| YouTube Channel

सोमवंशः (somavaMzaH)

 
Apte Hindi
Hindi
सोमवंशः
पुं*
सोम-वंशः -
बुध द्वारा स्थापित राजाओं का चन्द्रवंश
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
चन्द्रवंशः, सोमवंशः, शशिकुलम्
noun
क्षत्रियाणां मूलवंशेषु एकः यस्य उत्पत्तिः चन्द्रात् जाता इति मन्यन्ते।
"पाण्डवाः कौरवाश्च चन्द्रवंशे जाताः।"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
सोमवंशः,
पुं,
(सोमस्य वंश उत्पत्तिस्थानत्वेना-स्त्यस्य ।) युधिष्ठिरराजः इति धरणिः
(सोमस्य वंशः ।) चन्द्रसन्तानः तद्विवरणं यथा, हरिरुवाच ।“सूर्य्यस्य कथितो वंशः सोमवंशं शृणुष्व मे ।नारायणसुतो ब्रह्मा ब्रह्मणोऽत्रिसमुद्भवः
अत्रेः सोमस्तस्य भार्य्या तारा सुरगुरोः प्रिया ।सोमात्तस्यां बुधो जज्ञे बुधपुत्त्रः पुरूरवाः
बुधपुत्त्रादथोर्व्वश्यां षट् पुत्त्रास्तु श्रुतायुषः ।विश्वावसुः शतायुश्च आयुर्द्धीमानमावसुः
अमावसोरभूद्भीमो भीमपुत्त्रश्च काञ्चनः ।काञ्चनस्य सुहोत्रोऽभूत् जह्नुश्चाभूत् सुहोत्रतः
जह्नोः सुमन्तुरभवत् सुमन्तो रूपराजकः ।”रूपराजकस्थाने अपजापकोऽपि पाठः ।“बलाकाश्वोऽस्य पुत्त्रोऽभूत् बलाकाश्वात् कुशःस्मृतः
कुशाश्वः कुशनाभश्चामूर्त्तरयो वसुः कुशात् ।गाधिः कुशाश्वात् संजज्ञे विश्वामित्रस्तदात्मजःकन्या सत्यवती दत्ता ऋचीकाय द्विजाय सा ।ऋचीकाद्यमदग्निश्च रामस्तस्याभवत् सुतः
विश्वामित्राद्देवरातमधुच्छन्दादयः सुताः ।आयुषो नहुषः पुत्त्रस्त्वनेनाराजिरम्भकौ
क्षत्त्रवृद्धः क्षत्त्रवृद्धात् सुहोत्रश्चाभवन्नृपः ।काश्यकाशगृत्समदाः सुहोत्रादभवंस्त्रयः
गृत्समदाच्छौनकोऽभूत् काश्याद्दीर्घतमस्तथा ।वैद्यो धन्वन्तरिस्तस्मात् केतुमांश्च तदात्मजः
”वैद्यस्थाने रेभ्य इत्यपि पाठः ।भीमरथः केतुमतो दिवोदासस्तदात्मजः ।दिवोदासात् प्रतर्द्दनोऽभूच्छत्रुजित् सोऽत्रविश्रुतः
ऋतध्वजस्तस्य पुत्त्रो ह्यलर्कश्च ऋतध्वजात् ।अलर्कात् सन्नतिर्जज्ञे सुनीथः सन्नतेः सुतः
सत्यकेतुः सुनीथस्य स्रत्यकेतोर्व्विभुः सुतः ।विभोस्तु सुविभुः पुत्त्रः सुविभोः स्वर्गमारकः
स्वर्गमारकस्थाने सुकुमारकोऽपि पाठः ।“स्वर्गमाराद्धृष्टकेतुर्व्वीतिहोत्रस्तदात्मजः ।वीतिहोत्रस्य भार्गोऽभूत् भार्गभूमिस्तदात्मजः
भार्गभूमिस्थाने भासभूमिरिति पाठः ।“वैष्णवाः सुमहात्मान इत्यनेकाशयो नृपाः
