| YouTube Channel

स्त्री (strI)

 
शब्दसागरः
English
स्त्री
f.
 (-स्त्री)
1. A woman or female in general.
2. A wife.
E.
 स्त्यै to sound,
ड्रट् Unādi
aff.
 , ङीप् fem.
aff.
or ष्टु to praise, ड्रट्
aff.
Capeller Eng
English
स्त्री॑
f.
 woman, wife, female (also of animals)
a feminine or
the feminine gender (g. ).
Yates
English
स्त्री (स्त्री) 3.
f.
 A woman.
Spoken Sanskrit
English
स्त्री - strI -
adj.
 - female
महिषी - mahiSI -
f.
 - buffalo [ female ]
सूकरी - sUkarI -
f.
 - femalepig
वत्से - vatse -
f.
 - femalechild [ vocative case ]
छात्रा - chAtrA -
f.
 - femalestudent
अध्यापिका - adhyApikA -
f.
 - femaleteacher
अहम् अध्यापिका अस्मि - ahamadhyApikAasmi -
sent.
 - Iama(female)teacher.
एता - etA -
f.
 - hind [ female deer ]
कुक्कुरी - kukkurI -
f.
 - bitch [ female dog ]
वन्ध्य - vandhya -
adj.
 - barren [ women , female animals or plants ]
सयोनि - sayoni -
adj.
 - female
स्त्रैण - straiNa -
adj.
 - female
महिला - mahilA -
f.
 - female
अङ्गना - aGganA -
f.
 - female [ any woman ]
पुरुषी - puruSI -
f.
 - female
वत्सिका - vatsikA -
f.
 - heifer [ female calf ]
सती - satI -
f.
 - female
मार्जारी - mArjArI -
f.
 - female cat
अलिनी - alinI -
f.
 - female bee
कश्यपा - kazyapA -
f.
 - female RSi
स्त्री - strI -
adj.
 - female
स्त्री - strI -
f.
 - woman
स्त्री - strI -
f.
 - lady
स्त्री - strI -
f.
 - kind of metre
स्त्री - strI -
f.
 - feminine gender
स्त्री - strI -
f.
 - wife
स्त्री - strI -
f.
 - female of any animal
स्त्री - strI -
f.
 - white ant
स्त्री - strI -
f.
 - priyaGgu plant
सुन्दरी स्त्री - sundarI strI -
f.
 - beautiful lady
स्त्री strI
adj.
 female
महिषी mahiSI
f.
 buffalo [ female ]
सूकरी sUkarI
f.
 female pig
वत्से vatse
f.
 female child [ vocative case ]
छात्रा chAtrA
f.
 female student
अध्यापिका adhyApikA
f.
 female teacher
अहम् अध्यापिका अस्मि aham adhyApikA asmi
sent.
 I am a (female) teacher.
एता etA
f.
 hind [ female deer ]
कुक्कुरी kukkurI
f.
 bitch [ female dog ]
वन्ध्य vandhya
adj.
 barren [ women , female animals or plants ]
सयोनि sayoni
adj.
 female
स्त्रैण straiNa
adj.
 female
महिला mahilA
f.
 female
अङ्गना aGganA
f.
 female [ any woman ]
पुरुषी puruSI
f.
 female
वत्सिका vatsikA
f.
 heifer [ female calf ]
सती satI
f.
 female
मार्जारी mArjArI
f.
 female cat
अलिनी alinI
f.
 female bee
कश्यपा kazyapA
f.
 female RSi
Wilson
English
स्त्री
f.
 (-स्त्री) A woman or female in general.
E.
 स्त्यै to sound, ड्रट् Uṇādi
aff.
 , ङीप् fem.
aff.
Apte
English
स्त्री [strī], [स्त्यायेते शुक्रशोणिते यस्याम्]
A woman
श्रुतं दृष्टं स्पृष्टं स्मृतमि नृणां ह्लादजननं न रत्नं स्त्रीभ्यो$न्यत् क्वचिदपि कृतं लोकपतिना । तदर्थं धर्मार्थो विभववरसौख्यानि च ततो गृहे लक्ष्म्यो मान्याः सततमबला मानविभवैः ॥ Subh. Ratn.
A female of any animal
गजस्त्री, हरिणस्त्री
&c.
स्त्रीणामशिक्षितपटुत्वममानुषीषु
Ś.*
 5.22.
A wife
स्त्रीणां भर्ता धर्मदाराश्च पुंसाम्
Māl.
 6.18
Me.*
 28.
A white ant.
The Priyaṅgu plant.
The feminine gender, or a word used in that gender
आपः स्त्रीभूम्नि Ak.
Comp.
 -आगारः, -रम् a harem, the women's apartments. -अध्यक्षः a chamberlain. -अभिगमनम् sexual intercourse.
आजीवः one who lives by his wife.
one who lives by keeping women for prostitution
Ms.*
 11.63. -करणम् sexual connection.
कामः desire of intercourse with woman, fondness for women.
desire of a wife.
कार्यम् the business of women.
attendance on women or women's apartments
वैदेहकानां स्त्रीकार्यं मागधानां वणिक्पथः
Ms.*
 1.47. -कितवः a deceiver or seducer of women. -कुमारम् a woman and child. -कुसुमम् menses, the menstrual exeretion in women. -कृतम् sexual connection. -कोशः a dagger.-क्षीरम् mother's milk
आरण्यानां च सर्वेषां मृगाणां माहिषं विना । स्त्रीक्षीरं चैव वर्ज्यानि...
Ms.*
 5.9. -ग
a.
 cohabiting with women. -गवी a milch-cow. -गुरुः a female Guru or priestess. -गृहम्
=
 स्त्र्यगार q. v. -ग्राहिन् (in law) accepting the guardianship over a woman. -घोषः dawn, day-break. -घ्नः the murderer of a woman
Ms.*
 9.232.-चरितम्, -त्रम् the doing of women.
चिह्नम् any mark or characteristic of the female sex.
the female organ, vulva. -चौरः a seducer of women, libertine.-जननी a woman who brings forth only daughters
Ms.*
 9.81. -जातिः
f.
 woman-kind, female sex. -जितः a hen-pecked husband
स्त्रीजितस्पर्शमात्रेण सर्व पुण्यं विनश्यति Śabdak
मृष्यन्ति ये चोपपतिं स्त्रीजितानां च सर्वशः (तेषामन्नं न भुञ्जति)
Ms.*
 4.217. -देहार्धः
N.
 of Śiva. -धनम् a woman's private property over which she exercises independent control
it is of six kinds: अध्यग्न्यध्यावहनिकं दत्तं च प्रीति- कर्मणि । भ्रातृमातृपितृप्राप्तं ष़ड्विधं स्त्रीधनं स्मृतम् ॥ or according to others: पितृमातृपतिभ्रातृदत्तमध्यग्न्युपायनम् । आधिवेदनिकाद्यं च स्त्रीधनं परिकीर्तितम्
see also अन्वाधेयम्, बन्धुदत्तम्, यौतकम्, सौदायिकम्, शुल्कम्, पारिणाय्यम्, लावण्यार्जितम् and पादवन्दनिकम्.
धर्मः the duty of a woman or wife.
the laws concerning women
Ms.*
 1.114.
menstruation.
copulation. -धर्मिणी a woman in her course
स्त्रीधर्मिणी वेपमाना शोणितेन समुक्षिता । एकवस्त्रा विकृष्टास्मि दुःखिता कुरुसंसदि ॥
Mb.
 * 3.12.62. -धवः a man.
ध्वजः the female of any animal.
an elephant. -नाथ
a.
 one protected by a woman. -निबन्धनम् a woman's peculiar sphere of action or province
domestic duty, housewifery.-पण्योपजीविन्
m.
 see स्त्र्याजीवः above. -परः a womanlover, lecher, libertine. -पिशाची a fiend-like wife.-पुंस् a woman who had become a man. -पुंसौ
m.
du.
wife and husband.
male and female
स्त्रीपुंसावात्मभागौ ते भिन्नमूर्तेः सिसृक्षया
Ku.*
 2.7. -पुंसलक्षणा a hermaphrodite. -पुंधर्मः the law regulating the duties of man and wife. -पुरम् the women's apartment. -पुष्पम् the menstrual excretion. -पूर्वः
=
 स्त्रीजितः q. v.
स्त्रीपूर्वाः काण्डपृष्ठाश्च ...... (श्राद्धे नार्हन्ति)
Mb.
 * 13.23.22. -प्रत्ययः a feminine affix (in
gram.
 ) -प्रसंगः (excessive) intercourse with women. -प्रसूः
f.
 a woman who brings forth only daughters
Y.*
 1.73. -प्रिय
a.
 loved by women. (-यः) the mango tree. -बन्धः the sexual union. -बाध्यः one who suffers himself to be troubled by a woman. -बुद्धिः
f.
the female understanding.
the counsel of a woman, female advice
स्त्रीबुद्धिः प्रलयंगता (प्रलयावहा) Subhāṣ. -भोगः sexual intercourse. -मन्त्रः a female stratagem, woman's counsel. -माया women's craft. -मुखपः the Aśoka tree. -यन्त्रम् a machine-like woman, machine in the form of a woman
स्त्रीयन्त्रं केन लोके विषममृ- तमयं धर्मनाशाय सृष्टम्
Pt.*
 1.191. -रजस् menstruation. -रञ्जनम् betel.
रत्नम् an excellent woman
स्त्रीरत्नेषु ममोर्वशी प्रियतमा यूथे तवेयं वशा
V.*
 4.25.
N.
 of Lakṣmī.-राज्यम् the kingdom of women. -लम्पट
a.
 desirous of women.
लिङ्गम् the feminine gender (in
gram.
 )
any mark of the female sex (as breast
&c.
 ).
the female organ. -लौल्यम् fondness for women. -वशः submissiveness to a wife, subjection to women. -वासः an ant-hill. -विधेय
a.
 governed by a wife, uxorious
संनिवेश्य सचिवेष्वतःपरं स्त्रीविधेयनवयौवनो$भवत्
R.*
 19.4. -विवाहः contracting marriage with a woman
अष्टाविमान् समानेन स्त्रीविवाहान्निबोधत
Ms.*
 3.2. -विषयः sexual connection. -व्रणः the female organ. -शौण्ड
a.
 fond of women. -संसर्गः female company. -संस्थान
a.
 having a female shape
स्त्रीसंस्थानं चाप्यरस्तीर्थमारादुत्क्षिप्यैनां ज्योतिरेकं तिरो$भूत्
Ś.*
 5.3. -संगः attachment to women, or intercourse with women.
संग्रहणम् the act of embracing a woman (improperly).
adultery, seduction. -सभम् an assembly of women.
संबन्धः matrimonial alliance with a woman.
connection by marriage.
relation to women. -सेवा Devotion or addiction to women.
स्वभावः the nature of women.
a eunuch. -हत्या the murder of a woman. -हन्तृ the murderer of a woman
स्त्रीहन्तॄंश्च न संवसेत्
Ms.*
 11.19.
हरणम् the forcible abduction of women.
rape. -हारिन्
m.
 a ravisher or seducer (of women).
Apte 1890
English
स्त्री 1 A woman.
2 A female of any animal
गजस्त्री, हरिणस्त्री &c.
Ś. 5. 22.
3 A wife
स्त्रीणां भर्ता धर्मदाराश्च पुंसां Māl. 6. 18
Me. 28.
4 The feminine gender, or a word used in that gender
आपः स्त्रीभूम्नि Ak.
Comp.
अगारः
रं a harem, the women's apartments.
अव्यक्षः a chamberlain.
अभिगमनं sexual intercourse.
आजीवः {1} one who lives by his wife. {2} one who lives by keeping women for prostitution.
कामः {1} desire of intercourse with women, fondness for women. {2} desire of a wife.
कार्यं {1} the business of women. {2} attendance on women or women's apartments.
कुमारं a woman and child.
कुसुमं menses, the menstrual excretion in women.
क्षीरं mother's milk
Ms. 5. 9.
ग a. cohabiting with women.
गवी a milch-cow.
गुरुः a female Guru or priestess.
गृहं = स्त्र्यगार q. v.
घोषः dawn, daybreak.
घ्नः the murderer of a woman.
चरितं-त्रं the doings of women.
चिह्नं {1} any mark or characteristic of the female sex. {2} the female organ, vulva.
चौरः a seducer of women, libertine.
जननी a woman who brings forth only daughters.
जातिः f. woman-kind, female sex.
जितः a hen-pecked husband
स्त्रीजितस्पर्शमात्रेण सर्वं पुण्यं विनश्यति Śabdak
Ms. 4. 217.
धनं a woman's private property over which she exercises independent control
it is of six kinds:
अध्यग्न्यध्यावहनिकं दत्तं च प्रीतिकर्मणि । भ्रातृमातृपितृप्राप्तं षड्विधं स्त्रीधनं स्मृतम् ॥
or according to others:
पितृमातृपतिभ्रातृदत्तमध्यग्न्युपायनम् । आधिपेदनिकाद्यं च स्त्रीधनं परिकीर्तितम्
see also अन्वाधेयं, बंधुदत्तं, यौतकं, सौदायिकं, शुल्कं, पारिणाय्यं, लावण्यार्जितं, and पादवंदनिकं.
धर्मः {1} the duty of a woman or wife. {2} the laws concerning women. {3} menstruation.
धर्मिणी a woman in her courses.
धवः a man.
ध्वजः the female of any animal.
नाथ a. one protected by a woman.
निबंधनं a woman's peculiar sphere of action or province
domestic duty, house wifery.
पण्योपजीविन् m. see स्त्र्याजीव above.
परः a woman-lover, lecher, libertine.
पिशाची a fiendlike wife.
पुंसौ m. du. {1} wife and husband. {2} male and female
Ku. 2. 7.
पुंसलक्षणा a hermaphrodite.
पुंधर्मः the law regulating the duties of man and wife.
प्रत्ययः a feminine affix (in gram.).
प्रसंगः (excessive) intercourse with women.
