| YouTube Channel

सोमः (somaH)

 
Apte
English
सोमः [sōmḥ], [सू-मन्
Uṇ.*
 1.139]
N.
 of a plant, the most important ingredient in ancient sacrificial offerings.
The juice of the plant
as in सोमपा, सोमपीथिन्
Ms.*
 3.257.
Nectar, beverage of the gods
अलब्धभागाः सोमस्य केवलं क्लेशभागिनः
Bhāg.*
 8.1.23.
The moon. [In mythology, the moon is represented as having sprung from the eye of the sage Atri
(cf.
R.*
 2.75) or as produced from the sea at the time of churning. The twenty-seven asterismsmythologically represented as so many daughters of Dakṣa q. v. are said to be his wives. The phenomenon of the periodical waning of the moon is explained by a myth which states that his nectareous digits are drunk up by different gods in regular rotation, or by the invention of another legend which says that the moon, on account of his particular fondness and partiality for Rohiṇī, one of the 27 daughters of Dakṣa, was cursed by his father-in-law to be consumptive, but that at the intercession of his wives the sentence of eternal consumption was commuted to one of periodical consumption. Soma is also represented as having carried off Tārā, the wife of Bṛihaspati, by whom he had a son named Budha, who afterwards became the founder of the lunar race of kings
see Tārā (b) also.]
पुष्णामि चौषधीः सर्वाः सोमो भूत्वा रसात्मकः
Bg.*
 15.13.
A ray of light.
Camphor.
Water.
Air, wind.
N.
 of Kubera.
Of Śiva.
Of Yama.
N.
 of Sugrīva.
(As the last member of
comp.
 ) Chief, principal, best
as in नृसोम q. v.
An ape.
One of the Manes.
the vessel (नाडी) 'Iḍā'
यत्र तद् ब्रह्म निर्द्वन्द्वं यत्र सोमः सहाग्निना । व्यवायं कुरुते नित्यं धीरो भूतानि धारयन् ॥
Mb.
 * 14.2.1 (com. ).
Monday. -मा The soma plant.
मम् Rice gruel.
Sky, heaven.
Comp.
 -अभिषवः the extraction of Soma juice. -अयनम् a kind of penance
cf.
 चान्द्रायण.-अहः Monday. -आख्यम् the red lotus. -आश्रयः
N.
 of Śiva or Rudra
˚अयनम् (सोमाश्रयायणम्)
N.
 of a place of pilgrimages
ते त्वगच्छन्नहोरात्रा तीर्थं सोमाश्रयायणम्
Mb.
 * 1.17.3.-ईश्वरः a celebrated representation of Śiva. -उद्भवा
N.
 of the river Narmadā तथेत्युपस्पृश्य पयः पवित्रं सोमोद्भवायाः सरितो नृसोमः
R.*
 5.59 (where Malli. quotes Ak. 'रेवा तु नर्मदा सोमोद्भवा मेकलकन्यका'). -कान्त
a.
 lovely as the moon. (-न्तः) the moon-stone. -क्षयः disappearance or waning of the moon, new moon
श्राद्धस्य ब्राह्मणः कालः प्राप्तं दधि घृतं तथा । सोमक्षयश्च मांसं च यदारण्यं युधिष्ठिर ॥
Mb.
 * 13.23.34.-गर्भः
N.
 of Viṣṇu. -ग्रहः a vessel for holding Soma. -ज
a.
 moon-born. (-जः) an epithet of the planet Mercury. (-जम्) milk. -दैवतम् the lunar mansion मृगशिरस्
दोग्ध्रीं दत्वा सवत्सां तु नक्षत्रे सोमदैवते
Mb.
 * 13.64.7.
धारा the sky, heaven.
the milky way.
नाथः
N.
 of a celebrated Liṅga or the place where it was set up
(which by its splendour and enormous wealth attracted the attention of Mahomad of Ghazani who in 124
A.
 D. destroyed the image and carried of the treasure)
तेषां मार्गे परिचयवशादर्जितं गुर्जराणां यः संतापं शिथिलमकरोत् सोमनाथं विलोक्य । Vikr.18.87. -प, -पा
m.
one who drinks the Soma
त्रैविद्या मां सोमपाः पूतपापा यज्ञैरिष्ट्वा स्वर्गतिं प्रार्थयन्ते
Bg.*
 9.2
Mb.
 * 12.284.8.
a Soma-sacrificer.
a particular class of Pitṛis
सोमपा नाम विप्राणां (पितरः)
Ms.*
 3.197. -पतिः
N.
 of Indra. -पानम् drinking Soma juice. -पायिन्, -पीथः, -पीथिन्, -पीतिन्
m.
 a drinker of Soma juice
तत्र केचित्... ... सोमपीथिन उदुम्बरनामानो ब्रह्मवादिनः प्रतिवसन्ति स्म
Māl.
 1
Bhāg.*
 5.26.29. -पीतिः
f.
drinking Soma.
a Some sacrifice. -पुत्रः, -भूः, -सुतः epithets of Budha or Mercury. -प्रवाकः a person commissioned to engage sacrificial priests (श्रोत्रिय) for a Soma sacrifice.
बन्धुः the sun.
the white water-lilly. -यज्ञः, -यागः the Soma sacrifice. -याजिन्
m.
 one who performs a Soma sacrifice. -योगिन्
a.
 being in conjunction with the moon. -योनिः a sort of yellow and fragrant sandal.-राजी a thin crescent of the moon. -रोगः a particular disease of women.
लता, वल्लरी the Soma plant.
N.
 of the river Godāvarī. -वंशः the lunar race of kings founded by Budha.
वल्कः a kind of white Khadira.
