| YouTube Channel

सोमरोगः (somarogaH)

 
Apte Hindi
Hindi
सोमरोगः
पुं*
 सोम-रोगः -
स्त्रियों का एक विशेष रोग
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
सोमरोगः,
पुं,
 स्त्रीरोगविशेषः । यथा, --अथ सोमरोगाधिकारः ।तत्र सोमरोगस्य निदानपूर्व्विकां सम्प्राप्तिमाह ।“स्त्रीणामतिप्रसङ्गेन शोकाच्चापि श्रमादपि ।अतिसारकयोगाद्वा गरयोगात्तथैव च ॥
आपः सर्व्वशरीरस्थाः क्ुभ्यन्ति प्रस्रवन्ति च ।तस्यास्ताः प्रच्युताः स्थानान्मूत्रमार्गं व्रजन्तिहि ॥
”अथ तस्य लक्षणमाह ।“प्रसन्ना विमला शीता निर्गन्धा नीरुजः सिताः ।स्रवन्ति चातिमात्रं ताः सा न शक्नोति दुर्ब्बला ॥
वेगं धारयितुं तासां न विन्दति मुखं क्वचित् ।शिरःशिथिलता तस्या मुखं तालु च शुष्यति ॥
मूर्च्छा जृम्भा प्रलापश्च त्वग्रूक्षा चातिमात्रतः ॥
भक्ष्यैर्भोज्यैश्च पेयैश्च न तृप्तिं लभते सदा ॥
सन्धारणाच्छरीरस्य ता आपः सोमसंज्ञिताः ।ततः सोमक्षयात् स्त्रीणां सोमरोगे इति स्मृताः”अथ सोमरोगस्य चिकित्सा ।“कदलीनां फलं पक्वं धात्रीफलरसं मधु ।शर्क्करासहितं खादेत् सोमधारणमुत्तमम् ॥
१ ॥
माषचूर्णं समधुकं विदारीं मधुशर्क्कराम् ।पयसा पाययेत् प्रातः सोमधारणमुत्तमम् ॥
२ ॥
॥
स एव सरुजः सोमः स्रवेन्मूत्रेण चेन्मुहुः ।तत्रै लापत्रचूर्णेन पाययेत्तरुणीं सुराम् ॥
३ ॥
जलेनामलकीबीजकल्कं समधुशर्क्करम् ।पिबेद्दिनत्रयेणैव श्वेतप्रदरनाशनम् ॥
४ ॥
तक्रोदनाहाररता संपिबेन्नागकेशरम् ।त्र्यहं तक्रेण संपिष्टं श्वे तप्रदरनाशनम् ॥
” * ॥
तत्रैव मूत्रातीसारस्य लक्षणं चिकित्साञ्चाह ।“सोमरोगे चिरं जाते यदा मूत्रमतिस्रवेत् ।मूत्रातिसारं तं प्राहुर्बलविध्वंसनं परम् ॥
तालकन्दञ्च खर्ज्जूरं मधुकञ्च विदारिकाम् ।सितामधुयुतां खादेत् मूत्रातीसारनाशनम् ॥
१चक्रमर्द्द कमूलन्तु संपिष्टं तण्डुलाम्बुना ।प्रभातसमये पीतं जलप्रदरनाशनम् ॥
” २ ॥
इति सोमरोगे मूत्रातिसाराधिकारः । इतिभावप्रकाशः ॥
(तथाचास्य चिकित्सोपयोगि-वटिकौषधं यथा, --“कर्षं जारितलौहञ्च तदर्द्धं रसगन्धकम् ।एलापत्रं निशायुग्मं जम्बुवीरणगोक्षुरम् ॥
विडङ्गं जीरकं पाठा धात्रीदाडिमटङ्कणम् ।चन्दनं गुग्गुलुं लोध्रशालार्ज्जुनरसाञ्जनम् ॥
छागीदुग्धेन वटिकां कारयेद्दशरक्तिकाम् ।निर्म्मितो नित्यनाथेन सोमनाथरसस्त्वयम् ॥
सोमरोगं बहुविधं प्रदरं हन्ति दुर्ज्जयम् ।योनिशूलं मेढ्रशूलं सर्व्वजं चिरकालजम् ।बहुमूत्रं विशेषेण दुर्ज्जयं हन्त्यसंशयः ॥
”इति सोमनाथरसः ॥
इति वैद्यकरसेन्द्रसारसंग्रहे सोमरोगाधिकारे ॥
)