”पञ्चपुत्त्रशतान्यासन्रजेः शक्रेण संहृताः ।प्रतिक्षत्त्रः क्षत्त्रवृद्धात् सञ्जयश्च तदात्मजः
विजयः सञ्जयस्यापि विजयस्य कृतः सुतः ।कृताद्धर्षवर्द्धनश्च सहदेवस्तदात्मजः
”हर्षवर्द्धनस्थाने वृणहल इति पाठः ।“सहदेवाददीनोऽभूत् जयत्सेनोऽप्यदीनतः
जयत्सेनात् संकृतिश्च क्षत्त्रधर्म्मा संकृतैः ।यतिर्ययातिः संयातिरायातिर्वियतिः कृतिः ।नहुषस्य सुताः ख्याता ययातेर्नृपतेस्तथा ।यदुश्च तुर्व्वसुश्चै देवयानी व्यजायत
द्रुह्यु ञ्चानुञ्च पूरुञ्च शर्म्मिष्ठा वार्षपर्व्वणी ।सहस्रजित् क्रोष्टुतमा रघुश्चैव यदोः सुतः
सहस्रजितः शतजित्तस्माद्वेणुहयहैहयौ ।सुद्यो वेणुहयपुत्त्रो धर्म्मो हैहयतोऽभवत्
धर्म्मस्य धर्म्मनेत्रोऽभूत् कुन्तिर्व्वै धर्म्मनेत्रतः ।कुन्तेर्बभूव सानृञ्जिर्म्महिष्वांश्च तदात्मजः
”सानृञ्जिस्थाने साहञ्जिरिति पाठः ।“भद्रश्रेण्यस्तस्य पुत्त्रो भद्रश्रेण्यस्य दुर्म्मदः
”दुर्म्मदस्थाने दुर्द्द इति पाठः ।“चनको दुर्म्मदाच्चैव कृतवीर्य्यश्च धानकिः ।कृताग्निः कृतकर्म्मा कृतभोग्यः सुमहाबलः
”कृतभोग्यस्थाने कृतौजा इति पाठः ।“कृतवीर्य्यादज्जुनोऽभूत् अर्ज्जुनाच्छूरसेनकः ।जयध्वजो मधुः शूरो वृषणः पञ्चसुव्रताः
जयध्वजात्तालजङ्घो भरतस्तालजङ्घतः ।वृषणस्य मधुः पुत्त्रो मधोर्वृष्ण्यादिवंशकः
क्रोष्टोर्वृ जिनवान् पुत्त्र आहिस्तस्य महात्मनः ।”प्राहिस्था ने स्नाहिरिति पाठः ।“आहेरुशङ्गुः संजज्ञे तस्य चित्ररथः सुतः
शशबिन्दुश्चित्ररथात् पत्न्यो लक्षञ्च तस्य ।दशलक्षञ्च पुत्त्राणां पृथुकीर्त्त्यादयो वराः
पृथुकीर्त्तिः पृथुजयः पृथुदानः पृथुश्रवाः ।पृथुश्रवसोऽभूत्तम उशना तमसोऽभवत्
तत्पुत्त्रः शितयुर्नाम श्रीरुक्मकवचस्ततः ।”शितयुर्नामस्थाने श्वेतऊर्णायुरिति पाठः ।“रुक्मेषुः पृथुरुक्मश्च ज्यामघः पालितो हरिः ।श्रीरुक्मकवचस्यैते विदर्भो ज्यामघात्तथा ।भार्य्यायाञ्चैव सैव्यायां विदर्भात् क्रथकौशिकौ
रोगपादो रोगपादाद्वभ्रु र्व्वभ्रोर्धृतिस्तथा ।कौशिकस्य चिदिः पुत्त्रस्ततश्चैद्यो नृपः किलः
कुन्तिः किलस्य पुत्त्रोऽभूत् कुन्तेर्वृष्णिः सुतःस्मृतः ।वृष्णेश्च निर्वृतिः पुत्त्रो दशार्हो निर्वृतेस्तथा
दशार्हम्य सुतो व्योमो जीमूतश्च तदात्मजः ।”व्योमस्थाने व्योमा इति पाठः ।“जीमूताद्विकृतिर्जज्ञे ततो भीमरथोऽभवत् ।ततो मधुरतो जज्ञे शकुनिस्तस्य चात्मजः ।करम्भिः शकुनेः पुत्त्रस्तस्य देवमतः सुतः