N.
 of the plants, करञ्ज and कट्फल.-वल्लरिः(री), -वल्लिका, -वल्ली
f.
 the moon-plant. -वारः, -वासरः Monday. -विक्रयिन्
m.
 a vendor of Soma juice.-वीथी the orbit of the moon. -वृक्षः, -सारः the white Khadira. -शकला a kind of cucumber. -संस्था a form of the Soma-sacrifice
(these are seven: अग्निष्टोम, अत्यग्निष्टोम, उक्थ, षोढशी, अतिरात्र, आप्तोर्याम and वाजपेय). -संज्ञम् camphor. -सद्
m.
 a particular class of Manes or Pitṛis
विराट्सुताः सोमसदः साध्यानां पितरः स्मृताः
Ms.*
 3.195. -सिद्धान्तः the doctrine of Kāpālikas
या सोमसिद्धान्तमयाननेव
N.*
 1.87.-सिन्धुः an epithet of Viṣṇu. -सुत् m a Soma distiller.-सुत्वत्
a.
 pressing Soma-plant for juice
अध्वरेष्वग्निचित्वत्सु सोमसुत्वत आश्रमान्
Bk.*
 5.11. -सुता the river Narmadā
cf.
 सोमोद्भवा above. -सूत्रम् a channel for conveying water from a Śiva-liṅga. ˚प्रदक्षिणा circumambulation around a Siva-liṅga so as not to cross the Soma-sūtra.
Apte 1890
English
सोमः [सु-मन्
Uṇ. 1. 139] 1 N. of a plant, the most important ingredient in ancient sacrificial offerings.
2 The juice of the plant
as in सोमपा, सोमपीथिन्.
3 Nectar, beverage of the gods.
4 The moon. [In mythology, the moon is represented as having sprung from the eye of the sage Atri
(cf. R. 2. 75)
or as produced from the sea at the time of churning. The twenty-seven asterisms-mythologically represented as so many daughters of Dakṣa q. v.
are said to be his wives. The phenomenon of the periodical waning of the moon is explained by a myth which states that his nectarous digits are drunk up by different gods in regular rotation, or by the invention of another legend which says that the moon, on account of his particular fondness and partiality for Rohiṇi, one of the 27 daughters of Dakṣa, was cursed by his father-inlaw to be consumptive, but that at the intercession of his wives the sentence of eternal consumption was commuted to one of periodical consumption. Soma is also represented as having carried off Tārā, the wife of Bṛhaspati, by whom he had a son named Budha, who afterwards became the founder of the lunar race of kings
see Tārā (b) also].
5 A ray of light.
6 Camphor.
7 Water.
8 Air, wind.
9 N. of Kubera.
10 Of Śiva.
11 Of Yama.
12 N. of Sugrīva.
13 (As the last member of comp.) Chief, principal, best
as in नृसोम q. v.
मं 1 Ricegruel.
2 Sky, heaven.
Comp.
अभिषवः the extraction of Soma juice.
अहः Monday.
आख्यं the red lotus.
ईश्वरः a celebrated representation of Śiva.
उद्भवा N. of the river Narmadā
R. 5. 59
(where Malli. quotes Ak. रेवा तु नर्मदा सोमोद्भवा मेकलकन्यका).
कांत a. lovely as the moon. (
तः) the moon-stone.
क्षयः disappearance or waning of the moon.
गर्भः N. of Viṣṇu.
ग्रहः a vessel for holding Soma.
ज a. moon-born. (
जः) an epithet of the planet Mercury. (
जं) milk.
धारा the sky, heaven.
नाथः {1} N. of a celebrated Liṅga or the place where it was set up
(which by its splendour and enormous wealth attracted the attention of Mahomad of Ghazani who in 1024 A. D. destroyed the image and carried off the treasures)
तेषां मार्गे परिचयवशादर्जितं गुर्जराणां यः संतापं शिथिलमकरोत् सोमनाथं विलोक्य । Vikr. 18. 87.
प, पा, m. {1} one who drinks the Soma. {2} a Soma-sacrificer. {3} a particular class of Pitṛs.
पतिः N. of Indra.
पानं drinking Soma juice.
पायिन्
पीथिन्,
पीतिन् m. a drinker of Soma juice
तत्र केचित्… सोमपीथिन उदुंबरनामामो ब्रह्मवादिनः प्रतिवसंति स्म Māl. 1.
पीतिः f. {1} drinking Soma {2} a Soma sacrifice.
पुत्रः,
भूः,
सुतः epithets of Budha or Mercury.
प्रवाकः a person commissioned to engage sacrificial priests (श्रोत्रिय) for a Soma sacrifice.
बंधुः {1} the sun. {2} N. of Budha or mercury. {3} the white water-lily.
यज्ञः,
यागः the Soma sacrifice.
याजिन् m. one who performs a Soma sacrifice.
योनिः a sort of yellow and fragrant sandal.
रोगः a particular disease of women.
लता,
वल्लरी {1} the Soma plant. {2} N. of the river Godāvarī.
वंशः the lunar race of kings founded by Budha.
वल्कः {1} a kind of white Khadira. {2} N. of the plants (करंज and कट्फल).
वल्लरिः (री),
वल्लिका,
वल्ली f. the moon-plant.
वारः,
वासरः Monday.
विक्रयिन् m. a vendor of Soma juice.
वृक्षः,
सारः the white Khadira.
शकला a kind of cucumber.
संज्ञं camphor.
सद् m. a particular class of Manes or Pitṛs
Ms. 3. 195.
सिंधुः an epithet of Viṣṇu.
सुत् m. a Soma distiller.
सुता the river Narmadā
cf. सोमोद्भवा above.
सूत्रं a channel for conveying water from a Śiva-liṅga. °प्रदक्षिणा circumambulation around a Śiva-liṅga so as not to cross the Soma-sūtra.
