलापंयोजयेत् सूह । पूर्वमाक्षारितो दोषैः प्राप्नुयात् पूर्व-साहसम्” इति । आक्षारितः अभिशस्तः । दोर्षःनानास्त्युपमोगवाञ्छाभिः । पापबुद्ध्या यः सम्भाषणंकरोति तद्विषयमेतत् । अतएव “यस्त्वनाक्षारितःपर्वमभिभाषेत कारणात् । न दोषं प्राप्नुयात् किञ्चिन्नहि तस्य व्यतिक्रमः” इति । मनुवृहस्पत्युक्तपूर्वसाहसमध्यमसाहसयोरुत्कृष्टसजातीयासम्भाषणादिविषयत्वेनव्यवस्था परिकल्पनीया । परपुरुषेण सह पित्रादिभिःर्निषिद्धं सम्भाषणं या करोति सा पणशतं दण्ड्यापरस्त्रिया सह पित्रादिभिर्निषिद्धसम्भाषणं यः पुरुषःकरोति पणशतद्वयं दण्डनीयः । द्वयोरपि निषिद्ध-परस्परसम्भाषणादि कुर्वतोः सम्भोगे यो दण्डः सएव दण्ड इत्याह याज्ञवल्क्यः “स्त्री निषेधे शतं ष्टद्याद्द्विशतन्तु दमं पुमान् । प्रतिषेधे तयोर्दण्डो यथा सङ्ग्रहणे तथा” इति । निषिध्यत इति निषेधः कर्भणिहलश्चेति घञ् । चारणादिस्त्रीव्यतिरिक्तविपयमेतत्“नैष चारणदरेर्षु विधिर्नात्मोपजीविषु । सज्जयन्तिहि ते नारीर्निगूढाश्चारयन्ति च” इति मनुस्मरणात्नटाः आत्मोपजीविनः वेशोपजीविनः । एतेषा दारषुएष विधिन अभिभाषणादिनिमित्तकदण्डविधिर्न ।परनरे नारीः स्वभार्य्याः सज्जयन्ति पुरुषान्तरे संयोजन्तिप्रच्छन्नीकृत्य चारयन्ति वेत्यर्थः । माधारणस्त्रीगमनेदण्डमाह याज्ञवल्क्यः “अवरुद्वासु दासीषु भुजिष्यासुतथैव च । गम्यास्वपि पुमान्दाप्यः पञ्चाशत्पणिकन्दमम्”इति । स्वामिना या शुश्रूषार्थं गृहे एव स्थातव्य-मित्येव पुरुषान्तरोपभागतो निरुद्धास्ताः अवरुद्धाः ।पुरुषान्तरेणावरुध्य भुज्यमाना भुजजिष्याः या दास्योभुजिष्या अवरुद्धा वा तासु सर्वपुरुषगम्यास्वपि गमनेपञ्चाशत्पणं दण्ड्यः तामाम्परपरिगृहीतत्वेन परस्त्री-तुल्यत्वात् । चशब्दाद्वेश्यास्वरिणीनामपि ग्रहणम् ।तास्वपि सर्वपुरुषसाधारणीसु परपरिगृहीतासु गमने-ऽयमेव दण्ड इति मन्तव्यम् एतदवाभिप्रेत्याह नारदो-ऽपि “स्वैरिण्डब्राह्मणी वेश्या दासौ निष्कासिनी चया । गम्याः स्युरानुलोम्येन स्त्रियो न प्रतिलोमतः ।आस्वेव तु भुजिष्यासु दोषः म्यात्पादारवत् । गम्या-स्वपि हि नोपेयाद्यत्ताः परपरिग्रहाः” इति । अब्राह्म-णीति स्वैरिण्यापिशेषणम् । स्वैरिणी स्वतन्त्रा पुंश्चली ।निष्कासिनी कुटुम्बान्निर्गतेति मदनरत्ने । स्वाम्यनवरुद्धादासीति विज्ञानेश्वरमाधवाचार्य्यप्रभृतयः । भुजिष्यास्वा स्वेति सम्बन्धः । व्यासोऽपि “परोपरुद्धागमने पञ्चा-शत्पणिको दमः । प्रस्ह्य वेश्यागमने दण्डो दशपणःस्मृतः” इति । प्रमह्य वेतनदानं विना अत्रानवरु-द्धासु पेश्यादिपु गम्यत्वाभिधानन्न पापाभावप्रतिपाद-नार्थं किन्तु राजदण्डाभावप्रतिपादनार्थम् । “पशु-वेथ्यादिसमने प्राजापत्यं विधीयते” इत्यादिवचनैः प्राय-थित्तस्यरणात् । बलात्कारेण अनवरुद्धदास्यभिगमने दण्ड-माह याज्ञवल्क्यः “प्रसह्य दास्यभिगमे दण्डो दश-पसः स्मृतः । वहूनां यद्यकामासौ चतुर्विंशतिकःपुथक्” इति । पुरुषसम्भोगजीविकासु दासीषु स्वैरि-ण्यादिषु शुल्कदानमन्तरेण वलात्कारेणामिगच्छतोदशपणो दण्डः । यद्यनिच्छन्तीमेकाम्बलात्कारेण बहवोगवर्वान्त तर्हि प्रत्येकं चतुर्विशतिपणात्मको दण्डइत्त्यर्थः । यदि पुनः सा स्वेच्छया भाटकं