देवक्षत्त्रो देवमताद्दे वक्षत्त्रान्मधुः स्मृतः ।कुरुवंशो मधोः पुत्त्रो ह्यनुश्च कुरुवंशतः
पुरुहोत्रो ह्यनोः पुत्त्रः अंशुश्च पुरुहोत्रतः ।मत्वश्रुतः सुतञ्चांशोरेते वै सात्वता नृपाः
*
भजिनो भजमानश्च मात्वतादन्धकः सुतः ।महाभोजो वृष्णिदेष्यामन्यो देवावृधोऽभवत्
निमिवृणी भजमानादश्मभाजित्तथैव ।”अश्मभाजित्स्थाने अयुताजित् इति पाठः ।“शतजिच्च सहस्राजित् वभ्र र्देवो बृहस्पतिः
महाभोजात्तु भोजोऽभूत् वृष्णेश्चैव सुमित्रकः ।सुधाजित् संज्ञकस्तस्मादनमित्रशिनी तथा
अनमित्रस्य निम्नोऽभूत् निम्नात् सत्राजितो-ऽभवत् ।प्रसेनश्चापरः ख्यातो ह्यनमित्राच्छिनिस्तथा
शिनेस्तु सत्यकः पुत्त्रः सत्यकात् सात्यकिस्तथासात्यकेः सञ्जयः पुत्त्रः कुणिश्चैव तदात्मजः
कुणेर्युगन्धरः पुत्त्रस्ते शैनेयाः प्रकीर्त्तिताः
”कुणिस्थाने कुलिरिति पाठः * ।“अनमित्रान्वयो वृष्णिः श्वफल्कश्चित्रकस्तथा
”चित्रकस्थाने चित्रकृत् इति पाठः ।“श्वफल्काच्चै गान्दिन्यामक्रूरो वैष्णवोऽभवत्उपमद्गुरथाक्रूरान्मृदवाद्यास्ततः स्मृताः
देववानुपदेवश्च अक्रूरस्य सुतौ स्मृतौ ।पृथुर्विपृथुश्चित्रस्य चान्धकस्य शुचिः स्मृतः
कुकुरो भजमानस्तु तथा कम्बलवर्हिषः ।धृष्णस्तु कुकुराज्जज्ञे तस्मात् कापोतरोमकः
तदात्मजो विलोमा विलोम्नस्तुम्बुरुः स्मृतः ।तस्माच्च द्रुन्दुभिर्ज्जज्ञे पुनर्व्वसुरतः सुतः
तस्याहुकश्चाहुकी कन्या चैवाहुकस्य ।देवकश्चोग्रसेनश्च देवकात् दैवकी त्वभूत्
वृकदेवोपदेवा सहदेवा सुरक्षिता ।श्रीदेवी शान्तिदेवी वसुदेव उवाह ताः
देवश्चानुपदेवश्च सहदेवासुतौ स्मृतौ ।उग्रसेनस्य कंसोऽभूत् सुनामा वटादयः
विदूरथो भजमानाच्छूरश्चाभूद्विदूरथात् ।”शूरस्थाने शिव इति पाठः ।“विदूरथसुतस्याथ शूरस्यापि शमी सुतः
प्रतिक्षत्त्रस्तु शमिनः स्वयम्भोजस्तदात्मजः ।हृदिकश्च स्वयम्भोजात् कृतवर्म्मा तदात्मजः
देवः शतधनुश्चै शूराद्वै देवमीढुषः ।दशपुत्त्रा मारिषायां वसुदेवादयोऽभवन्
पृथा श्रुतदेवी श्रुतकीर्त्तिः श्रुतश्रवाः ।राजाधिदेवी शूराच्च पृथां कुन्तेः सुतामदात्
सा दत्ता कुन्तिना पाण्डोस्तस्यां धर्म्मा-निलेन्द्रकैः ।युधिष्ठिरो भीमपार्थौ नकुलः सहदेवकः
माद्र्यां नासत्यदस्राभ्यां कुन्त्यां कर्णः पुराभवत् ।श्रुतदेव्यां दन्तवक्रं जज्ञे वै वृद्धशर्म्मणः
सन्तद्दनादयः पञ्च श्रुतकीर्त्त्याञ्च कैकयात् ।राजाधिदेव्यां विन्दश्च अनुविन्दश्च जज्ञिरे