Hindi
Hindi
चांद
Apte Hindi
Hindi
सोमः
पुं*
 - सू + मन्
"एक पौधे का नाम, प्राचीन काल के यज्ञों में आहुति देने के लिए अत्यन्त महत्वपूर्ण औषधि"
सोमः
पुं*
 - सू + मन्
‘सोम’ नामक पौधे का रस
सोमः
पुं*
 - सू + मन्
"अमृत, देवताओं का पेय पदार्थ"
सोमः
पुं*
 - सू + मन्
चन्द्रमा
सोमः
पुं*
 - सू + मन्
प्रकाश की किरण
सोमः
पुं*
 - सू + मन्
कपूर
सोमः
पुं*
 - सू + मन्
जल
सोमः
पुं*
 - सू + मन्
"वायु, हवा"
सोमः
पुं*
 - सू + मन्
कुबेर
सोमः
पुं*
 - सू + मन्
शिव
सोमः
पुं*
 - सू + मन्
यम
सोमः
पुं*
 - सू + मन्
"मुख्य, प्रधान, उत्तम"
सोमः
पुं*
 - सू+मन्
लंगूर
सोमः
पुं*
 - सू+मन्
एक पितर
सोमः
पुं*
 - सू+मन्
सोमवार
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 सोमः, चन्द्रः, शशाङ्कः, इन्दुः, मयङ्कः, कलानिधिः, कलानाथः, कलाधरः, हिमांशुः, चन्द्रमाः, कुमुदबान्धवः, विधुः, सुधांशुः, शुभ्रांशुः, ओषधीशः, निशापतिः, अब्जः, जैवातृकः, सोमः, ग्लौः, मृगाङ्कः, द्विजराजः, शशधरः, नक्षत्रेशः, क्षपाकरः, दोषाकरः, निशीथिनीनाथः, शर्वरीशः, एणाङ्कः, शीतरश्मिः, समुद्रनवनीतः, सारसः, श्वेतवाहनः, नक्षत्रनामिः, उडुपः, सुधासूतिः, तिथिप्रणीः, अमतिः, चन्दिरः, चित्राटीरः, पक्षधरः, रोहिणीशः, अत्रिनेत्रजः, पक्षजः, सिन्धुजन्मा, दशाश्वः, माः, तारापीडः, निशामणिः, मृगलाञ्छनः, दर्शविपत्, छायामृगधरः, ग्रहनेमिः, दाक्षायणीपति, लक्ष्मीसहजः, सुधाकरः, सुधाधारः, शीतभानुः, तमोहरः, तुशारकिरणः, परिः, हिमद्युतिः, द्विजपतिः, विश्वप्सा, अमृतदीधितिः, हरिणाङ्कः, रोहिणीपतिः, सिन्धुनन्दनः, तमोनुत्, एणतिलकः, कुमुदेशः, क्षीरोदनन्दनः, कान्तः, कलावान्, यामिनीजतिः, सिज्रः, मृगपिप्लुः, सुधानिधिः, तुङ्गी, पक्षजन्मा, अब्धीनवनीतकः, पीयूषमहाः, शीतमरीचिः, शीतलः, त्रिनेत्रचूडामणिः, अत्रिनेत्रभूः, सुधाङ्गः, परिज्ञाः, सुधाङ्गः, वलक्षगुः, तुङ्गीपतिः, यज्वनाम्पतिः, पर्व्वधिः, क्लेदुः, जयन्तः, तपसः, खचमसः, विकसः, दशवाजी, श्वेतवाजी, अमृतसूः, कौमुदीपतिः, कुमुदिनीपतिः, भूपतिः, दक्षजापतिः, ओषधीपतिः, कलाभृत्, शशभृत्, एणभृत्, छायाभृत्, अत्रिदृग्जः, निशारत्नम्, निशाकरः, अमृतः, श्वेतद्युतिः
noun
देवताविशेषः
"पतितं सोममालोक्य ब्रह्मा लोकपितामहः[श.क]"
Synonyms:
 सोमः, दीक्षापतिः, पवमानः
noun
एका प्राचीना देवता।
"सोमस्य उल्लेखः वेदेषु प्राप्यते।"
Synonyms:
 कर्पुरः, कर्पुरम्, सिताभ्रः, ताराभ्रः, चन्द्रः, सोमः, सोमसंज्ञम्, घनसारः, हिमबालुका, शीतः, शशाङ्कः, शिला, शीतांशुः, हिमकरः, शीतप्रभः, शाम्भवः, शुभ्रांशुः, स्फटिकाभ्रः, कारमिहिका, चन्द्रार्कः, लोकतुषारः, गौरः, कुमुदः, हनुः, हिमाहूयः, चन्द्रभस्म, वेधकः, रेणुसारकः
noun
सुगन्धिद्रव्यम्।
"अर्चनार्थे सः कर्पुरं ज्वालयति।"
Tamil
Tamil
ஸோம: : சந்திரன், அமிர்தம், சிவன், தண்ணீர், சோமலதை என்னும் ஒரு கொடி.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
सोमः,
पुं,
 (सौति अमृतमिति । सु प्रसवे +“अर्त्तिस्तुसुहुस्रिति ।” उणा० १ । १३९ । इतिमन् ।) चन्द्रः । इत्यमरः । १ । ३ । १४ ॥
(यथा, हरिवंशे । ४ । २ ।“द्विजानां वीरुधाञ्चैव नक्षत्रग्रहयोस्तथा ।यज्ञानां तपसाञ्चैव सोमं राज्येऽभ्यषेचयत् ॥
”)कर्पूरः । इति चामरः । २ । ६ । १३० ॥
वानरः ।कुबेरः । यमः । वायुः । वसुभेदः । (यथा, मात्स्ये । ५ । २१ ।“आपो ध्रुवश्च सोमश्च धरश्चैवानिलोऽनलः ।प्रत्यूषश्च प्रभासश्च वसवोऽष्टौ प्रकीर्त्तिताः ॥