प्रसूः f. a woman who brings forth only daughters
Y. 1. 73.
प्रिय a. loved by women. (
यः) the mango tree.
बाध्यः one who suffers himself to be troubled by a woman.
बुद्धिः f. {1} the female understanding. {2} the counsel of a woman, female advice.
भोगः sexual intercourse.
मंत्रः a female stratagem, woman's counsel.
मुखपः the Aśoka tree.
यंत्रं a machine-like woman, machine in the form of a woman
स्त्रीयंत्रं केन लोके विषममृतमयं धर्मनाशाय सृष्टं Pt. 1. 191.
रंजनं betel.
रत्नं {1} an excellent woman
स्त्रीरत्नेषु ममोर्वशी प्रियतमा यूथे तवेयं वशा V. 4. 25. {2} N. of Lakṣmī.
राज्यं the kingdom of women.
लिंगं {1} the feminine gender (in gram.) {2} any mark of the female sex (as breast &c.). {3} the female organ.
वशः submissiveness to a wife, subjection to women.
विधेय a. governed by a wife, uxorious
R. 19. 4.
विवाहः contracting marriage with a woman.
संसर्गः female company.
संस्थान a. having a female shape
Ś. 5. 30
संगः attachment to women, or intercourse with women.
संग्रहणं {1} the act of embracing a woman (improperly). {2} adultery, seduction.
सभं an assembly of women.
संबंधः {1} matrimonial alliance with a woman. {2} connection by marriage. {3} relation to women.
स्वभावः {1} the nature of women. {2} a eunuch.
हत्या the murder of a woman.
हरणं {1} the forcible abduction of women. {2} rape.
हारिन् m. a ravisher or seducer (of women).
Monier Williams Cologne
English
स्त्री॑
f.
 (perhaps for सूत्री, or सोत्री, ‘bearer of children’,
fr.
 √ 2. सू
accord.
 to some connected with
Lat.
 sator
nom.
 स्त्री॑
acc.
 in later language also स्त्रीम् and स्त्रीस्
pl.
 ) a woman, female, wife,
RV.
&c.
&c.
the female of any animal (e.g. शाखा-मृग-स्त्री, ‘a female monkey’),
ŚBr.
MBh.
a white ant,
L.
the Priyaṅgu plant,
L.
(in
gram.
 ) the feminine gender,
Nir.
ŚBr.
&c.
a kind of metre,
Col.
Monier Williams 1872
English
स्त्री स्त्री, f. (probably a contraction of सो-
त्री, fem. of 2. सोतृ, ‘a bearer of children, ’ see
p. 1118, col. 2
but according to Uṇādi-s. IV. 165.
fr. rt. स्त्यै), a woman, female
a wife
the female
of any animal (e. g. शाखामृग-स्त्री, ‘a female
monkey’).
—स्त्री-काम, अस्, m. desire of intercourse
with women
fondness for women
desire of a wife
(अस्, आ, अम्), desirous of women, fond of women.
—स्त्री-कार्य, अम्, n. the business of women
at-
tendance on women or the women's apartments.
—स्त्री-कुमार, अम्, n. a woman and child.
—स्त्री-
कुसुम, अम्, n. the menstrual excretion in women.
—स्त्री-कृत, अस्, आ, अम्, done by women.
—स्त्री-
क्षीर, अम्, n. mother's milk.
—स्त्री-गवी, f. a
milch cow.
—स्त्री-गुरु, उस्, m. a female Guru or
priestess (who teaches initiatory Mantras).
—स्त्री-
घोष, अस्, m. ‘marked by the sound of women, ’
dawn, day-break.
—स्त्री-घ्न, अस्, m. the murderer
of a woman.
—स्त्री-चरित्र, अम्, n. the doings of
women.
—स्त्री-चित्त-हारिन्, ई, इणी, इ, captivating the
heart of women, pleasing to the female sex
(ई), m.
the tree Śobhāñjana.
—स्त्री-चिह्न, अम्, n. any mark
or characteristic of the female sex
the female organ,
vulva or womb.
—स्त्री-चौर, अस्, m. ‘woman-thief, ’
a seducer of women, libertine.
—स्त्री-जननी, f.
‘bearing females, ’ the mother of a daughter, a wo-
man who brings forth only daughters.
—स्त्री-जाति, इस्,
f. the female sex.
—स्त्री-जित, अस्, m. ‘wife-subdued, ’
a man ruled by his wife, a hen-pecked husband.
—स्त्री-
तमा or स्त्रि-तमा, f. a thorough woman, (Pāṇ. VI.
3, 44.)
—स्त्री-तरा or स्त्रि-तरा, f. more thoroughly
a woman, (Pāṇ. VI. 3, 44.)
—स्त्री-ता, f. or स्त्री-
त्व, अम्, n. womanhood, wife-hood
feminineness,
effeminacy.
—स्त्री-धन, अम्, n. ‘woman's wealth, ’
a wife's peculiar property or any property belonging
to a woman over which she has independent control
(said to be of six kinds, viz. अध्य्-अग्निक, a gift
upon or in presence of the nuptial fire by a member
of either family
अध्य्-आवाहनिक, that which is
taken from the father's house at the time of the
bridal procession or when the bride is conducted to
her husband's home
आधिवेदनिक, a settlement on
a first wife when her husband contracts a second
marriage
प्रीति-दत्त, a gift of affection
शुल्क, a
kind of dower or money given to a woman to induce
her to go to her husband's house
अन्व्-आधेय, a
gift from her own or husband's family after marriage:
according to others the six kinds are, भर्तृ-दाय,
पितृ-दत्त, मातृ-द्°, भ्रातृ-द्°, with the first two
enumerated above: other varieties of woman's pro-
perty are बन्धु-दत्त, q. v., यौतक, q. v., सौ-
दायिक, q. v., पारिणाय्य, q. v., लावण्यार्जित, q. v.,
and पादवन्दनिक, the last being a gift to a wife
from a husband in return for her पाद-वन्दन,
q. v., on her entering his house).
—स्त्री-धर्म, अस्,
m. the duty of a woman or wife
the laws concerning
women
menstruation.
—स्त्रीधर्म-योग, अस्, m.
the application of laws or customs relative to women.
—स्त्री-धर्मिणी, f. a woman during menstruation.
—स्त्री-धव, अस्, m. a woman's husband
a man,
male.
—स्त्री-ध्वज, अस्, m. ‘having the mark of a
female, ’ the female of any species of animal.
—स्त्री-
नाथ, अस्, आ, अम्, having a woman as lord or pro-
tector, protected by a woman.
—स्त्री-नामन्, आ,
म्नी, अ, having a female name.
—स्त्री-निबन्धन,
अम्, n. a woman's peculiar province, domestic duty,
housewifery.
—स्त्री-पण्योपजीविन् (°य-उप्°), ई, m.
one who makes a living by keeping women for
prostitution.
—स्त्री-पर, अस्, m. one who is devoted
to women, a woman-lover, libertine.
—स्त्री-पर्वत-
देश, अस्, m., N. of a district.
—स्त्री-पर्वन्, अ, n.,
N. of the eleventh book of the Mahā-bhārata.
—स्त्री-
पिशाची, f. a fiend-like wife.
—स्त्री-पुंस्, मान्, m.
a woman who has become a man.
—स्त्री-पुंस, औ,
m. du. wife and husband, man and wife, the union
of man and wife.
—स्त्री-पुंस-लक्षणा, f. a wo-
man who has the characteristic marks of both male
and female, a hermaphrodite.
—स्त्री-पुन्-धर्म,
अस्, m. the law (which regulates the duties) of
man and wife, the mutual duties of husband and
wife or of man and woman.
—स्त्री-पुन्-नपुं-
सक, masculine, feminine, and neuter.
—स्त्री-पूर्व
or स्त्री-पूर्वक or स्त्री-पूर्विक, अस्, m. or स्त्री-
पूर्विन्, ई, m. one who has been a woman for-
merly or in a former birth, (according to Śabda-k.
स्त्री-पूर्व = स्त्री-जित, ruled by a woman.)
—स्त्री-
प्रत्यय, अस्, m. (in grammar) a feminine affix, an
affix used in forming feminines from Prātipadikas.
—स्त्री-प्रमाण, अस्, आ, अम्, having a wife for an
authority, one who is ruled by a wife.
—स्त्री-प्र-
सङ्ग, अस्, m. intercourse with women.
—स्त्री-
प्रसू, ऊस्, ऊस्, उ, bearing females, bringing forth
daughters only.
—स्त्री-प्रिय, अस्, आ, अम्, liked or
loved by women
(अस्), m. the Mango tree.
—स्त्री-
बाध्य, अस्, m. one who suffers himself to be dis-
tressed by a woman.
—स्त्री-बुद्धि, इस्, f. the female
understanding.
—स्त्री-भृत्य, आस्, m. pl. women and
servants.
—स्त्री-भोग, अस्, m. enjoyment of women,
sexual intercourse.
—स्त्री-मत्, आन्, m. a wife-pos-
sessor, a married man.
—स्त्री-मन्त्र, अस्, m. a
woman's counsel, female stratagem.
—स्त्री-मुख-
प, अस्, m. ‘drinking the mouth of women, ’ the
Aśoka tree (= दोहली).
—स्त्री-यन्त्र, अम्, n. ‘wo-
man-vessel, ’ woman regarded as a vessel or machine,
a woman who works like a machine.
—स्त्री-याचित-
पुत्र, अस्, m. a son obtained through a wife's solicita-
tions.
—स्त्री-रञ्जन, अम्, n. ‘delighting women, ’
betel (which with the areca-nut is much chewed by
Hindū women).
—स्त्री-रत्न, अम्, n. a jewel or
gem of a woman, an excellent woman
N. of Lak-
ṣmī.
—स्त्री-राज्य, अम्, n. the kingdom of women
(a country placed by some in the region of Bhotan).
—स्त्री-रोग, अस्, m. any disease incident to women.
—स्त्री-लिङ्ग, अम्, n. the female organ
the feminine
gender.
—स्त्रीलिङ्ग-वर्तिन्, ई, इनी, इ, being in the
feminine gender, being a feminine.
—स्त्री-वध,
अस्, m. the slaying of a woman.
—स्त्री-वश, अम्, n.
subjection to women, submissiveness to a wife.
—स्त्री-
वाक्याङ्कुश-प्रक्षुण्ण (°य-अङ्°), अस्, आ, अम्,
driven or urged on by the goad of women's words.
—स्त्री-विधेय, अस्, आ, अम्, submissive to a wife,
governed by a wife, uxorious.
—स्त्री-वियोग, अस्, m.
separation from a wife.
—स्त्री-विवाह, अस्, m. ‘wo-
man-marriage, ’ the act of contracting marriage with
a woman.
—स्त्री-वृत, अस्, आ, अम्, surrounded or at-
tended by women.
—स्त्री-संसर्ग, अस्, m. inter-
course with women, female society.
—स्त्री-सं-
स्थान, अस्, आ, अम्, having a female shape.
—स्त्री-
सङ्ग, अस्, m. attachment or addiction to women
intercourse with a woman.
—स्त्री-सङ्ग्रहण, अम्,
n. the act of embracing a woman (improperly),
adultery, seduction.
—स्त्री-सभ, अम्, n. an assembly
of women, collection of females.
—स्त्री-सम्बन्ध,
अस्, m. matrimonial connection with a woman
con-
nection by marriage
relation or reference to women.
—स्त्री-सेवा, f. ‘woman-service, ’ addiction to wo-
men.
—स्त्री-स्वभाव, अस्, m. the nature or disposi-
tion of women
a guard of the women's apartments,
eunuch.
—स्त्री-स्वरूप, अस्, आ, अम्, or स्त्री-स्वरूप-
वत्, आन्, अती, अत्, or स्त्री-स्वरूपिन्, ई, इणी, इ, having
a woman's shape or figure.
—स्त्री-हत्या, f. the
murder of a woman.
—स्त्री-हन्तृ, ता, m. the mur-
derer of a woman.
—स्त्री-हरण, अम्, n. the carry-
ing off or forcible abduction of a woman
rape.
—स्त्री-हारिन्, ई, m. the carrier off of a woman
one
who commits rape, a ravisher.
—स्त्र्य्-अभिगमन,
अम्, n. the act of approaching a woman, sexual inter-
course.
—स्त्र्य्-आजीव, अस्, m. one who lives by his
wife
one who lives by keeping women for pros-
titution.
Macdonell
English
स्त्री str-ī́,
f.
 [perh. = starī
nm. without s, 🞄ac., V., C. striyam, C. also strīm] woman, 🞄female, wife
feminine form or gender (gr.): 🞄-ka, —°
a.
 = strī
-kaṭī,
f.
 female hip
(strī́)- 🞄kāma,
a.
 lusting after women (V., C.)
desiring 🞄female offspring
-kārya,
n.
 attendance 🞄on women
-kumāra,
m.
pl.
 women 🞄and children
(strī́) -kṛta, pp. done by 🞄women
n.
 copulation (S.)
-kṣīra,
n.
 milk 🞄of women
-gamana,
n.
 consorting or sexual 🞄intercourse with women
-ghātaka,
a.
 murdering 🞄a woman or oneʼs wife
-ghna,
a.
 id.
🞄-jana,
m.
 women-kind
feminine (gr.)
-jananī,
a.
f.
 bringing forth daughters
-jita, 🞄pp. ruled by women, henpecked
-tva,
n.
 🞄womanhood
feminine gender (gr.)
-dhana, 🞄n. womanʼs private property
wife and property
🞄-dharma,
m.
 laws concerning women
🞄copulation
-dharmiṇī,
a.
 menstruating
🞄-puṃsa,
m.
 du. husband and wife
masculine 🞄and feminine (gr.)
-puṃdharma,
m.
 🞄laws concerning men and women
-pratyaya,
m.
 feminine suffix
-prasū,
a.
f.
 bringing 🞄forth daughters
-bhava,
m.
 womanhood
🞄-mantra,
m.
 womanʼs counsel or stratagem
🞄-maya,
a.
 (ī) feminine
effeminate.