श्रुतश्रवा दमघोषात् प्रजज्ञे शिशुपग्लकः ।पौरवी रोहिणी भार्य्या मदिरानकदुन्दुभेः
देवकीप्रमुखा भद्रा रोहिण्यां बलभद्रकः ।सारणाढ्याः शठश्चैव रेवत्यां बलभद्रतः
निशठश्चोन्मुको जातो देवक्यां षट्च जज्ञिरे ।कीर्त्तिमांश्च सुषेणश्च उदार्य्यो भद्रसेनकः
ऋतुदासो भद्रदेवः कंस एवावधीच्च तान् ।सङ्कर्षणः सप्तमोऽभूदष्टमः कृष्ण एव
षोडश स्त्रीसहस्राणि भार्य्याणाञ्चाभवन् हरेः ।रुक्मिणी सत्यभासा लक्ष्मणा चारुहासिनी
श्रेष्ठा जाम्बवती चाष्टौ जज्ञिरे तान् बहून्सुतान् ।प्रद्युम्नश्चारुदेष्णश्च प्रधानाः शाम्ब एव
प्रद्युम्नादनिरुद्धोऽभून्मनस्विन्यां महाबलः ।”मनस्विन्यां स्थाने ककुद्मिन्यामिति पाठः ।“अनिरुद्धात् सुभद्रायां वज्रो नाम सुतोऽभवत्
प्रतिबाहुर्वज्रसुतश्चारुस्तस्य सुतोऽभवत् ।वह्निश्चारोः सुतो जज्ञे वह्रेर्भार्गोऽभवत् सुतः
”इत्यत्र वह्रिस्तु तुर्व्वसोर्वंशः इत्याद्यपादे पाठः ।“भर्गाद्भानुरभूत् पुत्रो भानोः पुत्त्रः करन्धमः ।करन्धमस्य मरुतो द्रुह्योर्व्वंशं निबोध मे
*
द्रुह्योस्तु तनयः सेतुराबद्धश्च तदात्मजः ।आबद्धस्यैव गान्धारो धर्म्मो गान्धारतोऽभवत्
”आबद्धस्थाने आरब्ध इति आवर इति पाठः“घृतस्तु धर्म्मोपुत्त्रोऽभूद्द्वुर्द्दमश्च घृतस्य तु ।प्रचेता दुर्द्दमस्यैव अनोर्व्वंशं शृणुष्व मे
*
अनोः सभानवः पुत्त्रस्तात् का ञ्जयोऽभवत् ।”सभानवस्थाने स्वभावन इति सुतारण इति चकालञ्जयस्थाने कालानल इत्यपि पाठः ।“कालञ्जयात् सृञ्जयोऽभूत् सृञ्जयात्तु पुरञ्जयःजनमेजयस्ततश्चाभूत् महाशालस्तदात्मजः ।महामना महाशालादुशीनर इति स्मृतः
उशीनराच्छिविर्जज्ञे वृषदर्भः शिवेः सुतः ।महामनो जातिभिक्षोः पुत्त्रोऽभूत्तु जयद्रथः
हेमो जयद्रथाज्जज्ञे सुतपा हेमतोऽभवत् ।”जयद्रथस्थाने रुषद्रथ इति पाठः ।“बलिः सुतपसो जज्ञे अङ्गवङ्गकलिङ्गकाः
शुक्षपौण्ड्राश्च बालेया अनपानस्तथाङ्गतः ।अनपानाद्दिविरथस्तमो धर्म्मरथोऽभवत्
रोमपादो धर्म्मरथाच्चतुरङ्गस्तदात्मजः ।पृथुलाक्षः सुतस्तस्य चम्पोऽभूत् पृथुलाक्षतः
चम्पपुत्त्रस्तु हर्य्यङ्गस्तस्य भद्ररथः सुतः ।बृहत्कर्म्मा सुतस्तस्य बृहद्भानुस्ततोऽभवत्
बृहन्मना बृहद्भानोस्तस्य पुत्त्रो जयद्रथः ।जयद्रथस्य विजयो विजयस्य धृतिः सुतः
धृतेर्धृ तव्रतः पुत्त्रः सत्यकर्म्मा धृतब्रतात् ।तस्य पुत्त्रस्त्वधिरथः कर्णस्तस्य सुतोऽभवत्