”)जलम् । सोमलतौषविः । इति मेदिनी ॥
(अस्यविवरणं यथा, --“ब्रह्मादयोऽसृजन् पूर्व्वममृतं सोमसंज्ञितम् ।जरामृत्युविनाशाय विधानं तस्य वक्ष्यते ॥
एक एव खलु भगवान् सोमः स्थाननामाकृति-वीर्य्यविशेषैश्चतुर्व्विंशतिधा भिद्यते । तद्यथा, अंशुमान् भूञ्जवांश्चैव चन्द्रमा रजतप्रभः ।दूर्व्वासोमः कनीयांश्च श्वेताक्षः कनकप्रभः ॥
प्रतानवांस्तालवृन्तः करवीरोऽंशवानपि ।स्वयम्प्रभो महासोमो यश्चापि गरुडाहृतः ॥
गायत्र्यस्त्रैष्टुभः पाङ्क्तो जागतः शाङ्करस्तथा ।अग्निष्टोमो रैवतश्च यथोक्त इति संज्ञितः ॥
गायत्र्या त्रिपदा युक्तो यश्चोडु पतिरुच्यते ।एते सोमाः समाख्याता वेदोक्तैर्नामभिः शुमैः ॥
सर्व्वेषामव चैतेषामेको विधिरुपासने ।सर्व्वे तुल्यगुणाश्चैव विधानं तेषु वक्ष्यते ॥
अतोऽन्यतमं सोममुपयुयुक्षुः सर्व्वोपकरणपरि-चारकोपेतः प्रशस्तदेशे त्रिवृतमागा कार-यित्वा हृतदोषः प्रतिसंसृष्टभक्तः प्रशस्तेषुतिथिकरणमुहूर्त्तनक्षत्रेषु अंशुमन्तमादाय-ध्वरकल्पेनाहृतमभियुतमभिहुतं चान्तरागारेकृतमङ्गलः सोमकन्दं सुवर्णसूच्या विदार्य्य पयोगृह्णीयात् सौवर्णे पात्रेऽञ्जलिमात्रं ततः सकृ-देवोपयुञ्जीत नास्वादयंस्तत उपस्पृश्य शेषम-प्स्ववसाद्य यमनियमाभ्यामात्मानं संयोज्य वाग्-यतोऽभ्यन्तरतः सुहृद्भिरुपास्यमानो विहरेत् ॥
रसायनं पीतवांस्तु निवाते तन्मनाः शुचिः ।आसीत तिष्ठेत् क्रामेच्च न कथञ्चन संविशेत् ॥
सायं वा भुक्तवान् श्रुतशान्तिः कुशशय्यायांकृष्णाजिनोत्तरायां सुहृद्भिरुपास्यमानः शयीततृषितो वा शीतोदकमात्रां पिबेत्ततः प्रात-रुत्थायोपश्रुतशान्तिः कृतमङ्गलो गां स्पृष्ट्वातथैवासीत । तस्य जीर्णे सोमे छर्दिरुपपद्यतेततः शोणिताक्तं कृमिव्यामिश्रं छर्द्दितवतः सायंशृतशीतं क्षीरं वितरेत् । ततस्तृतीयेऽहनिकृमिव्यामिश्रमतिसार्य्यते स तेनानिष्टप्रतिग्रह-भुक्तप्रभृतिभिर्विशेषैर्मुक्तः शुद्धतनुर्भवति ततःसायं स्नातस्य पूर्व्ववदेव क्षीरं वितरेत् । क्षौम-वस्त्रास्तृतायां चैनं शय्यायां शाययेत ततश्चतुर्थ-ऽहनि तस्य श्वयथुरुत्पद्यते । ततः सर्व्वाङ्गेभ्यःकृमयो निष्क्रामन्ति तदहश्च शय्यायां पांशुभिर-वकीर्य्यमाणः शयीत । ततः सायं पूर्व्ववदेवक्षीरं वितरेत् । एवं पञ्चमषष्ठयोर्दिवसयो-र्वर्त्तेत केवलसुभयकालमस्मै क्षीरं वितरेत्ततःसप्तमेऽहनि निर्म्मांसस्त्वगस्थिभूतः केवलं सोम-परिग्रहादेवोच्छसिति । तदहश्च क्षीरेण सुखोष्णेन परिषिच्य तिलमधुकचन्दनानुलिप्तदेहंपयः पाययेत् । ततोऽष्टमेऽहनि प्रातरेव क्षीर-परिषिक्तं चन्दप्रदिग्धगात्रं पयः पाययित्वापांशुशय्यां समुत्सृज्य क्षौमास्तृतायां शायये-त्ततो मांसमाप्याय्यते त्वक्चावदलति । दन्त-नखरोमाणि चास्य पतन्ति । तस्य नवमदिव-सात् प्रभृत्यणुतैलाभ्यङ्गः सोमवल्ककषायपरि-षेकः । ततो दशमेऽहन्येतदेव वितरेत्ततोऽस्यत्वक्स्थिरतामुपैति । एवमेकादसद्वाशयोर्व-र्त्तेत । तत्र त्रयोदशात् प्रभृति सोमवल्ककषाय-परिषेकः । एवमाषोडशाद्वर्त्तेत ततः सप्तदशा-ष्टादशयोर्द्दिवसयोर्द्दशना जायन्ते शिखरिणःस्निग्धवज्रवैदूर्य्यस्फटिकनिकाशाः समाः स्थिराःसहिष्णवः । तदा प्रभृति चानवैः शालितण्डुलैःक्षीरयवागूमुपसेवेत यावत् पञ्चविंशतिरिति ।ततोऽस्मै दद्याच्छाल्योदनं मृदूभयकालं पयसाततोऽस्य नखा जायन्ते विद्रुमेन्द्रगोपकतरुणा-दित्यप्रकाशाः स्थिराः स्निग्धा लक्षणसम्पन्नाःकेशाश्च जायन्ते त्वक् च नीलोत्पलातसीपुष्पवै-दूर्य्यप्रकाशा । ऊर्द्घञ्च सामान् केशान् वाप-येत् वापयित्वा चोशीरचन्दनकृष्णतिलकल्कैःशिरः प्रदिह्यात् पयसा वा स्नापयेत् ॥