गृहीत्वापश्चान्नेच्छति तदा बलाद्व्रजतामपि बहूनामदोषः यदितस्या व्याध्याद्यभिभवो न भवेत् । अतएव नारदः“व्याधिता सश्रमा व्यग्रा राजकर्मपरायणा । आम-न्त्रिता चेन्नागच्छेददण्ड्या बडवा स्मृता” इति । पारदार्यप्रसङ्गात् कन्यायामपि दण्डमाह याज्ञवल्क्यः “अल-ङ्कृतां हरन् कन्यामुत्तमं त्वन्यथाऽधमम् । दण्डंदद्यात् सवर्णासु प्रतिलोम्ये बधः स्मृतः” इति । अल-ङ्कृतां विवाहाभिमुखीं तां सवर्णां कन्यामपहरन् उत्तमसाहसं दण्डनीयः । तदनभिमुखीं हरन् प्रथमसाहसम् । उत्कृष्टवर्णजातां हरतः क्षत्रियादेबध इत्यर्थः ।आनुलोम्येन--सकामाहरणे न दण्डस्तथा च सएव “सकामास्वनुलोमासु न दोषस्त्वन्यथा दमः” इति ।कन्यादूषणे दण्डमाह स एव “दूषणे तु करच्छेद उत्त-मायां बधः स्मृतः । शतं स्त्रीदूषणे दद्यात् द्वे तु मिथ्या-भिशंसने” इति । “पशून् गच्छन् शतं दाप्यो हीनांस्त्रीङ्गाञ्च मध्यमम्” इति । यद्यकामां कन्यान्नखक्षता-दिना प्रसह्य दूषयति तदा करच्छेदः । यदा तु अङ्गुलिप्रक्षेपेण तामेव योनिक्षतां कुर्वन् दूषयति तदा विशेष-माह मनुः “अभिषह्य तु यः कन्यां कुर्य्याद्दर्पेणमानवः । तस्याशु कर्त्त्ये अङ्गुल्यौ दण्डञ्चार्हति षट्शतम” इति । सकामदूषणेऽप्याह स एव “सकामांदूषयन् कन्यां नाङ्गुलिच्छेदमर्हति । द्विशतं तु दमंदाप्यः प्रसङ्गविनिवृत्तये” इति । यदा कन्या विदग्धावा कन्यां दूषयति तदाप्याह स एव “कन्यैव कन्यांया कुर्य्यात्तस्यास्तु द्विशतो दमः । या तु कन्यां प्रकुर्य्यात्स्त्री सा सद्यो मौण्ड्यभर्हति । अङ्गुल्योरेव वा छेदःखरेणोद्वहनन्तथा” इति कुर्य्यात् योनिक्षतवतीमितिशेषः । यदा पुनरुत्कृष्टजातीयां कन्यां सकामामकामांवाभिगच्छति तदा हीनस्य क्षत्रियादेर्बधः । यदा सकामांसवर्णामभिगच्छति तदा शुल्कं गोमिथुनं तत्पित्रेदद्यात् । अनिच्छति तस्मिन् दण्डरूपेण राज्ञे दद्यात् ।सवर्णामकामाङ्गच्छतो बध एव । तदाह मनुः “उत्तमांसवमानस्तु जघन्योबर्धमर्हति । शुल्कं दद्यात् सवमानःसमामिच्छेत् पिता यदि । योऽकामां दूषयेत् कन्यां स सद्योवधमर्हति । सकामां दूषयं स्तुल्यो न बधं प्राप्नुयान्नरः”इति । चाण्डाल्यादिगमने दण्डमाह याज्ञवल्क्यः“अन्त्याभिगमने त्वङ्क्यं कुबर्णेन प्रवासयेत् । शूद्रस्तथान्त्यपव स्यादन्त्यस्यार्यागमे बधः” इति । अन्त्या चा-ण्डाली तद्गमने त्रबर्णिकान् प्रायश्चित्तानभिमुखान्“सहस्रं त्रन्त्यौ । १ यमिति” मनुवचनानुसारेण पणस-हस्रं दण्डयित्वा कुत्सितवर्णेने भागाकारेणाङ्कयित्वास्वराष्ट्रान्निर्वासयेत् शूद्रः पुनश्चाण्डालीङ्गच्छश्चण्डालएव । अङ्क्य एवेति माधवीये पाठः । चाण्डालस्य तूत्-कृष्टजातिस्त्र्याभिगमने बध एवेत्यर्थः । योनिव्यतिरिक्तस्थले गच्छतो दण्डमाह स एव “अयोनौ गच्छतोयोषां पुरुषं वाऽभिमेहतः । चतुर्विंशतिको दण्डस्तथाप्रव्रजितागमे” इति । यस्तु योषां मुखादावभिगच्छतिपुरुषं वभिमुखं मेहति तथा प्रव्रजतां वा गच्चहतिअसौ चतुर्विंशतिपणा दण्डनीय इत्यर्थः । स्त्रीकृतेसंग्रहणे दण्डमाह वृहस्पतिः “गृहमागत्य या नारीप्रलोभ्य स्पर्शनादिना । कामयेत् तत्र सा दण्ड्या नर-स्यार्द्धदमः स्मृत” इति वचसा स्त्रियं प्रलोभ्य गच्छतःपुरुषस्य यो दण्डस्तदर्द्धं दण्ड्या” ।