वृषसेनस्तु कर्णस्य पूरुवंशं शृणुष्व मे
”इत्यादि गारुडे १४३ अध्यायः
*
हरिरुवाच ।“जनमेजयश्च पूरोश्च मनस्युर्जनमेजयात् ।तस्य पुत्त्रश्चाभयदः सुद्युश्चाभूत्तदात्मजः
”सुद्युस्थाने स्वसूरिति पाठः ।“सुद्योर्बहुगतः पुत्त्रः संयातिस्तस्य चात्मजः ।वत्सजातिश्च संयाते रौद्राश्वश्च तदात्मजः
”वत्सजातिस्थाने वर्गजातिरिति पाठः ।“ऋतेयुः स्थण्डिलेयुश्च कक्षेयुश्च कृतेयुकः ।जलेयुः संहतयुश्च रौद्राश्वस्य सुता वराः
रतिनावः कृतेयोश्च तस्य प्रतिरथः सुतः ।तस्य मेधातिथिः पुत्त्रस्तुर्वसोरैनिलः सुतः
ऐनिलस्य तु दुष्मन्तो भरतस्तस्य चात्मजः ।शकुन्तलायां संजज्ञे वितथो भरतादभूत्
वितथस्य मन्युः पुत्त्रो मन्योश्चैव नरः सुतः ।नरस्य संकृतिः पुत्त्रः सुसन्धिः संकृतेः सुतः
”सुसन्धिस्थाने गर्गश्च इति पाठः ।“गर्गादमन्युपुत्त्रो वै शिनिस्तस्य व्यजायत ।”अमन्युस्थाने भुमन्युरिति पाठः ।“अमन्योश्च महावीर्य्यादुरुक्षयः सुतोऽभवत्
उरुक्षयात् त्रय्यारुणिबृहत्क्षत्त्राच्च मन्युजात्सुहोत्रस्तस्य हस्ती अजमीढद्विमीढकौ
हस्तिनः पुरुमीढश्च कण्वोऽभूदजमीढतः ।कण्वान्मेधातिथिर्जज्ञे यतः काण्वायना द्विजाः
अजमीढाद्वृहदिसुस्तत्पुत्त्रश्च बृहद्धनुः ।बृहत्कर्म्मा तस्य पुत्त्रस्तस्य पुत्त्रो जयद्रथः
जयद्रथाद्विश्वजिच्च सेनजिच्च तदात्मजः ।रुचिराश्वः सेनजितः पृथुसेनस्तदात्मजः
पारस्तु पृथुसेनस्य पारान्नीपोऽभवन्नृपः ।नीपस्य समरः पुत्त्रः सुकृतिस्तु ततोऽभवत्
विभ्राजः सुकृतेः पुत्त्रो विभ्राजादनुहोऽभवत् ।कृत्यां तस्माद्ब्रह्मदत्तो विश्वक्सेनस्तदात्मजः
यवीनरो द्विमीढस्य धृतिमांश्च यवीनरात् ।धृतिमतः सत्यधृतिर्दृढनेमिस्तदात्मजः
दृढनेमेः सुपार्श्वोऽभूत् सुपार्श्वात् सन्नतिस्तथा ।कृतस्तु सन्नतेः पुत्त्रः कृतादुग्रायुधोऽभवत्
उग्रायुधाच्च क्षेम्योऽभूदम्बरीषस्तदात्मजः ।पुरञ्जयस्त्वम्बरीषात् तस्य पुत्त्रो विदूरथः
”अम्बरीषस्थाने सुवीर इति पाठः ।“अजमीढान्नलिन्याञ्च नीलो नाम सुतोऽभवत्नीलाच्छान्तिरभूत् पुत्त्रः सुशान्तिस्तस्यचात्मजः
सुशान्तश्च पुरुर्जातो ह्यर्कस्तस्य सुतोऽभवत् ।अर्कस्य चैव हर्य्यश्वो हर्य्यश्वान्मुद्गलोऽभवत्
यवीनरो बृहदिषुः कम्पिल्यः सृञ्जयस्तथा ।पाञ्चालान्मुद्गलाज्जज्ञे शरद्वांस्तस्य चात्मजः