ततोऽस्यानन्तरं सप्तरात्रात् केशा जायन्तेभ्रमराञ्जननिभाः कुञ्चिताः स्निग्धास्ततस्त्रिरा-त्रात् प्रथमपरिसरान्निष्क्रम्य मुहूर्त्तं स्थित्वा पुन-रेवान्तः प्रविशेत्ं । ततोऽस्य षलातैलमभ्यङ्गा-र्थेऽवचार्य्यम् । यवपिष्टमुद्वर्त्तनार्थे । सुखोष्णञ्चपयः परिषेकार्थे । अजकर्णकषायमुत्मादंनार्थे ।सोशीरं कूपोदकं स्नानार्थे । चन्दनमनुलेपनार्थे ।आमलकरस-विमिश्राश्चास्य यूषसूपविकल्पाः ।क्षीरमधुकसिद्धञ्च कृष्णतिलमवचारणार्थे । एवंदशरात्रं ततोऽन्यद्दशरात्रं द्वितीये परिसरेवर्त्तेत । ततस्तृतीये परिसरे स्थिरीकुर्व्वन्नात्मान-मन्यदशरात्रमासीत । किञ्चिदातपपवनान् वासेवेत पुनश्चान्तः प्रविशेत् । न चात्मानमादर्शेषुवा निरीक्षेत रूपशालित्वात् ततोऽन्यद्दशरात्रंक्रोधादीन् परिहरेदेवं सर्व्वेषामुपयोगः ।विशेषतस्तु वल्लीप्रतानक्षुपादयः सोमा भक्ष-यितव्याः । तेषान्तु प्रमाणमर्द्धचतुर्थमुष्टयः ।अंशवन्तं सौवर्णे पात्रेऽभिषुणुयात् । चन्द्र-मसं राजते चोपज्याष्टगुणमैश्वर्य्यमवाप्येशा-नन्देवमनुप्रविशति । शेषांस्तु ताम्रमये मृण्मयेवा रोहिते वा चर्म्मणि वितते शूद्रवर्ज्जं त्रिभि-र्वर्णैः सोमा उपयोक्तव्याः । ततश्चतुर्थे मासेपौर्णमास्यां शुचौ देशे ब्राह्मणानर्च्चयित्वा कृत-मङ्गलो निःक्रम्य यथोक्तं व्रजेदिति ॥
ओषधीनाम्पतिं सोममुपयुज्य विचक्षणः ।दशवर्षसहस्राणि नवान् धारयते तनुम् ॥
नाग्निर्न तोयं न विषं न शस्त्रं नास्त्रमेव च ।तस्यालमायुःक्षपणे समर्थाश्च भवन्ति हि ॥
भद्राणां षष्टिवर्षाणां प्रसुतानामनेकधा ।कुञ्जराणां सहस्रस्य बलं समधिगच्छति ॥
क्षौरोदं शक्रसदनमुत्तरांश्च कुरूनपि ।यत्रेच्छति स गन्तुं वा तत्राप्रतिहता गतिः ॥
कन्दर्प इव रूपेण कान्त्या चन्द्र इवापरः ।प्रह्वादयति भूतानां मनांसि स महाद्युतिः ॥
साङ्गोपाङ्गांश्च निखिलान् वेदान्बिन्दति तत्त्वतःचरत्यमोघसङ्कल्पो देववच्चाखिलं जगत् ॥
सर्व्वेषामेव सोमानां पत्राणि दश पञ्च च ।तानि शुक्ले च कृष्णे च जायन्ते निपतन्ति च ॥
एकैकं जायते पत्रं सोमस्याहरहस्तदा ।शुक्लस्य पौर्णमास्यान्तु भवेत् पञ्चदशच्छदः ॥
शीर्य्यते पत्रमेकैकं दिवसे दिवसे पुनः ।कृष्णपक्षक्षये चापि लता भवति केवला ॥
अंशुमानाज्यगन्धस्तु कन्दवानजतप्रभः ।कदल्याकारकन्दस्तु मुञ्जवांल्लशुनच्छदः ॥
चन्द्रमाः कनकाभासो जले चरति सर्व्वदा ।गरुडाहृतनामा च श्वेताक्षश्चापि पाण्डुरौ ॥
सर्पनिर्म्मोकसदृशौ तौ वृक्षाग्रावलम्बिनौ ।तथान्यैर्मण्डलैश्चित्रैश्चित्रिता इव भान्ति ते ॥
सर्व्व एव तु विज्ञेयाः सोमाः पञ्चदशच्छदाः ।क्षीरकन्दलतावन्तं पत्रै र्नानाविधैः स्मृताः ॥
हिमवत्यर्व्वुदे सह्ये महेन्द्रे मलये तथा ।श्रीपर्व्वते देवगिरौ गिरौ देवसहे तथा ॥
पारिपात्रे च विन्ध्ये च देवसुन्दे ह्रदे तथा ।उत्तरेण वितस्तायाः प्रवृद्धा ये महीधराः ॥
पञ्च तेषामधो मध्ये सिन्धुनामा महानदः ।हठवत् प्लवते तत्र चन्द्रमाः सोमसत्तमः ॥
तस्योद्देशेषु वाप्यस्ति मुञ्जवानंशुमानपि ।काश्मीरेषु सरो दिव्यं नाम्ना क्षुद्रकमानसम् ॥
गायत्र्यस्त्रैष्टुभः पाङ्क्ती जागतः शाङ्करस्तथा ।अत्र सन्त्यपरे चापि सोमाः सोमसमप्रभाः ॥
न तान् पश्यन्त्यधर्म्मिष्ठाः कृतघ्नाश्चापि मानवाःभेषजद्वेषिणश्चापि ब्राह्नणद्वेषिणस्तथा ॥