Benfey
English
स्त्री स्त्री, probably 1. सू + तृ + ई,
f.
1. A woman, Pañc. iii. d. 61.
2. A
female in general, Draup. 4, 4.
--
Comp.
अमर-,
f.
 an Apsaras, Kir. 10, 15.
कुल-,
f.
 a respectable or chaste
woman, Böhtl. Ind. Spr. 277
Daśak.
in Chr. 191, 6.
सु-कुल-,
f.
 a respect
able woman, Cāṇ. 36 in Berl. Monatsb.
1864, 409.
पण- and पण्य-,
f.
 a
courtesan, Mṛcch. 127, 20
Pañc.
iii. d. 61.
सु-,
f.
 a brave wife,
Böhtl. Ind. Spr. 1155.
सुर-,
f.
 an Apsaras, a
nymph, Vikr. d. 3.
Chandas
Sanskrit
सम-वृत्तम्,
अक्षराणि-
 8,
पादेऽक्षराणि-
 2
मात्राः - 4
मात्रा-विन्यासः
दा दा
लक्षणम् - गौ स्त्री । २
लक्षण-मूलम् - वृत्तरत्नाकरः
उदाहरणम् - आद्या सा स्त्री गौरी पायात्‌
Hindi
Hindi
(स्त्री) महिला
Apte Hindi
Hindi
स्त्री
स्त्री*
 - स्त्यायेते शुक्रशोणिते यस्याम् - स्त्यै + ड्रप् + ङीप्
"नारी, औरत"
स्त्री
स्त्री*
 - स्त्यायेते शुक्रशोणिते यस्याम् - स्त्यै + ड्रप् + ङीप्
किसी भी जानवर की मादा
स्त्री
स्त्री*
 - स्त्यायेते शुक्रशोणिते यस्याम् - स्त्यै + ड्रप् + ङीप्
पत्नी
स्त्री
स्त्री*
 - स्त्यायेते शुक्रशोणिते यस्याम् - स्त्यै + ड्रप् + ङीप्
स्त्रीलिंग या स्त्रीलिंग का कोई भी शब्द
स्त्री
स्त्री*
 - स्त्यै+ड्रट्+ङीप्
"दीमक, सफेद चींटी"
L R Vaidya
English
strI {% f. %} 1. A woman
2. a female of any animal, स्त्रीणामशिक्षितपटुत्वममानुषीषु Sak.v.
3. a wife, स्त्रीणामाद्यं प्रणयवचनं विभ्रमो हि प्रियेषु Megh.i.28.
Bopp
Latin
स्त्री f. (correptum e सोत्री a r. सु vel सू s. तृ in fem.,
v. Pott I. 214.
nom. स्त्री pro स्त्रीस्, acc. स्त्रियम् et
स्त्रीम्, v. gr. 168.) femina. BR. 2. 12. Etiam bestiarum
femina, e. c. शाखामृगस्त्री. DR. 4. 4.
Anekartha-Dvani-Manjari
Sanskrit
रामा
स्त्री
रामा, स्त्री
रामा स्त्री जामदग्न्यश्च रामः प्रोक्तो हलायुधः ।
रामः पशुविशेषश्च रामो दशरथात्मजः ॥ ६१ ॥
verse 1.1.1.61
page 0005
Edgerton Buddhist Hybrid
English
strī (= Skt.), woman. ‘Even now a woman never attains five stations (sthānāni): those of Brahman, Śakra, a mahārāja (= lokapāla), a cakravartin, and an avaivartika-bodhisattva’ SP 〔264.11 ff.〕
in BHS often replaced by mātṛgrāma, and by stryāgāra.
Lanman
English
strī́ [366], f. woman, female individual,
wife, opp. of pumāṃs, e. g. 104^9. [prob.
for *sūtrī́, ‘generatrix, ’ √sū, 1182^2.]
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 स्त्रीलिङ्गम्, स्त्री
noun
व्याकरणशास्त्रे स्वीकृतां लिङ्गव्यवस्थाम् अनुसृत्य कोशादिषु स्त्री इत्यादिभिः शब्दैः यद् व्याकरणिकं लिङ्गम् उच्यते तत्।
"स्त्रीलिङ्गं मालाशालयोः।/ वृन्दारका दैवतानि पुंसि वा देवता स्त्रियाम्।"
Synonyms:
 प्रिया, स्त्री
noun
"
Synonyms:
 स्त्री, नारी, नरी, मानुषी, मनुषी, मानवी, ललना, ललिता, रमणी, रामा, वनिता, प्रिया, महिला, योषा, योषिता, योषित्, योषीत्, वधूः, भरण्या, महेला, महेलिका, मानिनी, वामा, अङ्गना, अबला, कामिनी, जनिः, जनी, जोषा, जोषिता, जोषित्, धनिका, परिगृह्या, प्रमदा, प्रतीपदर्शिनी, विलासिनी, सिन्दूरतिलका, सीमन्तिनी, सुभ्रूः, शर्वरी
noun
मनुष्यजातीयानां स्त्री-पुंरूपीययोः प्रभेदद्वययोः प्रथमा या प्रजननक्षमा अस्ति।
"अधुना विविधेषु क्षेत्रेषु स्त्रीणाम् आधिपत्यम् वर्तते। "
Sanskrit Tibetan
Tibetan
chung ma
१) कलत्र २) जाया ३) दाराः ४) द्वितीया ५) नारी ६) पत्नी ७) भार्या ८) युवति ९) स्त्री
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
कुल्यः कुलीनोऽभिजातः कौलेयकमहाकुलौ ॥ ५०२ ॥
जात्यो गोत्रं तु संतानोऽन्ववायोऽभिजनः कुलम् ।
अन्वयो जननं वंशः स्त्री नारी वनिता वधूः ॥ ५०३ ॥
वशा सीमन्तिनी वामा वर्णिनी महिलाबला ।
योषा योषिद्विशेषास्तु कान्ता भीरुर्नितम्बिनी ॥ ५०४ ॥
प्रमदा सुन्दरी रामा रमणी ललनाङ्गना ।
-wordlist-
कुल्य (पुं), कुलीन (पुं), अभिजात (पुं), कौलेयक (पुं), महाकुल (पुं), जात्य (पुं), गोत्र (क्ली), सन्तान (पुं), अन्ववाय (पुं), अभिजन (पुं), कुल (क्ली), अन्वय (पुं), जनन (क्ली), वंश (पुं), स्त्री (स्त्री), नारी (स्त्री), वनिता (स्त्री), वधू (स्त्री), वशा (स्त्री), सीमन्तिनी (स्त्री), वामा (स्त्री), वर्णिनी (स्त्री), महिला (स्त्री), अबला (स्त्री), योषा (स्त्री), योषित् (स्त्री), स्त्रीविशेष (पुं), कान्ता (स्त्री), भीरु (स्त्री), नितम्बिनी (स्त्री), प्रमदा (स्त्री), सुन्दरी (स्त्री), रामा (स्त्री), रमणी (स्त्री), ललना (स्त्री), अङ्गना (स्त्री)
--source--
मृगयाक्षः स्त्रियः पानं वाक्पारुष्यार्थदूषणे ॥ ७३८ ॥
दण्डपारुष्यमित्येतद्धेयं व्यसनसप्तकम् ।
-wordlist-
मृगया (स्त्री), अक्ष (पुं), स्त्री (स्त्री), पान (क्ली), वाक्पारुष्य (क्ली), अर्थदूषण (क्ली), दण्डपारुष्य (क्ली), व्यसनसप्तक (क्ली)
अभिधानरत्नमाला
Sanskrit
रामा
रामा, वामा, वामनेत्रा, पुरन्ध्री, नारी, भीरु, भामिनी, कामिनी, योषा, योषित्, वासिता, वर्णिनी, स्त्री, सीमन्तिनी, अङ्गना, सुन्दरी, अबला, महिला, ललना, प्रमदा, रमणी, नितम्बिनी, वनिता, दयिता, प्रतीपदर्शिनी, कान्ता, वधू, वशा, युवति
रामा वामा वामनेत्रा पुरन्ध्री,
नारी भीरुर्भामिनी कामिनी च ।
योषा योषिद्वासिता वर्णिनी स्त्री,
स्यात्सीमन्तिन्यङ्गना सुन्दरी च ॥ ४८१ ॥
अबला महिला ललना प्रमदा रमणी नितम्बिनी वनिता ।
दयिता प्रतीपदर्शिन्युक्ता कान्ता वधूर्वशा युवतिः ॥ ४८२ ॥
verse 2.1.1.481
page 0055
नाममाला
Sanskrit
स्त्री, नारी, वनिता, मुग्धा, भामिनी, भीरु, अङ्गना, ललना, कामिनी, योषित्, योषा, सीमन्तिनी
स्त्री नारी वनिता मुग्धा भामिनी भीरुरङ्गना ।
ललना कामिनी योषिद् योषा सीमन्तिनीति च ॥ ३० ॥
verse 0.1.1.30
page 0015
कुल्या, स्त्री, सारिणी
सालं परिधि वृक्षं च कुल्यां स्त्रीं सारणीं विदुः ॥ १८१ ॥
verse 0.1.1.181
page 0086
Mahabharata
English
Strī = Śiva (1000 names^1).
पुराणम्
English
स्त्री / STRĪ .1) Origin. In both Hindu and Christian scriptures, the story about the origin of woman appears to be similar. It is stated in manusmṛti, Chapter 1, Verse 32, that brahmā divided his body into two and made one part male and the other part female and the male embraced the female, from which union was born the Virāṭpuruṣa.Dvidhā kṛtvātmano dehamardhena puruṣosbhavat ।
Ardhena nārī tasyāṁ sa
Virājamasṛjat prabhuḥ ।।
In the book of Genesis in the Bible, the origin of the first woman is given. It is somewhat similar to the one given above. God created Adam as the first man. God caused a deep sleep to fall upon Adam. Then he took a rib from Adam, made a woman with it, and gave that woman, who was called Eve, to Adam as wife.2) Fascination. A story as given below occurs in devī purāṇa, which states how woman acquired fascination. Once indra prohibited aśvinīdevas from drinking the liquor called soma. They complained to the hermit cyavana, who agreed to recover for them the lost right, for which purpose he began a sacrifice. indra caused obstruction to the sacrifice. Instantly by the power of cyavana, an asura named mada rose up from the sacrificial fire. Finally indra begged the hermit for pardon. cyavana divided the asura into four parts and placed one portion in gambling, one portion in hunting, the third portion in liquor and the fourth part in woman. Thenceforward woman began to have fascination.3) manu, about women. The following is the place in society of women in ancient days, according to manu. Husband or relatives should give women no freedom. Even if they became immoral, they should be kept under the control of men. As woman has to be under the protection of father in childhood, under the protection of husband in youth and under the protection of son in old age, she does not deserve freedom at any time.“Pitā rakṣati kaumāre
Bhartā rakṣati yauvane ।
Rakṣanti sthāvire putrāḥ
Na strī svātantryamarhati.” The father who does not give his daughter to a suitable husband before she attains puberty, the husband who does not engage in coition with his wife after puberty, and the son who does not support his mother after the death of her husband, are men of mean character. (manusmṛti, Chapter 9).
Vedic Reference
English
Strī is the ordinary word in poetry and prose for ‘woman, ’
without special reference to her as a wife or as a maiden. Nārī
has the same sense, but disappears in later prose, while Gnā
refers only to the wives of the gods, and Yoṣit, with its cognate
words, denotes the young woman as ripe for marriage.^1 In the
Rigveda^2 Strī stands opposed to Pumāṃs, ‘man, ’ and once to
vṛṣan, ‘male person’
not until the Atharvaveda^3 does it mean
‘wife’ as opposed to Pati, ‘husband, ’ and even in the Sūtras it
is sharply opposed to Jāyā.
In Vedic India by far the greater part of a woman's life was
taken up in her marriage and marital relations (see Pati and
Mātṛ). There is no trace in the Rigveda of the seclusion
of women, which was practically complete in all but the
earliest Epic:^4 the maiden may be assumed to have grown up
in her father's house, enjoying free intercourse with the youth
of the village, and sharing in the work of the house. Educa-
tion^5 was not denied to them, at any rate in certain cases, for
we hear in the Upaniṣads of women who could take no
unimportant part in disputations on philosophical topics.
Moreover, women were taught to dance and sing, which were
unmanly accomplishments.^6
Of the exact legal position of daughters the notices are few
and meagre. The Rigveda, ^7 however, shows that in the place
of a father the brother was looked to for aid, and that brother-
less maidens were apt to be ruined, though religious terrors
were believed to await the man who took advantage of their
defencelessness.^8 Moreover, women could not take an inherit-
ance, ^9 and were not independent persons in the eyes of the
law, whether married or not. Presumably before marriage
they lived on their parents or brothers, and after that on their
husbands, while in the event of their husbands predeceasing
them, their relatives took the property, burdened with the
necessity of maintaining the wife.^10 Their earnings would be
appropriated by their nearest relative — usually father or brother
-in the few cases in which unmarried women could earn
anything, as in the case of courtezans.
1) Cf. Delbrück, Die indogermanischen
Verwandtsehaftsnamen, 417.
2) Rv. i. 164, 16
v. 61, 8, etc. So
also often later — e.g., Maitrāyaṇī Saṃ-
hitā, iv. 7, 4
Taittirīya Saṃhitā, vi. 5,
8, 2.
3) xii. 2, 39. Cf. Aitareya Brāhmaṇa,
iii. 22, 1.
4) Hopkins, Journal of the American
Oriental Society, 13, 349, 350.
5) Cf. Hopkins, op. cit., 351, 352.
See Gārgī Vācaknavī and others
enumerated in the Āśvalāyana Gṛhya
Sūtra, iii. 4, 4
Weber, Indische Studien,
10, 118, 119.
6) Taittirīya Saṃhitā, vi. 1, 6, 5,
Maitrāyaṇī Saṃhitā, iii. 7, 3
Śata-
patha Brāhmaṇa, iii. 2, 4, 3-6.
