| YouTube Channel

स्खद (skhada)

 
Wilson
English
स्खद r. 1st cl. (स्खदते)
1 To defeat, to discomfit.
2 To cut.
3 To make firm.
4 To destroy, to hurt or kill.
5 To fatigue, to exhaust.
6 To eat, to taste.
धातुपाठः (Krishnacharya)
Sanskrit
धातुः:
 स्खद्
मूलधातुः:
 स्खद
धात्वर्थः:
 विद्रावणे
गणः:
 भ्वादिः
कर्मकत्वं:
 सकर्मकः
इट्त्वं:
 सेट्
उपग्रहः:
 आत्मनेपदी
रूपम्:
 स्खदते
अनुबन्धादिविशेषः:
 घटादिः, षित्
धातुप्रदीपः
Sanskrit
स्खदँ स्खद स्खदने
- स्खदते । चस्खदे । स्खदयति । स्खदा । 771
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
स्खद, म ष ङ विदारे । इति कविकल्पद्रुमः ॥
(भ्वा०-आत्म०-सक०-सेट् ।) म स्खदयति ।उपसर्गात् परस्य तु वा शम यम फण इत्या-दिना वा ह्रस्वः । प्रस्खदति प्रस्खादयति । अवपरिवर्ज्जादुपसर्गात् परस्य घटादित्व नास्तिइति कातन्त्नाद्याः । तत्रैव अवस्थाने अप इतिभीमः प्रस्खादयति अवस्खादयति परिस्खद-यति । अपपरिभ्यां परस्य घटादित्वं नास्तीतिजीमराद्याः । अपस्खादयांत परिस्खादयतिप्रस्खदयति । स्खद स्खदने इति प्राञ्चः । स्खदनंस्थैर्य्यमिति विलोचनरामौ । पाटनमिति गो-विन्दः । क्लेशोत्पादनमिति गोयीचन्द्रः ।हिंसेति रमानाथः । इति दुर्गादासः ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
स्खद विदारे दि० आ०
सक०
 सेट् । स्खद्यते अस्खदिष्टघटादि० स्खदयति ।
क्षीरतरङ्गिणी
Sanskrit
स्खदँ स्खद खदने
-(अर्थविवरणम्) खदनं विदारणम्
स्खदयति 477
धातुवृत्तिः
Sanskrit
स्खदँ स्खद (अर्थः) स्खदने
(अर्थविवरणम्) स्खदनं विद्रावणमिति
स्वामी ( स्खदते स्खदिता स्खसदयति अचिस्खदत् अस्खदि परिस्खायदति) इत्यत्र मित्त्वं न भवति 756
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“स्खद स्खदने”@} 2 3 घटादिष्वेव द्विः स्खदेः पाठात् पूर्वपाठ आत्मनेपदार्थः-आत्मनेपदप्रकरणात्
उत्तरपाठस्तु ‘शेषात् कर्तरि--’ 4 इति परस्मैपदार्थ इति स्यात्।
वस्तुतः पूर्वं पठितस्यैव स्खदेः उपसर्गविशेषवशात् मित्त्वामित्त्वव्यवस्थार्थं पुनः पाठः इति न्याय्यम्।
काशकृत्स्नधातुपाठे तु ‘स्खदिर् अवत्यां च’ इति घटादिषु पठ्यते।
तस्यायमर्थः-अवत्याम् = अवधात्वर्थभूते रक्षणे स्खदिर्धातुर्मित्संज्ञकः।
चकारात् पूर्वस्मिन् गणसूत्र उपात्तस्य ‘परिवेषणे’ इत्यर्थेऽपि मिदयमिति।]] घटादिः।
5 ‘स्खदिर्--’ इति धातुकाव्यव्याख्यायां 6 पाठः।
‘स्खदनम् = विद्रावणम्’ इति स्वामी।
‘विदारणम्’ इति क्षीरस्वामी।
स्खादकः-दिका, 7 स्खदकः- 8 अवस्खादकः-परिस्खादकः- 9 अपस्खादकः- 10 प्रस्खादकः- दिका, चिस्खदिषकः-षिका, चास्खदकः-दिका
इत्यादीनि रूपाणि यथासम्भवं भौवादिकध्वनतिवत् 11 ऊह्यानि।
12 अवस्खादितम्।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (१९२७)
02
=>
 (१-भ्वादिः-७६८। सक। सेट्। आत्म।)
03
=>
 [[[अ]
04
=>
 (१-३-७८)
05
=>
 [पृष्ठम्१३८५+ ३०]
06
=>
 (२-१९)
07
=>
 [[१। धातोरस्य घटादिषु पाठात् मित्त्वे उपधाह्रस्वो णिजन्तेषु निरुपसृष्टेषु बोध्यः।]]
08
=>
 [[२। ‘स्खदिरवपरिभ्यां च’ (ग। सू। भ्वादिः) इति निषेधप्रकरणे घटादिषु वचनात् अवपूर्वकात् परिपूर्वकाच्च स्खदतेः न मित्त्वम्।]]
09
=>
 [[३। ‘अपावपरिभ्यः स्खदेः’ (बोधिन्यासे एवं घटादिषु वचनमिति धातुवृत्तिः) इति पक्षे अत्रापि अपपूर्वकस्य स्खदेः मित्त्वनिषेधात् उपधाह्रस्वो नेति बोघ्यम्।]]
10
=>
 [[४। “स्खदेः पूर्वं (= घटादिष्वेव इतः पूर्वं) पाठात् सामान्येन प्राप्तं मित्त्वं उपसृष्टात् यदि भवति तर्हि--अवाद्युपसृष्टादेव” इति मन्वानाः क्षीरस्वाम्यादयः प्रपूर्वकादपि मित्त्वाभावेन रूपमिच्छन्ति। तत्तु काशिकादिषु ‘न’ इत्यनुवर्त्य अवाद्युपसृष्टात् स्खदेरेव मित्त्वं न--अन्यत्र मित्त्वमस्त्येव--इति व्याख्यातत्वात् अनाकरमिति बोध्यम्।]]
11
=>
 (९४०)
12
=>
 [[आ। ‘इत्याद्यवस्खादितमानसास्ता बालाः परिस्खादितधैर्यबन्धाः। दुष्टान् अपस्खादयितुं प्रयाते कृष्णे विलेपुः फणिता विमोहम्।।’ धा। का। २-१९।]]