”इति सुश्रुते चिकित्सितस्थाने एकोनत्रिं शत्तमो-ऽध्यायः ॥
* ॥
“सोमनामौषधिराजः पञ्चदश-पर्णः स सोम इव हीयते वर्द्धते च ।” इतिचरके चिकित्सास्थाने प्रथमेऽध्याये ॥
* ॥
* ॥
)शिवः । दीधितिः । इत्युणादिकोषः । दिव्यौषधिः ।सोमलतारसः । इति हेमचन्द्रः ॥
(यथा, मनुः ।३ । २५७ ।“मुन्यन्नानि पयः सोमो मांसं यच्चानुपस्कृतम् ।अक्षारलवणञ्चैव प्रकृत्या हविरुच्यते ॥
”)अमृतम् । पर्व्वतविशेषः । इति केचित् ॥
* ॥
चन्द्रस्य विवरणं तथा । स च वायुकोणस्त्री-वैश्यजातिसत्त्वगुणलवणरसमृगशिरोनक्षत्रसमुद्राणामधिपतिः । इति बृहज्जातकादयः ॥
एकहस्तप्रमाणशरीरः । श्वेतवस्त्रपरिधानः ।शुक्लवर्णः । दक्षिणहस्तवरदः । गदायुक्तवाम-हस्तः । दशाश्वः । श्वेतपद्मस्थः । उमाधि-दैवतः । जलप्रत्यधिदैवतः । सूर्य्याभिमुखः ।यथा, --“सामुद्रं वैश्यमात्रेयं हस्तमात्रं सिताम्बरम् ।श्वेतं द्बिबाहुं वरदं दक्षिणं सगदेतरम् ॥
दशाश्वं श्वेतपद्मस्थं विचिन्त्योमाधिदैवतम् ।जलप्रत्यधिदैवञ्च सूर्य्यास्यमाह्वयेत्तथा ॥
”इति ग्रहयागतत्त्वम् ॥
* ॥
तस्योत्पत्त्यादिर्यथा, --ऋषय ऊचुः ।“सोमः पितॄणामधिपः कथं शास्त्रविशारद ।तद्वंशे के तु राजानो बभूवुः कीर्त्तिवर्द्धनाः ॥
सूत उवाच ।आदिष्टो ब्रह्मणा पूर्व्वमत्रिः सर्गविधौ पुरा ।अनुत्तमं नाम तपः सृष्ट्यर्थं तप्तवान् प्रभुः ॥
सदानन्दकरं ब्रह्म जगतः क्लेशनाशनम् ।ब्रह्मविष्ण्वर्करुद्राणामभ्यन्तरमतीन्द्रियम् ॥
शान्तिकृच्छान्तमनसस्तदन्तर्नयने स्थितम् ।माहात्म्यात्तपसो विप्राः परमानन्दकारकम् ॥
यस्मादुमापतिः सार्द्धमुमया तमधिष्ठितः ।तद्दृष्ट्वा अष्टमांशेन तस्मात् सोमोऽभवद्विधुः ॥
अथ सुस्राव नेत्राभ्यां धाम तच्चाक्षुषं क्षये ।दीपयन् विश्वमखिलं ज्योत्स्नया सचराचरम् ॥
तद्दिशो जगृहुर्द्धाम स्त्रीरूपेण सुतेच्छया ।गर्भो भूत्वोदरे तासामास्थितोऽब्दशतत्रयम् ॥
तास्तमूचुर्व्वयं गर्भमशक्ता धारणे ततः ।समादायाथ तद्गर्भमेकीकृत्य चतुर्म्मुखः ॥
युवानमकरोद्ध्रह्मा सर्व्वायुधधरं वरम् ।स्यन्दनेऽथ सहस्राश्वे वेदशक्तिमये प्रभुः ॥
आरोप्य लोकमनयदात्मीयं स पितामहः ।ततो ब्रह्मर्षिभिः प्रोक्तमस्मत्स्वामी भवत्वयम् ॥
ऋषिभिर्देवगन्धर्व्वैरोषधीभिस्तथैव च ।तुष्टुबुः सोमदैवत्यैर्ब्रह्माद्या मन्त्रसंग्रहैः ॥
स्तूयमानस्य तस्याभूदधिको महसाञ्च यः ।तेजोवितानादभवद्भुवि दिव्यौषधीगणः ॥
तद्दीप्तिरधिका तस्माद्रात्रौ भवति सर्व्वदा ।तेनौषधीशः सोमोऽभूत् द्विजेशश्चाभिगद्यते ॥
वेदधामा रसश्चापि यदिदं चन्द्रमण्डलम् ।क्षीयते वर्द्धते चैव शुक्ले कृष्णे च सर्व्वदा ॥
ततो विंशत्तथा सप्त दक्षः प्राचेतसो ददौ ।रूपलावण्यसंयुक्तास्तस्मै कन्याः सुवर्च्चसः ॥
”इति मात्स्ये । २३ । १ -- १५ ॥
* ॥
अपि च ।महातपा उवाच ।“ब्रह्मणो मानसः पुत्त्रः अत्रिर्नाम महातपाः ।तस्य पुत्त्रोऽभवत् सोमो दक्षजामातृतां गतः ॥
सप्तविंशतिर्याः कन्या दाक्षायण्यः प्रकीर्त्तिताः ।सोमपत्न्योऽपि मान्यास्तास्तासां श्रेष्ठा तुरोहिणी ॥
तामेव रमते सोमः नेतरा इति शुश्रुम ।इतराः प्रोचुरागत्य चन्द्रस्यासमतां पितुः ॥
दक्षोऽप्यसकृदागत्य तमुवाच स नाकरोत् ।समतां सोऽपि तं दक्षः शशापान्तर्हितो भव ॥
एवमुक्तः क्षयं सोमो अगमद्दक्षशापतः ॥
देवा मनुष्याः पशवो नष्टे सोमे सवीरुधः ।क्षीणाभवंस्तदा सर्व्वा ओषध्यश्च विशेषतः ॥
क्षयं गच्छद्भिरत्यर्थमोषधीभिः सुरर्षभाः ।मूलेषु वीरुधां सोमः स्थित इत्यूचुरातुराः ॥