7) i. 124, 7. Cf. Av. i. 14, 2
17, 1
Zimmer, Altindisches Leben, 328
Hopkins, op. cit., 341, and see Syāla,
Putrikā.
8) Rv. iv. 5, 5.
9) Taittirīya Saṃhitā, vi. 5, 8, 2
Maitrāyaṇī Saṃhitā, iv. 6, 4
Śatapatha
Brāhmaṇa, iv. 4, 2, 13
Nirukta, iii. 4.
10) Cf. the Attic ἐπίκληρος, Keith,
Journal of the Royal Asiatic Society, 1912,
427.
अमरकोशः
Sanskrit
Word: स्त्री
Root: स्त्री
Gender: स्त्री
Number: all
Meaning(s):
⇒ lady
⇒ wife
⇒ woman
⇒ female
⇒ white ant
⇒ kind of metre
⇒ priyaGgu plant
⇒ feminine gender
⇒ female of any animal
Shloka(s):
2|6|2|1 ► स्त्री योषिदबला योषा नारी सीमन्तिनी वधूः। (मनुष्यवर्गः)
2|6|2|2 ► प्रतीपदर्शिनी वामा वनिता महिला तथा॥ (मनुष्यवर्गः)
3|3|75|2 ► वासिता स्त्री करिण्योश्च वार्ता वृत्तौ जनश्रुतौ॥ (नानार्थवर्गः)
3|3|217|2 ► वशा स्त्री करिणी च स्यात्दृग्ज्ञाने ज्ञातरि त्रिषु॥ (नानार्थवर्गः)
Synonym(s):
➠ 2|6|2|1 ⇢ स्त्री (स्त्री) (स्त्री) ⇒ lady, wife, woman, female, white ant, kind of metre, priyaGgu plant, feminine gender, female of any animal
➠ 2|6|2|1 ⇢ योषित् (योषित्) (स्त्री)
➠ 2|6|2|1 ⇢ अबला (अबला) (स्त्री)
➠ 2|6|2|1 ⇢ योषा (योषा) (स्त्री)
➠ 2|6|2|1 ⇢ नारी (नारी) (स्त्री) ⇒ wife, nArI, woman, sacrifice, female or any object regarded as feminine
➠ 2|6|2|1 ⇢ सीमन्तिनी (सीमन्तिनी) (स्त्री)
➠ 2|6|2|1 ⇢ वधूः (वधू) (स्त्री) ⇒ bride, young wife, cow or mare, daughter-in-law, daughter in law, female of an animal, female of any animal, any younger female relation, bride or newly-married woman, young wife spouse any wife or woman
➠ 2|6|2|2 ⇢ प्रतीपदर्शिनी (प्रतीपदर्शिनी) (स्त्री)
➠ 2|6|2|2 ⇢ वामा (वामा) (स्त्री)
➠ 2|6|2|2 ⇢ वनिता (वनिता) (स्त्री) ⇒ woman, mistress, any woman, loved wife, kind of metre
➠ 2|6|2|2 ⇢ महिला (महिला) (स्त्री) ⇒ lady, woman, female, woman literally or figuratively intoxicated
➠ 3|3|75|2 ⇢ वासिता (वासिता) (स्त्री)
➠ 3|3|217|2 ⇢ वशा (वशा) (स्त्री) ⇒ cow, ewe, daughter, barren woman, female elephant, any woman or wife, araNi tree [Premna serratifolia - Bot.]
Related word(s):
परा_अपरासंबन्धः ➡ स्वैरिणी
पति_पत्नीसंबन्धः ➡ पुरुषः
जातिः ➡ मनुष्यः
अवयव_अवयवीसंबन्धः ➡ स्त्रीस्तनम्
अन्यसंबन्धाः ➡ स्त्रीयोनिः
गुण-गुणी-भावः ➡ स्त्रीणाम्_श्रृङ्गारभावजाः_क्रिया
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
स्त्री,
स्त्री,
 (स्त्यायति गर्भो यस्यामिति । स्त्यै +“स्त्यायतेः ड्रट् ।” उणा० ४ । १६५ । ड्रट् ।डित्त्वात् टिलोपः । टित्त्वात् ङीप् ।) स्तन-योन्यादिमती । तत्पर्य्यायः । योषित् २ अवला ३योषा ४ नारी ५ सीमन्तिनी ६ बधूः ७ प्रतीप-दर्शिनी ८ वामा ९ वनिता १० महिला ११इत्यमरः । २ । ६ । २ ॥
प्रिया १२ रामा १३जनिः १४ जनी १५ योषिता १६ जोषित् १७जोषा १८ जोविता १९ वनिका २० महे-लिका २१ महेला २२ । इति शब्दरत्नावली ॥
शर्व्वरी २३ सिन्दूरतिलका २४ सुभ्रूः २५ । इतिजटाधरः ॥
सुनयना २६ वामदृक् २७ अङ्गना २८ललना २९ कान्ता ३० पुरन्ध्री ३१ वरवर्णिनी ३२सुतनुः ३३ तन्वी ३४ तनुः ३५ कामिनी ३६तन्वङ्गी ३७ रमणी ३८ कुरङ्गनयना ३९भीरुः ४० भाविनी ४१ विलासिनी ४२ नित-म्बिनी ४३ मत्तकासिनी ४४ सुनेत्रा ४५ प्रमदा४६ सुन्दरी ४७ अञ्चितभ्रूः ४८ ललिता ४९वासिता ५० भामिनी ५१ वरारोहा ५२नताङ्गी ५३ त्रिनता ५४ वरा ५५ श्यामा ५६चारुवर्द्धना ५७ । इति राजनिर्घण्टः ॥
* ॥
सा चतुर्व्विधा । पद्मिनी १ चित्रिणी २ शङ्खिनी३ हस्तिनी ४ । तासां लक्षणानि यथा, --“भवति कमलनेत्रा नासिकाक्षुद्ररन्ध्राअविरलकुचयुग्मा दीर्घकेशी कृशाङ्गी ।मृदुवचनसुशीला नृत्यगीतानुरक्तासकलतनुसुवेशा पद्मिनी पद्मगन्धा ॥
१ ॥
भवति रतिरसज्ञा नातिदीर्घा न खर्व्वातिलकुसुमसुनासा स्निग्धदेहोत्पलाक्षी ।कठिनघनकुचाढ्या सुन्दरी सा सुशीलासकलगुणविचित्रा चित्रिणी चित्रवक्त्रा ॥
२ ॥
दीर्घा सुदीर्घनयना वरसुन्दरी याकामोपभोगरसिका गुणशीलयुक्ता ।रेखात्रयेण च विभूषितकण्ठदेशासम्भोगकेलिरसिका किल शङ्खिनी सा ॥
३ ॥
स्थूलाधरा स्थूलनितम्बभागास्थूलाङ्गुली स्थूलकुचा सुशीला ।कामोत्सुका गाढरतिप्रिया चनितम्बखर्व्वा खलु हस्तिनी सा ॥
४ ॥
पद्मिनी पद्मगन्धा च मीनगन्धा च चित्रिणी ।शङ्क्षिनी क्षारगन्धा च मदगन्धा च हस्तिनी ॥
शशके पद्मिनी तुष्टा मृगे तुष्टा च चित्रिणी ।वृषभे शङ्खिनी तुष्टा हये तुष्टा च हस्तिनी ॥
पद्मिनी शशयोर्योनिमेढ्रकौ चतुरङ्गुलौ ।चित्रिणीमृगयोर्योनिमेढ्रकौ च तथाविधौ ॥
शङ्खिनीवृषयोरष्टाङ्गुलौ तावेव सम्मतौ ।हस्तिनीवाजिनोरेव तावेव द्वादशाङ्गुलौ ॥
” ॥
तस्या अवस्था यथा, --“आ षोडशात् भवेद्बाला तरुणी त्रिंशता मता ।पञ्चपञ्चाशतं यावत् प्रौढा वृद्धा ततः परम् ॥
”इति रसमञ्जरी ॥
* ॥
“बाला तु प्राणदा प्रोक्ता युवती प्राणधारिणीप्रौढा करोति वृद्धत्वं वृद्धा मरणमादिशेत् ॥
निदाघशरदोर्ब्बाला प्रौढा वर्षावसन्तयोः ।हेमन्ते शिशिरे योग्या न वृद्धा क्वापि शस्यते ॥
नार्त्तवे षोडशाद्वर्षात् सप्तत्याः परतो न च ।आयुःकामो नरः स्त्रीभिः संयोगं कर्त्तुमर्हति ॥
त्रिभिस्त्रिभिरहोभिश्च सेवेत प्रमदां नरः ।सर्व्वेष्वृतुषु ग्रीष्मेषु पक्षान्मासाद्व्रजेद्वुधः ॥
पञ्चपञ्चाशतो नारी सप्तसप्ततितः पुमान् ।द्वावेतौ न प्रसूयेते प्रसूयेते विपर्य्ययात् ॥
”इति राजवल्लभे रात्रिकृत्यम् ॥
* ॥
स्त्रियाः शुभाशुभलक्षणानि यथा, --श्रीहरिरुवाच ।“यस्यास्तु कुञ्चिताः केशा मुखञ्च परिमण्डलम्नाभिश्च दक्षिणावर्त्ता मा कन्या कुलवद्धिनी ॥
या च काञ्चनवर्णाभा रक्तहस्तसरोरुहा ।सहस्राणान्तु नारीणां भवेत् सापि पतिव्रता ॥
वक्रकेशा च या कन्या मण्डलाक्षिई च या भवेत्भर्त्ता च म्रियते तस्या नियतं दुःखभागिनी ॥
पूर्णचन्द्रमुखी कन्या बालसूर्य्यसमप्रभा ।विशालनेत्रा विम्बौष्ठी सा कन्या लभते सुखम ॥
रेखाभिर्ब्ब हुभिः क्लेशं स्वल्पाभिर्धनहीनताम् ।रक्ताभिः सुखमाप्नोति कृष्णाभिः प्रेष्यतां व्रजेत् ॥
कार्य्येऽपि मन्त्री पत्नी स्यात् सखी स्यात्करणेषु च ।स्नेहेषु भाय्या माता स्यात् वेश्या च शयनेशुभा ॥
अङ्कुशं कुण्डलं चक्रं यस्याः पाणितले भवेत् ।”पुस्तकान्तरे चक्रं स्थाने छत्रमिति च पाठः ।“पुत्त्रं प्रसूयते नारी नरेन्द्रं लभते पतिम् ॥
यस्यास्तु रोमशौ पार्श्वौ रोमशौ च पयोधरौ ।उन्नतौ चाधरौष्ठौ च क्षिप्रं मारयते पतिम् ॥
यस्याः पाणितले रेखा प्राकारं तोरणं भवेत् ।अपि दासकुले जाता राज्ञीत्वमुपगच्छति ॥
उद्वृत्तकपिला यस्या रोमराजी निरन्तरम् ।अपि राजकुले जाता दासीत्वमुपजायते ॥
यस्या अनामिकाङ्गुष्ठौ पृथिव्यां नैव तिष्ठतः ।पतिं मारयते क्षिप्रं स्वातन्त्य्रेणैव वर्त्तते ॥
यस्या गमनंमात्रेण भूमिकम्पः प्रजायते ।पतिं मारयते क्षिप्रं म्ले च्छाचारेण वर्त्तते ॥
चक्षुःस्नेहेन सौभाग्यं दन्तस्नेहेन भोजनम् ।त्वचः स्नेहेन शय्याञ्च पादस्नेहेन वाहनम् ॥
स्निग्धोन्नतौ ताम्रनखौ नार्य्याश्च चरणौ शुभौ ।मत्स्याङ्कुशाब्जचिह्नौ च चक्रलाङ्गललक्षितौ ॥
अस्वेदिनौ मृदुतलौ प्रशस्तौ चरणौ स्त्रियाः ।शुभे जङ्घे विरोमे च उरू हस्तिकरोपमौ ॥
अश्वत्थपत्रसदृशं विपुलं गुह्यमुत्तमम् ।नाभिः प्रशस्ता गम्भीरा दक्षिणावर्त्तिका शुभाअरोमा त्रिवली नार्य्या हृत्स्तनौ रोमवर्जितौ ॥
इति गारुडे नरस्त्रोलक्षणम् ६४ अध्यायः ॥
तस्याश्चरित्रं यथा, --“विषकुम्भाकाररूपाममृतास्याञ्च सन्ततम् ।हृदये क्षुरधाराभां शश्वन्मधुरभाषिणीम् ॥
स्वकार्य्यपरिनिष्पन्नतत्परां सततं सदा ।स्वान्तर्मलिनरूपाञ्च प्रसन्नवदनेक्षणाम् ॥
श्रुतौ पुराणे यासाञ्च चरित्रमनिरूपितम् ।तासु को विश्वसेत् प्राज्ञः अप्राज्ञाञ्च दुराशयाम् ॥
तासां को वा रिपुर्म्मित्रं प्रार्थयन्ती नवं नवम्”दृष्ट्वा सुवेशं पुरुषमिच्छन्ती हृदये सदा ॥
बाह्ये स्वात्मसतीत्वञ्च पापयन्ती प्रयत्नतः ।शश्वत्कामाञ्च वामाञ्च कामाधारां मनोहराम् ॥
बाह्ये भावं छादयन्तीं स्वान्तर्म्मैथुनमानसाम् ।कान्तं ग्रसन्तीं रहसि वाह्येऽतीव सुलज्जिताम् ॥
मानिनीं मैथुनाभावे कोपनां कलहाङ्कुराम् ।सुप्रीतां भूरिसंयोगात् स्वल्पमैथुनदुःखिताम् ॥
सुमिष्टान्नात् शौततोयादाकाङ्क्षन्तीञ्च मानसः ।सुन्दरं रसिकं कान्तं युवानं गुणिनं सदा ॥
