| YouTube Channel

स्तोभः (stobhaH)

 
Apte
English
स्तोभः [stōbhḥ], [स्तुभ्-घञ्]
Stopping, obstructing.
A stop, pause.
Disrespect, contumely.
A hymn, praise
साङ्केत्यं पारिहास्यं वा स्तोभं हेलनमेव वा । वैकुण्ठनामग्रहणम- शेषाघहरं विदुः ॥
Bhāg.*
 6.2.14.
A division of the Sāmaveda.
Anything inserted
अस्तोभमनवद्यं च सूत्रं सूत्रविदो विदुः ॥.
The sound or sounds dissimilar to and in excess of the letters of the Ṛik which is set to music
य ऋगक्षरेभ्यो$धिको न च तैः सवर्णः स स्तोभो नाम ŚB. on MS.* 9.2.39.
A chanted interjection in a Sāman
सत्यं यज्ञस्तपो वेदाः स्तोभा मन्त्राः सरस्वती
Mb.
 * 12.199.68.
Torpor, paralysis.
Apte 1890
English
स्तोभः [स्तुभ्-घञ्] 1 Stopping, obstructing.
2 A stop, pause.
3 Disrespect, contumely.
4 A hymn, praise.
5 A division of the Sāmaveda.
6 Anything inserted.
Apte Hindi
Hindi
स्तोभः
पुं*
 - स्तुभ् + घञ्
"रोकना, अवरुद्ध करना"
स्तोभः
पुं*
 - स्तुभ् + घञ्
"विराम, यति"
स्तोभः
पुं*
 - स्तुभ् + घञ्
"निरादर, तिरस्कार"
स्तोभः
पुं*
 - स्तुभ् + घञ्
"सूक्त, प्रशस्ति"
स्तोभः
पुं*
 - स्तुभ् + घञ्
सामवेद का एक प्रभाग
स्तोभः
पुं*
 - स्तुभ् + घञ्
अन्तर्निविष्ट
स्तोभः
पुं*
 - -
‘साम’ के रुप में गाये जाने वाला ऋग् मन्त्रों की साम की अपेक्षा विविक्तध्वनि
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
स्तोभः,
पुं,
 (स्तुभ + घञ् ।) सामावयवविशेषः । सतु गीतालापपूरणाक्षरः । स च त्रयोदशविधोयथा । अयं वावलोको हाउकारो १ वायुर्हा-इकार २ श्चन्द्रमाअथकारः ३ । आत्मेहकारो ४ऽग्निरीकारः ५ आदित्य ऊकारः ६ । निहवएकारो ७ विश्वेदेवा औहोइकारः ८ प्रजा-पतिर्हिकारः ९ । प्राणः स्वरी १० ऽन्नं या ११वाग्विराङ्निरुक्त १२ स्त्रयोदशः स्तोभः सञ्चरोहुंकारः १३ । दुग्धेऽस्मै वाग्दोहं यो वाचोदोहोऽन्नवानन्नादो भवति य एतामेवँ साम्ना-मुपनिषदं वेदोपनिषदंवेद । इति छान्द्योग्योप-निषद्ब्राह्मणे प्रथमप्रपाठकः समाप्तः ॥
* ॥
अस्य भाष्यम् । भक्तिविषयोपासनं सामा-वयवसम्बन्धमित्यतः सामावयवान्तरस्तोभाक्षर-विषयाण्युपासनान्तराणि संहतान्युपदिश्यन्ते ।अनन्तरं सामावयवसम्बन्धत्वाविशेषादयंवावायमेव लोको हाउकारः स्तोभो रथन्तरे साम्निप्रसिद्ध इयं वै रथन्तरमित्यस्मात् सम्बन्ध-सामान्याद्धाउकारः स्तोभोऽयं लोक इत्येव-मुपासीत । १ ।वायुर्हाईकारो वामदेव्ये सामनि हाइकारःप्रसिद्धो वाय्वप्सम्बन्धश्च वामदेव्यस्य साम्नो योनि-रित्यस्मात् सामान्याद्धाइकारं वायुदृष्ट्यौ-पासीत । २ ।चन्द्रमा अथकारः चन्द्रदृष्ट्या अथकारमुपा-सोत अन्ने हीदं स्थितमन्नात्मा चन्द्रः थकारा-कारसामान्याच्च । ३ ।आत्मा इह कार इहेति स्तोभः प्रत्यक्षो ह्यात्माइहेति व्यपदिश्वते इहेति च स्तोभः । ४ ।तत्सामान्यादग्निरीकार इति । इ निधा-नानि चाग्नेयानि सर्व्वाणि सामानीत्यतः । ५ ।तत्सामान्यादादित्य ऊकारः । उच्चैरूर्द्धंसन्तं आदित्यं गायत्त्र्युकारश्चायं स्तोभआदित्यदैवत्ये साम्नि स्तोभ इत्यादित्य ऊकारः । ६ ।निहव इत्याह्वानमेकारस्तोभः एहोति चाह्वय-न्तीति । ७ ।तत्सामान्याद्विश्वेदेवा औहोइकारो वैश्व-देव्ये साम्नि स्ताभस्य दर्शनात् । ८ ।प्रजापतिर्हिकार अनिरुक्ताद्धिकारस्यचाव्यक्तत्वात् । ९ ।प्राणः स्वरः स्वर इति स्तोभः प्राणस्य चस्वरहेतुत्वसामान्यात् । १० ।अन्नं या या इति स्तोभोऽन्नं अन्नेन हीदंयातीत्यतः । ११ ।तत्सामान्यात् वागिति स्तोभो विराडन्नंदेवताविशेषो वा वैराजे साम्नि स्तोभदर्शनात्अनिरुक्तोऽव्यक्तत्वात् इदञ्चेदञ्चेति निर्व्वक्तुं नशक्यत इत्यतः । १२ ।सञ्चरो विकल्पमानस्वरूप इत्यर्थः कोऽसावि-त्याह हुंकारीऽव्यक्तो ह्ययतोऽनिरुक्तविशेषएवोपास्य इत्यभिप्रायः ॥
१३ ॥
स्तोभाक्षरोपासनाफलमाह । दुग्धेऽस्मै वाग्दोहमित्याद्युक्तार्थं य एतामेवं यथोक्तलक्षणंसाम्नां सामावयवस्तोभाक्षरविषयामुपनिषदंदर्शनं वेद तस्यैतत् यथोक्तं फलमित्यर्थः । द्विर-भ्यासोऽध्यायपरिसमाप्त्यर्थः सामावयवविषयोपासनाशेषः परिसमाप्त्यर्थो वेति ॥
* ॥
इतिश्रीमद्गोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य परम-हंसपरिव्राजकाचार्य्यस्य श्रीमच्छङ्करभगवत्-पादस्य कृतौ छान्दोग्योपनिषद्विवरणे प्रथमःप्रपाठकः समाप्तः ॥
* ॥
* ॥
हेलनम् । स्तम्भ-नम् । इति हेमचन्द्रः ॥
अपि च ।साङ्केत्यं पारिहास्यं वा स्तोभं हेलनमेव वा ।वैकुण्ठनामग्रहणमशेषाघहरं विदुः ॥
”इति श्रीभागवते । ६ । २ । १४ ॥
“साङ्केत्यं पुत्त्रादौ साङ्केतितम् । पारिहास्यं परि-हासेन कृतम् । स्तोभं गीतालापपूरणार्थेकृतम् । हेलनं किं विष्णुनेति सावज्ञमपि चवैकुण्ठनामोच्चारणम् ।” इति तट्टीकायां श्रीधर-स्वामी ॥