तेषां चिन्ताभवत्तीव्रा विष्णुञ्च शरणं ययुः ।भगवानाह तान् सर्व्वान् ब्रूत किं क्रियते मयाते चाहुर्देव दक्षेण शप्तः सोमो विनाशितः ।तानुवाच तदा देवो मथ्यतां कलसोदधिः ॥
ओषध्यः सर्व्वतो देवाः प्रक्षिप्याम्बुषु संयतैः ।एवमुक्त्वा ततो देवान् दध्यौ रुद्रं हरिः स्वयम् ॥
ब्रह्माणञ्च तथा दध्यौ वासुकिं नेत्रकारणात् ।ते सर्व्वे तत्र सहिता ममन्थुर्वरुणालयम् ॥
तस्मिंस्तु मथिते जातः पुनः सोमो महीपते ।योऽसौ क्षेत्रज्ञसंज्ञो वै देहेऽस्मिन् पुरुषः परः ॥
स एव सोमो मन्तव्यो देहिनां जीवसंज्ञकः ।परेच्छया स मूर्त्तिन्तु पृथक् सौम्यां प्रपेदिवान्तमेव देवमनुजाः षोडशेमाश्च देवताः ॥
उपजीवन्ति वृक्षाश्च तथैवौषधयः प्रभुम् ॥
रुद्रस्तमेव सकलं दधार शिरसा तदा ।तदात्मिका भवन्त्यापो विश्वमूर्त्तिरसौ स्मुतः ॥
तस्य ब्रह्मा ददौ प्रीतः पीर्णमासीतिथिं प्रभुः ।तस्यामुपोषयेद्राजन् तमर्थं प्रतिपादयेत् ॥
स चान्नाहारश्च भवेत् तस्य ज्ञानं प्रयच्छति ।कान्तिं पुष्टिञ्च राजेन्द्र धनं धान्यञ्च केवलम् ॥
”इति वाराहे सोमोत्पत्तिरहस्यनामाध्यायः ॥
* ॥
तस्य क्षयवृद्धिकारणं यथा, --ब्रह्मोवाच ।“राका चानुमती चैव द्विविधा पूर्णिमा मता ।सिनीवाली कुहूश्चैव अमावास्या द्विधैव तु ॥
अमा नाम रवे रश्मिश्चन्द्रलोके प्रतिष्ठिता ।यस्मात् सोमो वसत्यस्याममावासी ततः स्मृता ॥
पूर्व्वोदितकलाभिन्नपौर्णमास्या निशाकरे ।पूर्णिमानुमती ज्ञेया पश्चात् स्तमितभास्करे ॥
यस्मात्तामतुमन्यन्ते देवताः पितृभिः सह ।तस्मादनुमती नाम पूर्णिमा प्रथमा स्मृता ॥
यदा चास्तमिते सूर्य्ये पूर्णचन्द्रस्य चोद्गमः ।युगपत् सोत्तरारागस्तदानुमतिपूर्णिमा ॥
राकां तामनुमन्यन्ते देवताः पितृभिः सह ।रञ्जनाच्चैव चन्द्रस्य राकेति कवयोऽब्रूवन् ॥
सिनीवाली प्रमाणन्तु क्षीणशेषो निशाकरः ।अमावास्यां विशत्यर्कं सिनीवाली ततः स्मृता ॥
कुहेति कोकिलेनोक्तो यः कालस्तु समाप्यते ।तत्कालसंज्ञा त्वेषा वै अमावस्या कुहूः स्मृता ॥
अनुमत्याः सराकायाः सिनीवाल्याः कुहूंविनाएतासां विरलः कालः कुमात्रेति कुहूः स्मृता ॥
”विरलस्थाने द्विलवेति च पाठः ।“कलाः षोडश सोमस्य शुक्ले वर्द्धयते रविः ।अमृतेनामृतं कृष्णे पीयते दैवतैः क्रमात् ॥
प्रथमां पिबते वह्निर्द्वितीयां पवनः कलाम् ।विश्वेदेवास्तृतीयान्तु चतुर्थीन्तु प्रजापतिः ॥
पञ्चमीं वरुणश्चापि षष्ठीं पिबति वासवः ।सप्तमीमृषयो दिव्या वसवोऽष्टौ तथाष्टमीम् ॥
नवमीं कृष्णपक्षस्य पिबतीन्द्रः कलामपि ।दशमीं मरुतश्चापि रुद्रा एकादशीं कलाम् ॥
द्वादशीन्तु कलां विष्णुर्धनदश्च त्नयोदशीम् ।चतुर्द्दशीं पशुपतिः कलां पिबति नित्यशः ॥
ततः पञ्चदशीञ्चैव पिबन्ति पितरः कलाम् ।कलावशिष्टो निष्पीतः प्रविष्टः सूर्य्यमण्डलम् ॥
अमायां विशते रश्मौ अमावासी ततः स्मृता ॥
पूर्व्वाह्णे विशते चार्कं मध्याज्ञे तु वनस्पतिम् ।अपराह्णे विशत्यप्सु स्वयोनिं वारिसम्भवः ॥
आपः प्रविष्टः सोमश्च शेषया कलयैकया ।तृणगुल्मलतावृक्षान्निष्पादयति चौषधीः ॥
तमोषधिं स्थितं गावश्चरन्त्यापः पिबन्ति च ।तदङ्गानुगतं गोभ्यः क्षीरत्वमुपगच्छति ॥
तत् क्षीरममृतं भूत्वा मन्त्रभूतं द्विजातयः ।स्वाहाकारवषट्कारैर्जुह्वत्याहुतयः क्रमात् ।हुतमम्निषु देवाय पुनः सोमं विवर्द्धयेत् ॥
एवं संक्षीयते सोमः क्षीणश्चाप्याय्यते पुनः ।तस्मात् सूर्य्यः शशाङ्कस्य क्षयवृद्धिविधेर्विभुः ॥
”इत्याद्ये देवीपुराणे चन्द्रक्षयवृद्धिनामाध्यायः ॥