सुतात् परमपि स्नेहं कुर्व्वतीं रतिकर्त्तरि ।प्राणाधिकं प्रियतमं सम्भोगकुशलं प्रियम् ।पश्यन्तीं रिपुतुल्यञ्च वृद्धं वा मैथुनाक्षमम् ।कलहं कुर्व्वतीं शश्वत् तेन सार्द्धं सुकोपनाम् ॥
चर्च्चया भक्षयन्तीं तं कीनाश इव गोजरम् ।दुःसाहसस्वरूपाञ्च सर्व्वदोषाश्रयां सदा ॥
शश्वत् कपटरूपाञ्च दुःसाध्यमप्रतीतकाम् ।ब्रह्मविष्णुशिवादीनां दुस्त्याज्यां मोहकारि-णीम् ॥
तपोमार्गार्गलां शश्वत् मुक्तिमार्गकपाटिकाम् ।हरेर्भक्तिव्यवहितां सर्व्वमायाकरण्डिकाम् ॥
संसारकारागारे च शश्वन्निगडरूपिणीम् ।इन्द्रजालस्वरूपाञ्च मिथ्यातिस्वप्लरूपिणीम् ॥
बिभ्रतीं बाह्यसौन्दर्य्यमधोऽङ्गमतिकुत्सितम् ।लालाविण्मूत्रपूयानामाधारं मलसंयुतम् ।दुर्गन्धिदोषसंयुक्तं रक्ताक्तकमसंस्कृतम् ॥
मायारूपां मायिनाञ्च विधिना निर्म्मितां पुराविषरूपां मुमुक्षूणामदृश्यामप्यवाञ्छिताम् ॥
”इति ब्रह्मवैवर्त्ते प्रकृतिखण्डे १६ अध्यायः ॥
* ॥
तस्या निन्दा यथा, --“दुर्निवार्य्यश्च सर्व्वेषां स्त्रीस्वभावश्च चापलः ।दुस्त्याज्यं योगिभिः सिद्धै रस्माभिश्च तपस्विभिः ॥
जितेन्द्रियैर्जितक्रोधैः स्त्रीरूपं मोहकारणम् ।सर्व्वमायाकरण्डञ्च कामवर्द्धनकारणम् ॥
ब्रह्मास्त्रं कामदेवस्य दुर्भेद्यं जयकारणम् ।सुनिर्म्मितञ्च विधिना सर्व्वाद्यं ब्रह्मपूर्व्वजम् ॥
मोक्षद्वारकवाटञ्च हरिभक्तिविरोधनम् ।संसारबन्धनस्तम्भरज्जुरूपमकृन्तनम् ॥
वैराग्यनाशबीजञ्च शश्वद्रागविवर्द्धनम् ।पत्तनं साहसानाञ्च दोषाणामालयं सदा ॥
अप्रत्ययानां क्षेत्रञ्च स्वयं कपटमूर्त्तिमत् ।अहङ्काराश्रयं शश्वद्विषकुम्भं सुधामुखम् ॥
सर्व्वैरसाध्यमानञ्च दुराराध्यञ्च सर्व्वदा ।स्वकार्य्यसाध्यं चाराध्यं कलहाङ्कुरकारणम् ॥
”इति ब्रह्मवैवर्त्ते गणपतिखण्डे । ६ । ५५ -- ६१ ॥
स्त्रीससर्गयुक्तपुंदर्शननिषेधो यथा, --“रहःस्थलनियुक्तश्च न दृश्यः स्त्रीयुतः पुमान् ।स्त्रीसंसक्तञ्च पुरुषं य पश्यति नराधमः ॥
करोति रसभङ्गं वा कालसूत्रं व्रजेत् ध्रुवम् ।तत्र तिष्ठति पापीयान् यावच्चन्द्रदिवाकरौ ॥
विशेषतश्च पितरं गुरुं वा भूमिपं द्विज ।रहःसु रतिसंसक्तं न हि पश्येद्विचक्षणः ॥
कामतः कोपतो वापि यः पश्येत्सुरतोन्मुखम् ।स्त्रीविच्छेदो भवेत्तस्य ध्रवं सप्तसु जन्मसु ॥
श्रीणीं वक्षःस्थलं वक्त्रं यः पश्यति परस्त्रियाः ।कामतो वापि मूढश्च पण्डो भवति निश्चितम् ॥
”इति ब्रह्मवैवर्त्ते गणपतिखण्डे । ४२ । १० -- १४ ॥
सा च त्रिभी रक्षितव्या यथा, --“स्त्रीजातिरवला शश्वद्रक्षणीया स्वबन्धुभिः ।जनकस्वामिपुत्त्रैश्च गर्हितान्यैश्च निश्चितम् ॥
”इति ब्रह्मवैवर्त्ते श्रीकृष्णजन्मखण्डे । ४ । १९ ॥
* ॥
अपि च ।“पिता रक्षति कौमारे भर्त्ता रक्षति यौवने ।पुत्त्रश्च स्याविरे रक्षेत् न स्त्री स्वातन्त्र्यमर्हति ॥
”इति दायतत्त्वम् ॥
* ॥
अन्यच्च ।“कौमारे रक्षिता तातो दत्त्वा पात्राय सत्कृतीसर्व्वदा रक्षिता कान्तस्तदभावे च तत्सुतः ॥
त्रिष्ववस्थासु नारीणां रक्षितारस्त्रयः सदा ।याः स्वतन्त्राश्च ता नष्टाः सर्व्वधर्म्मबहिस्कृताः ॥
असत्कुलप्रसूतास्ताः कुलटा दुष्टमानसाः ।शतजन्मकृतं पुण्यं तासां नश्यति पद्मज ! ॥
”इति ब्रह्मवैवर्त्ते श्रीकृष्णजन्मखण्डे । १७ । ८२-८४अपरञ्च ।“रक्षेत् कन्यां पिता बाल्ये यौवने पतिरेव ताम् ।वार्द्धके रक्षते पुत्त्रो ह्यनाथां ज्ञातयस्तथा ॥
पतिं विना न तिष्ठेत दिवा वा यदि वा निशि ॥
”इति गारुडे । ९५ । ३१ -- ३२ ॥
* ॥
सा सूर्य्यैरपि अदृश्या कर्त्तव्या । यथा, --“परस्पृष्टा च या नारी या स्पृहां कुरुते परम् ।सापि दुष्टा परित्याज्या चेत्याह कमलोद्भवः ॥
तस्मान्नारी परैर्यत्नाददृष्टा कृतिभिः कृता ।असूर्य्यम्पश्या या रामाः शद्धास्ताश्च पतिव्रताः ॥
स्वच्छन्दगामिनी या च स्वतन्त्रः शूकरीसमा ।अन्तर्दुष्टा सदा सैव निश्चितं परगामिनी ॥
स्वामिसाध्या च या नारीकुलधर्म्मभिया स्थित ॥
कान्तेन सार्द्धं सा कान्ता वैकुण्ठं यातिनिश्चितम् ॥
”इतिब्रह्मवैवर्त्तेश्रीकृष्णजन्मखण्डे १८ । ११६-११९तस्यामानावमानयोर्गुणदोषौ यथा, --“पदे पदे शुभं तस्य यः स्त्रीमानञ्च रक्षति ।अवमन्य स्त्रियं मूढो यो याति पुरुषाधमः ।पदे पदे तदशुभं करोति पार्व्वती सती ॥
”इति ब्रह्मवैवर्त्तेश्रीकृष्णजन्मखण्डे ३२ अध्यायः ॥
उपयाचिकास्त्रीत्यागे दोषो यथा, --मोहिन्युवाच ।“इङ्गितेनैव नारीणां सद्यो मत्तो भवेत् पुमान्करोत्याकृष्य सम्भोग यः स एवोत्तमो विभो ॥
ज्ञात्वा स्फुटमभिप्रायं नार्य्या संप्रेरितो हि यःपश्चात् करोति शृङ्गारं पुरुषः स च मध्यमः ॥
पुनः पुनः प्रेरितश्च स्त्रिया कामार्त्तया च यः ॥
तया न लिप्तो रहसि स क्लीवो न पुमानहो ॥
गृही तपस्वी कामी वा त्यजेत् स्त्रियमुपस्थिताम्व्रजेत् षरत्र नरकमपूज्यश्च भवेदिह ॥
भ्रष्टश्रीर्भ्रष्टरूपश्च भ्रष्टदर्पो भवेद्ध्रुवम् ।स सद्यः क्लीवतां याति व्रह्मन् शापेन योषितः ॥
इति ब्रह्मवैवर्त्ते श्रीकृष्णजन्मखण्डे । ३३ । ३-७ ॥
परस्त्रीसङ्गदोषो यथा, --“सदापकीर्त्ति र्व्वसति परस्त्रीषु च वस्तुषु ।तस्मात्ते नैव गृह्णन्ति सन्तः स्वक्लेशकारणे ॥
स्मर मामन्तरे बाह्ये मदीयं विषयं कुरु ।अतस्तेन मनो लोलं भविता परवस्तुषु ॥
योषिद्रुपा च मे माया सर्व्वेषां मोहकारिणी ।लोलया कुरुते मोहं स्वात्मारामस्य सन्ततम् ॥
नृणां मूत्राश्रये देशे रागिणां सन्ततं रतिः ।स्तनाभिधे मांसपिण्डेऽधरे लालालयेऽशुचौ ॥
मोणी वक्त्रं स्तनं तासां क्रामदेवालयं सदा ।तस्मात्ता न हि पश्यन्ति सन्तो हि धर्म्मभीरवः ॥
को धर्म्मः किं यशस्तेषां का प्रतिष्ठा च किन्तपः ।किं बुद्धिर्विद्या ज्ञानञ्च परस्त्रीषु च यन्मनः ॥
इहाप्यपयशो दुःखं नरकेषु परत्र च ।वासः प्रहारस्तेषाञ्च ताडनैः कृमिभक्षणैः ॥
दुःखबीजं सुखं मत्वा मूढाश्च दैवदोषतः ।परस्त्रीसेवणं प्रीत्या कुर्व्वन्ति सततं मुदा ॥
उत्तमा मत्पदाम्भोजं मत्कर्म्म मध्यमाः सदा ।स्मरन्ति शश्वदधमाः परस्त्रोसेवनं मुदा ॥
विपत्तिः सन्ततं तस्य परवस्तुषु यम्मनः ।विशेषतः परस्त्रोषु सुवर्णेषु च भूमिषु ॥
दैवाल् परस्त्रियं दृष्ट्वा विरमेद्यो हरिं स्मरन् ।स्पृष्ट्वा परसुवर्णञ्च हस्तप्रक्षालनाच्छुचिः ॥
सन्ततं नातिसंसक्ताः सन्तः स्त्रीषु च कामन्तः ।यक्ष्मव्याधिज्ञानहानिलोकनिन्दाभयेन च ॥
”इति ब्रह्मवैवर्त्ते श्रीकृष्णजन्मखन्दे । ३५ । ७८-८९ ॥
सभर्त्तृकायास्तु व्रतोपवासादिः पृथङ्निषिद्धोमनुना यथा, --“नास्ति स्त्रीणां पृथक् यज्ञो न व्रतं नाप्युपोषणम्पतिं शुश्रूषते यत्तु तेन स्वर्गे महीयते ॥
”विष्णुनापि भर्त्तुः समानव्रतचारित्वमित्युक्तम् ।समानव्रतचारित्वं भर्त्तृव्रताचरणे तदानुकूल्य-कारित्वम् । यत्र तु सावित्रीव्रतादौ विशेषविधिस्तत्र भर्त्रनुज्ञया पृथगपि । यथा शङ्कः ।कामं भर्त्तुरनुज्ञया व्रतोपवासनियमेज्यादी-नामभ्यासः स्त्रीधर्म्म इति । यत्तु ।“पत्यौ जीवति या नारी उपोष्य व्रतमाचरेत् ।आयुः संहरते पत्युः सा नारी नरकं व्रजेत् ॥
इति विष्णूक्तं तदनुज्ञातविषयम् । इत्येकादशीतत्त्वम् ॥
* ॥
स्त्रीधर्म्मादि यथा, --“या स्त्री भर्त्तुरसौभाग्या सा सौभाग्या चसर्व्वतः ।शयने भोजने तस्या न सुखं जीवनं वृथा ॥
यस्या नास्ति प्रियप्रेम तस्या जन्म निरर्थकम् ।तत् किं पुत्त्रं धने रूपे सम्पत्तौ यौवनेऽथवा ॥
यद्भक्तिर्नास्ति कान्ते च सर्व्वप्रियतमे परे ।साशुचिर्धर्म्महीना च सर्व्वकर्म्मविवर्ज्जिता ॥
पतिर्बन्धुर्गतिर्भर्त्ता दैवतं गुरुरेव च ।सर्व्वस्माच्च गुरुः स्वामी न गुरुः स्वामिनः परः ॥
पिता माता सुतो भ्राता क्लिष्टो दातुमिदं धनम्सर्व्वस्वदाता स्वामी च सूढानां योषितां सुराःकाचिदेव हि जानाति महासाध्वी चस्वामिनम् ।अतिसद्वंशजाता च सुशीला कुलपालिका ॥
असद्वंशप्रसूता या दुःशीला धर्म्मवर्ज्जिता ।मुखदुष्टा योनिदुष्टा पतिं निन्दति कोपतः ॥
या स्त्री द्वेष्टि सर्व्वपरं पतिं विष्णुसमं गुरुम् ।कुम्भीपाके पतति सा यावदिन्द्राश्चतुर्द्दश ॥
व्रतं चानशनं दानं सत्यं पुण्यं तपश्चिरम् ।पतिभक्तिविहीनाया भस्मीभूतं निरर्थकम् ॥
अतः किञ्चिन्न वक्ष्यामि निष्ठुरं पतिमीश्वरम् ।भृत्वापराधैर्दैवेन प्राणांस्त्यक्ष्यामि निश्चितम् ॥
पतिदोषे महासाध्वी पतिं न निष्ठुरं वदेत् ।यदि सोढुमशक्ता च पाणां स्त्यजति धर्म्मतः ॥
पतिसेवा व्रतं स्त्रीणां पतिसेवा परं तपः ॥
पतिसेवा परो धर्म्मः पतिसेवा सुरार्च्चनम् ।पतिसेवा परं सत्यं दानतीर्थानुतीर्थकम् ॥
सर्व्वदेवमयः स्वामी सर्व्वदेवमयः शुचिः ।सर्व्वपुण्यस्वरूपश्च पतिरूपी जनार्द्दनः ॥
या सती भर्त्तुरुच्छिष्टं भुङ्क्ते पादोदकं सदा ।तस्या दर्शमुपस्पर्शं नित्यं वाञ्छन्ति देवताः ॥