”तस्य चात्मजस्थाने वैष्णवो महान इति पाठः“दिवोदासो द्वितीयश्च अहल्यायां शरद्धतः ।शतानन्दोऽभवत् पुत्त्रस्तस्य सत्यधृतिः सुतः
कृपः कृपी सत्यधृतेरुर्व्वश्यां वीर्य्यहानितः ।द्रोणपत्नी कृपी जज्ञे अश्वत्थामानमुत्तमम्
दिवोदासान्मित्रयुश्च मित्रयोश्च्यवनोऽभवत् ।सुदासश्च्यवनाज्जज्ञे सौदासस्तस्य चात्मजः
सहदेवस्तस्य पुत्त्रः सहदेवात्तु सोमकः ।जन्तुस्तु सोमकाज्जज्ञे पृषतश्चापरो महान्
पृषतात् द्रुपदो जज्ञे धृष्टद्युम्नस्ततोऽभवत् ।धृष्टद्युस्नात् धृष्टकेतुरृ क्षोऽभूदजमीढतः
ऋक्षात् संवरणो जज्ञे कुरुः संवरणादभूत् ।सुधन्वश्च परिक्षित्तु जह्रुश्चैव कुरोः सुताः
सुधनुषः सुहोत्रोऽभूत् च्यवनोऽभूत सुहोत्रतः ।च्यवनात् कृतको जज्ञे अथोपरिचरो वसुः
बृहद्रथश्च प्रत्यग्नः सत्याद्याश्च वसोः सुताः ।बृहद्रथात् कुशाग्रश्च कुशाग्रात् ऋषभोऽभवत्
ऋषभात् पुष्पवांस्तस्माज्जज्ञे सत्यहितो नृपः ।सत्यहितात् सुधन्वाभूज्जह्रुश्चैव सुधन्वतः
”जह्रुस्थाने जन्तुरिति पाठः ।“बृहद्रथाज्जरासन्धः सहदेवस्तदात्मजःसहदेवाच्च सोमापिः सोमापेः श्रुतवान् सुतः
भीमसेनप्रसेनौ श्रुतसेनोऽपराजितः ।”प्रसेनस्थाने उग्रसेन इति पाठः ।“जनमेजयश्चान्योऽभूज्जह्रोस्तु सुरथोऽभवत् ।विदूरथस्तु सुरथात् सार्व्वभौमो विदूरथात्
जयत्सेनः सार्व्वभौमादराधीतस्तदात्मजः ।अयुतायुस्तस्य पुत्त्रस्तस्य चाक्रोधनः सुतः
अक्रोधनस्यातिथिश्च ऋक्षोऽभूदतिथेः सुतः ।ऋक्षाच्च भीमसेनोऽभूद्दिलीपो भीमसेनतः
प्रतीपोऽभूद्दिलीपात्तु देवापिस्तु प्रतीपतः ।शान्तनुश्चैव वाह्लीकस्त्रयस्ते भ्रातरो नृपाः ।वाह्लीकात् सोमदत्तोऽभूत् भूरिभूरिश्रवास्ततः
शलश्च शान्तनोर्भीष्मो गङ्गायां धार्म्मिकोमहान् ।चित्राङ्गदविचित्रौ तु सत्यवत्यान्तु शान्तनोः
विचित्रवीर्य्यभार्य्ये तु अम्बिकाम्बालिका तयोःधृतराष्ट्रञ्च पाण्डुञ्च तद्दास्यां विदुरन्तथा
व्यास उत्पादयामास गान्धार्य्यां धृतराष्ट्रतः ।शतं पुत्त्रं दुर्य्योधनाद्यं पाण्डोः पञ्च प्रजज्ञिरे
प्रतिबिन्ध्यः सुतः सोमः श्रुतकीर्त्तिस्तु चार्ज्जुनात्शतानीकः श्रुतकर्म्मा द्रौपद्यां पञ्च वै क्रमात्
यौधेयी हिडिम्बा काशी चैव शुभद्रिकाविजया वै वेणुमती पञ्चभ्यस्तु सुताः क्रमात्
देवको घटत्कचश्च अभिमन्युश्च सर्व्वशः ।सुहोत्रो निरमित्रश्च परिक्षिदभिमन्युजः
”अत्र अहोत्रो निरपत्रश्चेति तृतीयचरणे पाठः ।“जनमेजयश्च ततो भविष्यांश्च नृपाञ्छृणु
”इति गारुडे १४४ अध्यायः