*तस्य राहुग्रासकारणं यथा, --ब्रह्मोवाच ।“यदयं वदते लीको वालिशत्वान्महामते ।तदहं संप्रवक्ष्यामि चन्द्रसूर्य्योपरागिकम् ॥
यदि सत्यमयं ग्रस्तस्तेजोराशिर्द्दिवाकरः ।तत् कथं नोदरस्थेन राहुर्न भस्मसात् कृतः ॥
अथवा राहुणाक्रम्य शत्रुवक्त्रं प्रवेशितः ।तत् कथं दशनैस्तीक्ष्णैः शतधा न विखण्डितः ॥
विभुक्तश्च पुनर्द्द ष्टस्तथवाखण्डमण्डलः ।न चास्यापहृतं तेजो न स्थानादपसारितः ॥
यदि वा ह्येष निष्पीतः कथं दीप्ततरोऽभवत् ।तस्मान्न तेजसां राशी राहोर्व्वक्त्रं गमिष्यति ॥
भक्ष्यार्थं सर्व्वदेवानां सोमः सृष्टः स्वयम्भुवा ।तत्रस्थममृतञ्चापि सम्भूतं सूर्य्यतेजसा ॥
पिबन्त्यम्बुमयं देवाः पितरश्च स्वधामृतम् ।त्रयञ्च त्रिंशतञ्चैव त्रयत्रिंशत्तथैव च ।त्रयश्च त्रिसहस्राश्च देवाः सोमं पिबन्ति ये ॥
राहोरप्यमृतं भागं पुरा सृष्टं स्वयम्भुवा ।तस्मात्तद्राहुरागत्य पातुमिच्छति पर्व्वसु ॥
उद्धृत्य पार्थिवीं छायामभ्राकारां तमोमयः ।पातुमिच्छन् ततश्चे न्द्रमाच्छादयति छायया ॥
शुक्ले च चन्द्रमभ्येति कृष्णे पर्व्वणि भास्करम् ।सूर्य्यमण्डलसंस्थस्तु चन्द्रमेव जिघांसति ॥
तस्मात् पिबति तं राहुस्तनुमस्याविनाशयन् ।अविहिंसन् यथा पद्मं पिबति भ्रमरो मधु ।चन्दस्थममृतं तद्वदभेदाद्राहुरश्नुते ॥
चन्द्रकान्तो मणिर्यद्वत्तुहिनं क्षरते क्षणात् ।क्षरन्नपि न हीयेत तेजसा नैव मुच्यते ॥
यथा सूर्य्यमणिः सूर्य्यादुत्पाट्य पावकं शुभम् ।न भवत्यङ्गहीनोऽपि तेजसा नैव मुच्यते ॥
एवं चन्द्रश्च सूर्य्यश्च छादितावपि राहुणा ।स्वतेजसा न मुच्येते नाङ्गहीनौ बभूवतुः ॥
पर्व्वस्वथ च चन्द्रस्य माणिक्यकनकाकृतिः ।सोमो दैवतसंयोगात् छायायोगाच्च पार्थिवात्राहोश्च वरलब्धाद्वै प्रक्षरेदमृतं शशी ॥
स्वदीहकाले सम्प्राप्ते वत्सं दृष्ट्वा च गौर्यथा ।स्वाङ्गादेव क्षरेत् क्षीरं तथेन्दोः क्षरतेऽमृतम् ॥
पितेव सूर्य्यो देवानां सोमो मातेव लक्ष्यते ।यथा मातुः स्तनं पीत्वा जीवन्ते सर्व्वजन्तवः ।पीत्वामृतं तथा सोमात् तृप्यन्ते सर्व्वदेवताः ॥
सम्भृतं सर्व्वयागेषु तथा यं क्षरते शशी ।तं क्षरन्तं यथामागमुपजीवन्ति देवताः ॥
तस्मिन् काले समभ्येति राहुरप्यवकर्षति ।सर्व्वमर्द्धं त्रिभागञ्च पादं पादार्द्धमेव च ॥
आक्रम्य पार्थिवीच्छायां यावन्तं चन्द्रमण्डलम्स्मृतः स भागो राहोस्तु देवभागास्तु शेषकाः ॥
तृप्तिं विधाय देवानां राहोः पर्व्वगतस्य च ।चन्द्रो न क्षयमायाति तेजसा नैव मुच्यते ॥
तिथिभागाश्च यावन्तः पुनन्त्यर्कं प्रमाणतः ।सर्व्वच्छायास्थितः कालस्तावानेव प्रकीर्त्तितः ॥
अतो राहुभुजः सोमः सोमाद्वृद्धिं दिवाकरः ।पर्व्वकाले स्थितिस्त्वेवं विपरीता पुनः पुनः ॥
अतश्छादयते राहुरभ्रवच्छशिभास्करौ ।राहुरभ्रकसंस्थानः सोममाच्छाद्य तिष्ठति ॥
उद्धूत्य पार्थिवीं छायां धूममेघ इवोत्थितः ।चन्द्रस्य यदवष्टब्धं राहुणा भास्करस्य च ॥
तन्नावखण्डितं तस्य केवलं श्यामलीकृतम् ।कर्द्दमेन यथा वस्त्रं शुक्लमप्युपहन्यते ॥
एकदेशेऽथ सर्व्वं वा राहुणा चन्द्रमास्तथा ।प्रक्षालितं तदेवेह पुनः शुक्लतरं भवेत् ॥
राहुयुक्तं भवेत्तद्वत् निर्म्मलं चन्द्रमण्डलम् ।राहुणाच्छादितौ वापि दृष्ट्वा चन्द्रदिवाकरौ ॥
विप्राः शान्तिपरा भूत्वा पुनराप्याययन्ति तम् ।एवं न गृह्यते सूर्य्यश्चन्द्रमास्तत्र गृह्यते ॥
अबुधास्तं न पश्यन्ति मानुषा मांसचक्षुषः ।जगत्सम्मोहनञ्चैतत् ग्रहणं चन्द्रसूर्य्ययोः ॥
”इति देवीपुराणे ग्रहणविवेकनामाध्यायः ॥