”इति ब्रह्मवैवर्त्ते श्रीकृष्णजन्मखण्डे । ४७ । ७-२० ॥
अपिच ।“भर्त्ता हि दैवतं स्त्रीणां भर्त्ता च गतिरुच्यते ।जीवपत्याः स्त्रियो भर्त्ता दैवतं प्रभुरेव च ॥
या धर्म्मचारिणी नारी पतिव्रता परायणा ।नानुवर्त्तति भर्त्तारं सा सद्भिर्न प्रशस्यते ॥
पतिव्रता भर्त्तृपरा नारी भर्त्तृपरायणा ।इह कीर्त्तिं परां प्राप्य प्रेत्य स्वर्गे महीयते ॥
भर्त्तुश्चितानुगामिन्या देवाराधनशीलया ।गार्हस्थ्यधर्म्मरतया भर्त्ता सेव्यस्त्विह त्वया ॥
”इति वह्निपुराणम् ॥
* ॥
गृहिणीधर्म्मा यथा, --“गृहिणीनां सदाचारं श्रूयतां यत् श्रुतौ श्रुतम् ।गृहिणी पतिभक्ता च देवब्राह्मणपूजिता ॥
सा शुद्धा प्रातरुत्थाय नमस्कृत्य पतिं सुरम् ।प्राङ्गणे मण्डलं दद्यात् गोमयेन जलेन च ॥
गृहकृत्यञ्च कृत्वा च स्नात्वागत्य गृहं सती ।सुरं विप्रं पतिं नत्वा पूजयेत् गृहदेवताम् ॥
गृहकृत्यं सुनिव्वृत्य भोजयित्वा पतिं सती ।अतिथिं पूजयित्वा च स्वयं भुङ्क्ते सुखं सती ॥
”इतिब्रह्मवैवर्त्ते श्रीकृष्णजन्मखण्डे । ८४ । १३-१६ ॥
स्त्रीणां त्रैविध्यं यथा, --“उत्तमा पतिभक्ता सा किञ्चिद्वर्म्मसमन्विता ।प्राणान्तेऽपि न कुरुते तं जारमयशस्करम् ॥
पूजयेत् सा यथा कान्तं तथा देवद्विजातिथिम् ।व्रतानि चोपवासांश्च कुरुते सर्व्वपूजनम् ॥
गुरुणा रक्षिता यत्नात् जारञ्च न भजेत् भयात्सा कृत्तिमा मध्यमा च यथाकिञ्चितपतिं व्रजेत्स्थानं नास्ति क्षणं नास्ति नास्ति प्रार्थयिता नरःतेन हे नन्द तासाञ्च सतीत्वमुपजायते ॥
अधमा परमा दुष्टात्यन्तासद्वंशजा तथा ॥
अधर्म्मशीला दुःशीला दुर्म्मुखा कलहप्रिया ॥
पतिं भर्त्सयते नित्यं जारञ्च सेवयेत् सदा ।दुःखं ददाति कान्ताय विषतुल्यञ्च पश्यति ॥
जारद्वारमुपायेन हन्ति कान्त मनोहरम् ॥
”जारद्वारं स्थाने आयद्वारमिति पाठः ।“ददाति भर्त्त्रे नाहारं विषोक्तिं वक्ति सन्ततम् ।धर्म्मिष्ठञ्च वरिष्ठञ्च गरिष्ठञ्च महीतले ॥
कामदेवसमञ्चापि जारं पश्यति कामतः ।शुभट्टष्ट्या कटाक्षेण शश्वत्पापीयसी मुदा ॥
सुवेशं पुरुषं दृष्ट्वा युवानं रतिशूरकम् ।योनिः क्लिद्यति नारीणां कामुकीनां निरन्तरम्अधर्म्मं चिन्तयेत् शश्वत् जारञ्च परमं मदा ॥
गुरुभिर्भर्त्सिता सा च रक्षिता च शतेन च ।तथापि जारं कुरुते नापि साध्या नृपैरपि ॥
नास्ति तस्याः प्रियं किञ्चित् सर्व्व कार्य्यवशेन चगावस्तृणमिवारण्ये प्रार्थयन्ती नबं नवम् ॥
विद्युद्भासा जले रेखा तस्याः प्रीतिस्तथैव च ।अधर्म्मयुक्ता सततं कपटं वक्ति निश्चितम् ॥
व्रते तपसि धर्म्भे च न मनो गृहकर्म्मणि ।न गुरौ न च देवेषु जारे म्निग्धञ्च चञ्चलम् ॥
स्त्रीजातित्रिविधानाञ्च कथा च कथिता मया ॥
”इति ब्रह्मवैवर्त्ते श्रीकृष्णजन्मखण्डे । ८४ । २६-४०स्त्रीसंसर्गे दोषो यथा, --सनत्कुमार उवाच ।“अयि भ्रातः किं करोषि कुशलं युवतीपते ।स्त्रीपुंसोर्व्वर्द्धते प्रेम नित्यं तन्नित्यनूतनम् ॥
अर्गलं ज्ञानमार्गस्य भक्तिद्बारकपाटकम् ।मोक्षमार्गव्यवहितं चिरं वन्धनकारणम् ॥
गर्भ वासस्य बीजञ्च परं नरककारणम् ।पीयूषबुद्ध्या गरलं भुङ्क्ते पापी नराधमः ॥
”इति च तत्रैव । १३० । ३१ -- ३३ ॥
* ॥
स्त्रीणां स्वभावा यथा, --“स्त्रीस्वभावं चरित्रञ्च आश्चर्य्यं पापकारकम् ॥
क्षणं नास्ति रहो नास्ति नास्ति कृत्ये विभावनातेन नारद नारीणां सतीत्वमुपजायते ॥
एकवासा तथा गौरी श्यामा वा वरवर्णिनी ।मध्यगण्डा प्रगलभा च वयोऽतीतास्तथा स्त्रियःसुरूपं पुरुषं दृष्ट्वा क्षरन्ति भुनिसत्तम ।स्वभाव एष नारीणां शाम्बस्य शृणु कारणम् ॥
”इति वाराहे सूर्य्यप्रतिष्ठाननामाध्यायः ॥
* ॥
अपि च ।“विद्याघातो ह्यनभ्यासः स्त्रीणां घातः कुचेलताव्याधीनां भोजनं जीर्णं शत्रोर्घातः प्रगल्भतातस्करस्य वधो दण्डः कुमित्रस्याल्पभाषणम् ।पृथक् शय्या तु नारीणां ब्राह्मणस्यानिमन्त्रितादुर्ज्जनाः शिल्पिनो दासा दुष्टाश्च पटहाःस्त्रियः ।ताडिता मार्दवं यान्ति न ते सत्कारभाजनाः ॥
जानीयात् प्रेषणे भृत्यान् बान्धवान्व्यसनागमे ।मित्रञ्चापदि काले च भार्य्याञ्च विभवक्षये ॥
स्त्रीणां द्विगुणमाहारः प्रज्ञा चैव चतुर्गुणा ।षड्गुणो व्यवसायश्च कामाश्चाष्टगुणाः स्मृताः ॥
न स्वप्ने न जयेन्निद्रां न कामेन स्त्रियं जयेत् ।न चेन्धनैर्ज्जयेद्वह्निं न मद्येन तृषां जयेत् ।समांसभोजनैः स्निग्धैर्म्मद्यैः सीधुसुरासवैः ।वस्त्रैर्म्मनोहरैर्म्माल्यैः कामः स्त्रीषु विजृम्भते ॥
ब्रह्मचार्य्येव वक्तव्यः प्राप्तं मन्मयचेष्टितम् ।हृद्यं हि पुरुषं दृष्ट्वा योनिः प्रहृष्यते स्त्रियाः ॥
सुवेशं पुरुषं दृष्ट्वा भ्रातरं यदि वा सुतम् ।मुरुं वा भिक्षुकं वाढ्यमिच्छन्ति सततं स्त्रियः ॥
नद्यश्च नार्य्यश्च समस्वभावाःस्वतन्त्रता वेगबलाधिकञ्च ।तोयैश्च दोषेश्च निपातयन्तिनद्यो हि कूलानि कुलानि नार्य्यः ॥
नदी पातयते कूलं नारी पातयते कुलम् ।नारीनाञ्च नदीनाञ्च स्वच्छन्दललिता गतिः ॥
नाग्निस्तृप्यति काष्ठानां नापगानां महोदधिः ।नान्तकः सर्व्वभूतानां न पुंसां वामलोचना ॥
मनोऽनुकूलाः प्रमदा रूपवत्यः स्वलङ्कृताः ।वासः प्रासादपृष्ठेषु स्वर्गः स्याच्छुभकर्म्मणः ॥
न दानेन न मानेन नार्ज्जवेन न सेवया ।न शस्त्रेण न शास्त्रेण सर्व्वदा विषमाः स्त्रियः ॥
इति गारुडे १०९ अध्यायः ॥
* ॥
स्त्रीवधनिषेधो यथा, --“अवध्याञ्च स्त्रियं प्राहुस्तिर्य्यग्योनिगतेष्वपि ।स त्वं सुपृथिवोपाल न धर्म्मं त्यक्तुमर्हसि ॥
”इति वह्निपुराणे पृथोरुपाख्याननामाध्यायः ॥
स्त्रीणामात्मदाने अस्वातन्त्र्य यथा, --“ततोऽब्रवीच्चाप्यवजा नाहंत्वां पार्थिवात्मज ।दातुं शक्ता तथात्मानं स्वतन्त्रा न हि योषितः ॥
”इत्युपक्रम्य ॥
“विश्वकर्म्मसुता माध्वी नाम्ना चित्राङ्गदाभवत् ।सा कदाचिन्महारण्यं सखीभिः परिवारिता ।जगाम नैमिषं नाम स्नातुं कमललोचना ।सा स्नातुमवतीर्णा च अथाभ्यागान्नरेश्वरः ॥
सुदेवतनयो धीमान् सुरथो नाम नामतः ।तां ददर्श च तन्वङ्गीं शुभाङ्गीं मदनातुरः ॥
संवृत्तः सा सखीं प्राह वचनं सत्त्वसंयुता ।असौ नराधिपसुतो मदनेन कदर्थ्यते ।मदर्थञ्च क्षमं मेऽस्य स्वप्रदानं सुरूपिणः ॥
सख्यस्तामब्रुवन् बाले न प्रगल्भासि सुन्दरि ।न स्वातन्त्र्यं तवास्तीह प्रदाने स्वात्मनोऽनघे ॥
पिता तवास्ति धर्म्मिष्ठः सर्व्वशिल्पविशारदः ।न ते युक्तमिहात्मानं दातुं नरपते स्वयम् ॥
”इति वामनपुराणे ६० अध्यायः ॥
* ॥
स्त्रीणां मध्य गुरवो यथा, --“मातामही मातुलानी तथा मातुश्च सहोदरा ।श्वश्रूः पितामही ज्येष्ठा धात्री च गुरवः स्त्रीषु ॥
इत्युक्तो गुरुवर्गोऽयं मातृतः पितृतो द्विजाः ।अनुवर्त्तनमेतासां मनोवाक्कायकर्म्मभिः ॥
”इत्यादि ॥
“गुरूणामपि सर्व्वेषां पूज्याः पञ्च विशेषतः ।तेषामाद्यास्त्रयः श्रेष्ठास्तेषां माता सुपूजिता ॥
यावत् पिता च माता च द्वावेतौ निर्व्वि-कारिणौ ।तावत् सर्व्वं परित्यज्य पुत्त्रः स्यात्तत्परायणः ॥
माता पिता च सुप्रीतौ स्यातां पुत्त्रगुणैर्यदि ।स पुत्त्रः सकलं धर्म्मं प्राप्नुयात्तेन कर्म्मणा ॥
नास्ति मातृसमं देवः नास्ति मातृसमं गुरुः ।तयोः प्रत्युपकारोऽपि न कथञ्चन विद्यते ॥
तयोर्न्नित्यं प्रियं कुर्य्यात् कर्म्मणा मनसा गिरा ।न ताभ्यामननुज्ञातो धर्म्ममन्यं समाश्रयेत् ॥
”इति कीर्म्मे उपविभागे । ११ । २७, ३१, ३४-३७ ॥
व्यभिचारिण्याः स्त्रिया निर्व्वास्यत्वं यथा, --“हृताधिकारां मलिनां पिण्डमात्रोपसेविनीम्परिभूतामधःशय्यां वासयेद्ब्यभिचारिणीम् ॥
”स्त्रीणां मेध्यत्वं त्याज्यत्वञ्च यथा, “सोमः शौचं ददौ तासां गन्धर्व्वाश्च शुभांगिंरम् ।पावकः सर्व्वभक्षित्वं मेध्या वै योषितो ह्यतः ॥
व्यभिचारादृतौ शुद्धिर्गर्भे त्यागो विधीयते ।गर्भभर्त्तृवधे तासां तथा महति पातके ॥
सुरापी व्याधिता द्वेष्ट्री विहर्त्तव्या ग्रियंवदा ।भर्त्तव्या चान्यथा ह्येन ऋषयो हि भवेन्महत् ॥
”तस्याः प्रशंसा यथा
--“यत्राविरुद्धं दम्पत्योस्यियर्गस्तत्र वर्द्धते ।मृते जीवति वा पत्यौ या नान्यमुपगच्छति ॥
सेह कीर्त्तिमवाप्नोति मोदते चोमया सह ।शुभां त्यजंस्तृतीयांशं दाप्यो ह्याभरणं स्त्रियाः ।स्त्रीभिर्भर्त्तृवचः कार्य्यं एष धर्म्मः परः स्त्रियाः ॥
”स्त्रीगमनार्हकालो यथा, --षोडशर्त्तुर्निशाः स्त्रीणां तासु युग्मासुसंविशेत् ।ब्रह्मचार्य्येव पर्व्वण्याद्याश्चतस्रस्तु वर्ज्जयेत् ॥
एवं गच्छेत् स्त्रियं क्षामां मघां मूलञ्च वर्ज्जयेत्लक्षण्यं जनयेदेव पुत्त्रं रोगविवर्ज्जितम् ॥
यदा कामी भवेद्वापि स्त्रीणाम्बरमनुस्मरन् ।स्वदारनिरतश्चैव स्त्रियो रक्ष्या यतस्ततः ॥
” * ॥
भूषणादिना भर्त्रादिभिः स्त्रियः पूज्या यथा, --“भर्त्तृभ्रातृपितृज्ञातिश्वश्रूश्वशुरदेवरैः ।बन्धुभिश्च स्त्रियः पूज्या भूषणाच्छादनाशनैः ॥
स्त्रीभिः श्वश्रूश्वशुरयोः पादवन्दनं सदा कार्य्यम्यथा, --“संयतोपस्करा दक्षा हृष्टा व्ययपराङ्मुखी ।श्वश्रूश्वशुरयोः कुर्य्यात् पादयोर्वन्दनं सदा ॥
”प्रोषितभर्त्तृ कया क्रीडादिकं वर्ज्जनीयं यथा, --“क्रीडां शरीरसंस्कारं समाजोत्सवदर्शनम् ।हास्यं परगृहे यानं त्यजेत् प्रोषितभर्त्तृका ॥
”ज्येष्ठया स्त्रिया सह धर्म्मकर्म्मानुष्ठानं कर्त्तव्यम् ।यथा, --“ज्येष्ठां धर्म्मविधौ कुर्य्यान्न कनिष्ठां कदाचन ।दाहयित्वाग्निहोत्रेण स्त्रियं वृत्तवतीं पतिः ॥
आहरेद्विधिवद्दारानग्निञ्चैवाविलम्बितः ।हिता भर्त्तुर्द्दिवं गच्छेदिह कीर्त्तिमवाप्य च ॥
”इति गारुडे । ९५ । ३२ -- ३३ ॥
चञ्चलस्त्रीणां कुलनाशकत्वं यथा, --“लवणजलान्ता नद्यः स्त्रीभेदान्तञ्च मैथ्वनम् ।पैशुन्यं जनवार्त्तान्तं वित्तं दुःखत्रयान्तकम् ॥
राज्यश्रीर्ब्रह्मशापान्तं हालान्तं ब्रह्मवर्च्चसम् ।आचारं घोषवासान्तं कुलस्यान्तं स्त्रियश्चलाः ॥
सर्व्वे क्षयान्ता निचयाः पतनान्ताः समु-च्छ्रिताः ॥
”स्त्रीनायके वासनिषेधादि यथा, --अनायके न वस्तव्यं वस्तव्यं बहुनायके ।स्त्रीनायके न वस्तव्यं वस्तव्यं बालनायके ॥
त्यजेद्बन्ध्यामष्टमाब्दे नवमे तु गृतप्रजाम् ।एकादशे स्त्रीजननीं सद्यश्चाप्रियवादिनीम् ॥
अनर्थित्वान्मनुष्याणां भिया परिजनस्य च ।अर्थादपेतमर्य्यादाः स्त्रियस्तिष्ठन्ति भर्त्तृषु ॥
”इति गारुडे । ११५ । ५८ -- ५९
६२ -- ६५ ॥
स्त्रियो धन्या यथा, --“योषितः साधु धन्यास्तास्ताभ्यो धन्यतरोऽस्तिकः ॥
”इत्युपक्रम्य ।“कलिः साध्विति यत् प्रोक्तं शूद्रः साध्वितियोषितः ।तच्चाह भगवान् साधुर्धन्याश्चेति पुनः पुनः ॥
तत् सर्व्वं श्रोतुमिच्छामो न चेद्गुह्यं महामुनेइत्युक्तो मुनिभिर्व्यासः प्रहस्येदमथाब्रवीत् ॥
योषिच्छुश्रूषणं भर्त्तुः कर्म्मणा मनसा गिरा ।कुर्व्वती समवाप्नोति तत्सालोक्यं ततो द्बिजाः ॥
नातिक्लेशेन महता तानेव पुरुषो यथा ।तृतीयं व्याहृतं तेन मया साध्विति योषिताम् ॥
”इति विष्णुपुराणे । ६ । २ । ८२ -- ८३ ॥
वेश्यास्त्रीणां धर्म्मा यथा, --श्रीकृष्णमहिष्य ऊचुः ।वेश्यानामपि यो धर्म्मस्तन्नो ब्रूहि तपोधन ।दाल्भ्य उवाच ।यः कश्चित् शुल्कमादाय गृहमेष्यति वः सदा ।निश्छद्मनैवोपचर्य्यः स तदान्यत्र दाम्भिकात् ॥
देवतानां पितॄणाञ्च पुण्याहे समुपस्थिते ।गोभूहिरण्यदानानि प्रदेयानि च शक्तितः ॥
ब्राह्मणेभ्यो वरारोहाः कार्य्याणि वचनानि च ।यच्चाप्यन्यद्व्रतं सम्यगुपदेक्ष्यामि तत्त्वतः ॥
अविचारेण सर्व्वाभिरनुष्ठेयन्तु तत् पुनः ।संसारोत्तारणायालमेतद्वे दविदो विदुः ॥
यदा सूर्य्यदिने हस्तः पुष्यो वाय पुनर्व्वसुः ।भवेत् सर्व्वौषधिस्नानं सम्यङ्नारी समाचरेत् ।तदा पञ्चशरस्याथ सन्निधातृत्वमिष्यते ॥
अर्च्चयेत् पुण्डरीकाक्षमनङ्गस्यानुकीर्त्तनैः ।कामाय पादौ संपूज्य जङ्घे वै मोहकारिणे ॥
मेढ्रं कन्दर्पनिधये कटिं प्रीतिमते नमः ।नाभिं सौख्यसमुद्राय रामाय च तथोदरम् ॥
हृदयं हृदयेशाय स्तनावाह्लादकारिणे ।उत्कण्ठायेति वै कण्ठमास्यमानन्दकारिणे ॥
वामांसं पुष्पचापाय पुष्पबाणाय दक्षिणम् ।नमोऽनङ्गाय वै मौलिं विलोलायेति च ध्वजम्सर्व्वात्मने शिरस्तद्वद्देवदेवस्य पूजयेत् ।नमः शिवाय शान्ताय पाशाङ्कुशधराय च ॥
गदिने पीतवस्त्राय शङ्खचक्रधराय च ॥
नमो नारायणायेति कामदेवात्मने नमःनमः शान्त्यै नमः प्रीत्यै नमो रत्यै श्रिये नमः ।नमः पुष्टै नमस्तुष्टै नमः सर्व्वार्थसम्पदे ॥
एवं संपूज्य गोविन्दमनङ्गात्मानमीश्वरम् ।गन्धैर्म्माल्यैस्तथा धूपैर्नैवेद्येन च भामिनी ॥
तत आहूय धर्म्मज्ञं ब्राह्मणं वेदपारगम् ।अव्यङ्गावयववं पूज्य गन्धधूपार्च्चनादिभिः ॥
शालेयतण्डुलप्रस्थं घृतपात्रण संयुतम् ।तस्मै विप्राय सा दद्यान्माधव प्रीयतामिति ॥
यथेष्टाहारयुक्तं वै तमेव द्विजसत्तमम् ।रत्यर्थं कामदेवोऽयमिति चित्तेन धार्य्यताम् ॥
यद्यदिच्छति विप्रेन्द्रस्तत्तत् कुर्य्यात् विलासिनीएवमादित्यवारेण सदा तद्व्रतमाचरेत् ।तण्डुलप्रस्थदानञ्च यावन्मासांस्त्रयोदश ॥
ततस्त्रयोदशे मासि सम्प्राप्ते तस्य भाविनी ।विप्रस्योपकरैर्युक्तां शय्यां दद्याविलक्षणाम् ।सोपधानकविश्रामां स्वास्तरावरणां शुभाम् ॥
दीपिकोपानहच्छत्रं पादुकासनसंयुताम् ।सपत्नीकमलङ्कृत्य हेमसूत्राङ्गुलीयकैः ॥
सूक्ष्मवस्त्रैः सकटकैर्धूपमाल्यानुलेपनैः ।कामदेवं संपत्नीकं गुडकुम्भोपरिस्थितम् ॥
ताम्रपात्रासनगतं हैमं नेत्रपटावृतम् ।सकांस्यभाजनोपेतमिक्षुदण्डसमन्वितम् ।दद्यादेतेन मन्त्रेण तथैकां गां पयस्विनीम् ॥
यथान्तरं न पश्यामि कामकेशवयोः सदा ।तथैव सर्व्वकामाप्तिरस्तु विष्णो सदा मम ॥
यथा न कामिनी देहात् प्रयाति तव केशव ।तथा ममापि देवेश शरीरे त्वं कुरु प्रभो ॥
तथा च काञ्चनं देवं प्रतिगृह्य द्विजोत्तमः ।कोऽदात् कस्मा अदादिति वैदिकं मन्त्रमी-रयेत् ॥
ततः प्रदक्षिणीकृत्य विसर्ज्य द्विजसत्तमम् ।शय्यासनादिकं सर्व्वं ब्राह्मणस्य गृहं नयेत् ॥
ततः प्रभृति योऽन्योऽपि रत्यर्थं गेहमागतः ।सामान्यं सूर्य्यवारे च स संपूज्यो भवेत्तदा ॥
एवं त्रयोदशं यावत् मासमेकं द्विजोत्तमम् ।तर्पयीत यथाकालं प्रोषितेऽन्यं समाचरेत् ॥
तदनुज्ञारूपवन्तं यावदस्यागमो भवेत् ।आत्मनोऽपि तथा विघ्नं गर्भसूतकराजसम् ॥
दैवं वा मानुषं वा स्यादुपरागेण वा ततः ।साचारानिष्टयशसो यथाशक्त्या समाचरेत् ॥
एतद्वः कथितं सम्यग्भवतीनां विशेषतः ।स्वधर्म्मोऽयं यतो भाव्यो वेश्यानामिह सर्व्वदा ॥
पुरहूतेन यत् प्रोक्तं दानवीषु पुरा मया ।तदिदं साम्प्रतं सर्व्वं भवतीष्वपि युज्यते ॥
सर्व्वपापप्रशमनमनन्तफलदायकम् ।कल्याणिनीनां कथितं कुरुध्वञ्च वरानना ॥
करोति याशेषमखण्डमेतत्कल्याणिनी माधवलोकसस्था ।सा पूजिता देवगणैरशेषै-रानन्दकृत् स्थानमुपैति विष्णोः ॥
तपोधनः सोऽप्यभिधाय चैत-दनङ्गदानव्रतमङ्गनानाम् ।स्वस्थानमेष्यत्यनु ताः समस्त-मित्थं करिष्यन्ति च वेदयोने ॥
”इति मत्स्यपुराणेऽनङ्गदानव्रतम् । ७० । ३० -- ६४स्त्रीरोगनाशकाद्यौषधं यथा, --द्धरिरुवाच ।“एकं पुनर्नवामूलं अपामार्गस्य वा शिव ।सरसं योनिविक्षिप्तं वराङ्गस्य व्यथां हरेत् ॥
प्रसूतिवेदनाञ्चै व तरुणीनां व्यथां हरेत् ॥
भूमिकुष्माण्डमूलं वै शालितण्डुलवारिणा ।सप्ताहं दुग्धपीतं स्यात् स्त्रीणां बहुपयस्करम् ॥
रुद्रेन्द्रवारुणीमूललेपात् स्त्री स्तनवेदना ।नस्येत् घृतविपक्वा च कार्य्यावल्यन्तु पालिका ।भक्षिता सा महेशान योनिशूलं विनाशयेत् ॥
प्रलेपिता कारवेल्लमूलेनैव विनिर्गता ।योनिः प्रवेशमायाति नात्र कार्य्या विचारणा ॥
नीलीपटोलमूलानि साज्यानि तिलवारिणा ।पिष्टांन्येषां प्रलेपो वै ज्वालागर्भगरोगनुत् ॥
पाठामूलं रुद्रपीतं पिष्टं तण्डुलवारिणा ।पापरोगहरं स्याच्च कुष्ठपानन्तथैव च ॥
वाप्योदकञ्च समधु पीतमन्तर्गतस्य वै ।पापरोगस्य सन्तापनिवृत्तिं कुरुते शिव ॥
कदलीलिकुचं पीतं पिष्ट्वा तण्डुलवारिणा ।स्त्रीणाञ्चै व महादेव रक्तसावं हि वारयेत् ॥
घृततुल्या रुद्र लाक्षा पीता क्षीरेण वै सह ।प्रदरं हरते रोगं नात्र कार्य्या विचारणा ॥
द्विजयष्टीत्रिकटुकं चूर्णं पीतं हरेच्छिव ।तिलक्वाघेन संयुक्तं रक्तगुल्मं स्त्रिया हर ॥
कुसुमस्य निवद्धञ्च तरुणीनां महेश्वर ।रक्तोत्पलस्य वै कन्दं शर्करातिलसंयुतम् ॥
पीतं सशर्करं स्त्रीणां धारयेत् गर्भपातनम् ।रक्तस्रावस्य नाशः स्यात् शीतोदकनिषेवणात् ॥
पीतन्तु काञ्जिकं रुद्र क्वथितं शरपुङ्खया ।हिङ्गु सैन्धवसंयुक्तं शीध्रं स्त्रीणां प्रसूतिकृत् ॥
मातुलुङ्गस्य वै मूलं कटिबद्धं प्रसूतिकृत् ।अपामार्गस्य वै मूलं योनिस्थञ्च प्रसूतिकृत् ॥
अपामार्गस्य वै मूले गर्भवत्यास्तु नामतः ।उत्पाट्यमाने सकले पुत्त्रः स्यादन्यथा सुता ॥
अपामार्गस्य वै मूले नारीणां शिरसि स्थिते ।गर्भशूलं विनश्येत नात्रं कार्य्या विचारणा ॥
कर्पूरमदनफलं मधुकैः पूरितः शिव ।योनिः शुभः स्याद्वृद्धाया युवत्याः किं पुन-र्हर ॥
माषस्य विदलान्येव वितुषाणि महेश्वर ।घृतभावितशुष्काणि पयसा साधितानि वै ॥
समध्वाज्यपयोभिश्च भक्षयित्वा च कामयेत् ।स्त्रीणां शतं महादेव तत्क्षणान्नात्र संशयः ॥
रसश्चै रण्डतैलेन गन्धकेन शुभो भवेत् ।त्रिफलोदकसंघृष्टो बलकृद्भक्षणाद्भवेत् ॥
दुग्धं वितुषमाषैश्च शिम्बीवीजैश्च साधितम् ।अपामार्गस्य तैलेन पीतं स्त्रीशतकामकृत् ॥
”इति गारुडे १९६ अध्यायः ॥
(स्त्रीसम्भूतेः कारणं यथा, --“स्त्रीरेतसोऽधिकत्वेन हीनशुक्रेन्द्रियादपि ।रजसोऽप्यधिकत्वेन स्त्रीसम्भूतिः प्रजायते ॥
सप्तधातुबलेनापि प्रकृत्या विकृतेः समे ।ऋतुव्याप्तरजःस्त्रीणां या या भवति भावना ॥
सात्त्विकी राजसी वापि तामसी वापि सत्तम ।तादृशं जनयेद्बालं गुणैर्वा तादृशैरपि ॥
”इति हारीते शारौरस्थाने प्रथमेऽध्याये ॥
द्व्यक्षरच्छन्दोविशेषः । यथा, छन्दोमञ्जर्य्याम् ।“गौ स्त्री । गोपस्त्रीभिः कृष्णो रेमे ॥
”)
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
स्त्री स्त्री स्तु--ड्रट् । योषिति नार्य्याम् अमरः ।तद्भेदादिकं रतिम० उक्तं यथा“पद्मिनी चित्रिणी चैव शङ्खिनी हस्तिनी तथा । शशोभृगीवृषोऽश्वश्च स्त्रीपुंसोर्जातिलक्षणम् । भवति कमल-नेत्रा नासिकाक्षुद्ररन्ध्रा अविरलकुचयुग्या चारुकेशीकृशाङ्गी । मृदुवचनसुशीला गीतवाद्यानुरक्ता सकल-तनुसुवेशा पद्मनी १ पद्मगन्धा । भवति रतिरसज्ञा नाति-खुर्वा न दीर्घा तिलकुसुमसुनासा स्निग्धनीलोत्पलाक्षी ।घनकठिनकुचाद्या सुन्दरो बद्धलीला सकलगुणसमेताचित्रिणी २ चित्रवक्त्रा । दीर्घातिदीर्घनयना वरसुन्दरीया कामोपभोगरसिका गुणशीलयुक्ता । रेखात्रयेणच विभूषितकण्ठदेशा सम्भोगकेलरसिका किल शङ्खिनी ३सा । स्थूलाधरा स्थूलनितम्बभागा स्थलाङ्गुली स्थू-लकुचा सुशीला । कामोत्सुका गाढरतिप्रिया यानितम्बखर्वा करिणी ४ मता सा । शशके पद्मिनी तुष्टाचित्रिणी रमते मृगे । वृषभे शङ्खिनी तुष्टा हस्तिनीरमते हये । पद्मिनी पद्मगन्धा च मीनगन्धा चचित्रिणी । शङ्खिनी क्षारगन्धा च मदगन्धा चहास्तनी । बाला च तरुणी प्रौढा वृद्धा भवति ना-यिणा । गुणयोगेन रन्तव्या नारो वश्या भवेत् तदा ।आ षोडशाद् भवेद् बाला तरुणी त्रिंशका मता ।पञ्चपञ्चाशका प्रौढा भवेद्वृद्धा ततः परम् । फलमूला-दिभिर्बाला तरुणी रतियोगतः । प्रेमदानादिभिःप्रौढा वृद्धा च दृढताडनात् । बाला तु प्राणदा प्रोक्तातरुणी प्राणहारिणी । प्रौढा करोति वृद्धत्वं वृद्धामरणमादिशेत् । अङ्गष्ठे चरणे च गुल्फनिलये जातु-द्वये वस्तिके नाभौ वक्षसि जङ्घयोर्निगदिता कण्ठेकपोलेऽधरे । नेत्रे कर्णयुगे ललाटफलके मौलौ चवामभ्रुवामूर्द्धाधश्चलनक्रमेण कथिता चान्द्री कलापक्षयोः । सीमन्ते नयनेऽघरे च गलके वक्षस्तटेचूचुके नाभौ श्रोणितटे मनोभवगृहे जङ्घातटेगण्डके । गुलफे पादतले तदङ्गुलितटेऽङ्गुष्ठे च तिष्ठ-त्यसौ वृद्धिक्षीणतया समं शशिकला पक्षद्वयोर्योषिताम् ।शुक्लपक्षे वसेद्वामे पादाङ्गुलिकनिष्ठके । शुक्लप्रतिपदादौच कृष्णे चाधः प्रलम्बते । पुंसूः सव्ये स्त्रियोऽवामेशुक्ले, कृष्णे विपर्य्ययः । एतानि कामस्थानानिज्ञेयानि नागरैः सदा । वलयुक्ता यदा नारी विप-रीतरतिर्भवेत् । सञ्चाल्य तु कलास्थानं रन्तव्याकामिनी तदा । नेत्रे कक्षे कपोले च हृदि पार्श्व-द्वयेऽपि च । ग्रीवायां नाभिदेशे च कामी चुम्बतिकामिनीम् । मुखे जङ्घे नितम्बे च जघने मदना-लये । स्तनयुग्मे सदा प्रीतः कानी चुम्बति कामिनीम् ।प्रेम्णा स्त्रियं समालिङ्ग्य शीत्कारं सुखचुम्बनम् ।कण्ठासक्तं पुनः कृत्वा गाढालिङ्गनमाचरेत् । विधृत्यहस्तौ जघनोपविष्टः शीत्कृत्य वक्त्रे च मुदा प्रचुम्ब्य ।भगे च लिङ्गं स्तनमर्दनञ्च दत्त्वापि कृत्वा प्ररमेच्चकामी । केतक्यग्रनखं कृत्वा नखांस्त्रीन् पञ्च चैव वा ।पृष्ठे च जघने योनौ दत्त्वा कामी रमेत् स्त्रियम् ।नखरोमाञ्चितं कृत्वा दन्तेनाधरपीडनम् । ग्रीवामा-कृव्य यत्नेन योनौ लिङ्गेन ताडनम् । लिङ्गप्रवेशनकृत्वा धृत्वा गाढप्रयोगतः । पार्श्वद्वयेन सम्पीद्ध्य निस्पृहंताडयेद्भगम् । समालिङ्ग्य स्त्रियं गाढं स्तनयुग्मे चमर्दनम् । योनौ नाभौ च संमर्द्य निष्ठुरं लिङ्ग-ताडनम् । केशं करेण संगृह्य दृढं सन्ताडयेद्भ-गम् । वदने चुम्बनं कृत्वा भगं हस्तेन मर्दयेत् । कुचंकरेण संमर्द्य पीडयेदधरं दृढंम् । रसेन पद्मवन्धेनपद्मनीरतिमादिशेत् । शीत्कारं चुम्बनं पीडा गले हस्तेच चुम्बनम् । क्षणे क्षणे स्तने हस्तं चित्रणीरति-मादिशेत् । स्त्रीपुंसयोस्तथान्योन्यं भगे लिङ्गे चचुम्बनम् । रमणन्तु तथा गाढं शङ्खिणी रतिमादिशेत् । केशं करेण संनृह्य सदृढं गजवन्धनम् । भगंकरेण सन्ताड्य हस्तिनीरतिमादिशेत् । कूर्मपृष्ठंगजस्कन्धं पद्मगन्धं सुगन्धि यत् । अलामकं सुविस्तोर्णंपञ्चैतद् भगनुत्तमम् । शीतलं निम्नमत्युच्चं गोजिह्वा-सदृशं परम् । इत्युक्तं कामशास्त्रज्ञैभगदोषचतुष्टयम्” ।स्त्रीशुभाशुभलक्षणन्तु उपयमशब्दे १२७८ पृष्ठादौ दृश्यम्
Capeller
German
स्त्री॑
f.
 Wieb, Gattin, auch Tierweibchen
das weibliche Geschlecht o. ein Femininum
(g.).
Grassman
German
strī́, f., Weib [aus *sūtrī́ von sū].
-ī́ [N. s.] {415, 6}
{653, 19}
ná mát 〰 subhasáttarā {912, 6}.
-íyam {326, 8}
{620, 24}
{860, 11}.
-iyā́s [G.] {653, 17} mánas.
-íyas [N. p.] púṇyagandhās {571, 8}.
-íyas [A. p.] 〰 hí dāsás ā́yudhāni cakré {384, 9}
{164, 16} (〰 satī́s).
-ībhís {853, 10}.
Burnouf
French
स्त्री स्त्री
f.
 (? सु
sfx. तृ) femme
femelle.
M§ 110, 2°.
स्त्रीगवी
f.
 (गो) vache à lait.
स्त्रीघोष
m.
 [le cri des vaches ?] l'aurore, le point du
jour.
स्त्रीचिह्न
n.
 vulve
sein (?).
स्त्रिचौर
m.
 libertin, débauché.
स्त्रीजित
m.
 (जि) homme mené par sa femme.
स्त्रीता
f.
 (sfx. ता) sexe féminin.
स्त्रीघर्म
m.
 menstrues.
स्त्रीघर्मिणी
f.
 femme qui a ses règles.
स्त्रीधव
m.
 mâle, homme.
स्त्रीपर a. qui ne pense qu'aux femmes.
स्त्रीप्रिय a. aimé des femmes. -- S.
m.
 manguier.
स्त्रीरञ्जन
n.
 bétel que mâchent les femmes indiennes.
स्त्रीस्वभाव
m.
 eunuque, gardien de harem.
स्त्रैण a. (sfx. न) femelle, féminin. -- S.
n.
 sexe
féminin.
Stchoupak
French
स्त्री-
f.
 (acc. sg. -स्त्रियम् et स्त्रीम्, )
pl.
 स्त्रियस् et
-स्त्रीस्) femme
épouse
femelle d'animal
(genre) féminin
-क-
ifc. a. = {%strī-
-tva- %} nt. féminité, condition de femme
condition
d'épouse
-मय- -ई- a. féminin.
°काम- a. qui aime les femmes.
°कार्य- nt. fait de courtiser les femmes.
°क्षीर- nt. lait de femme.
°ग- ag. qui fréquente les femmes
°गमन- nt. commerce sexuel
avec les femmes (-ईय-) a. relatif à ce commerce).
°घातक- ag. meurtrier d'une femme
-°घ्न- id.
°जन-
m.
 les femmes (coll.)
féminin (gramm. )
-नी-
f.
 qui
met au monde des filles.
°जित- a. v. gouverné par une femme.
°धन- nt. biens appartenant à la femme
femme et argent.
°धर्म-
m.
 lois relatives aux femmes
rapports sexuels
-इणी-
f.
femme durant ses époques.
°धूर्तक- nt. sg. femmes et voleurs.
°नामन्- a. qui porte un nom de femme.
°निर्जित- a. v. = °जित-।
°पर्वन्- nt.
n.
 d'un livre du MhBh.
°पुंस्-
m.
 du. ou
pl.
 homme(s) et femme (s)
sg. hermaphrodite
-अ- du. et sg. id.
°पुं-धर्म- sg. lois relatives aux hommes et aux femmes.
°पुर- nt. appartements des femmes, gynécée.
°पूर्व- a. qui a été femme dans une existence antérieure (aussi
-क- -इन्-)
= °जित-।
°प्रधान- a. voué aux femmes.
°बाल-घातिन्-
m.
 meurtrier de femmes et d'enfants.
°भव-
m.
 fait d'être femme.
°मन्त्र-
m.
 stratagème de femme.
°यन्त्र- nt. femme comme jouet, comme instrument.
°रत्न- nt. perle d'entre les femmes
Lakṣmī.
°राज्य- nt. empire des femmes (région située dans l'Himâlaya).
°लक्षण- nt. caractéristiques de la femme.
°लम्पट- a. désireux de femmes.
°लिङ्ग- nt. organes féminins
a. qui a les signes d'une femme.
°लोक-
m.
 = °राज्य-।
°वश- -य- a. soumis aux femmes.
°वित्त- nt. biens provenant d'une femme.
°विवाह-
m.
 mariage avec une femme.
°विषय-
m.
 coït.
°वेष- a. déguisé en femme.
°शेष- a. où il ne reste que les femmes.
°सङ्ग-
m.
 commerce avec une femme.
°संग्रहण- nt. adultère.
°संबन्ध-
m.
 lien (conjugal) avec une femme.
°संभोग-
m.
 plaisir sexuel avec une femme.
°सरूपिन्- a. qui a l'aspect d'une femme.
°सुख- nt. plaisir (sexuel) avec une femme.
°सेवा-
f.
 cour faite à une femme.
°स्वभाव-
m.
 nature de femme.
°स्वरूपिन्- = °सरूपिन्-।
°हत्या-
f.
 meurtre d'une femme
°हन्तृ- ag. meurtrier d'une femme.
स्त्र्य्-अध्यक्ष-
m.
 surintendant des femmes (du prince).
°आजीव-
m.
 fait de vivre de (la prostitution des) femmes.