| YouTube Channel

सृष्टिः (sRSTiH)

 
Apte
English
सृष्टिः [sṛṣṭiḥ],
f.
 [सृज्-क्तिन्]
Creation, anything created
किं मानसी सृष्टिः
Ś.*
 4
या सृष्टिः स्रष्टुराद्या
Ś.*
 1.1
स्त्रीरत्नसृष्टि- रपरा प्रतिभाति सा मे
Ś.*
 2.1
सृष्टिरोद्येव धातुः
Me.*
 84
Bhāg.*
 1.19.16.
The creation of the world.
Nature, natural property.
Letting loose, emission.
Giving away, a gift
सृष्टिर्मृष्टिर्द्विजाश्चाग्र्याः श्राद्धकर्मसु संपदः
Ms.*
 3.255.
The existence of properties or qualities.
The absence of properties.
Offspring (संतान)
संसृष्टा ब्राह्मणैरेव त्रिषु वर्णेषु सृष्टयः
Mb.
 * 12.6.42.
Comp.
 -अन्तरः the offspring of intermarriage between चतुर्वर्ण castes. -कर्तृ
m.
 the creator. -पत्तनम् a particular magical power. -सृज्
m.
 (Nom.
sing.
 सृक्-ग्-सृट्-ड्) the creator
L.
 D. B.
Apte 1890
English
सृष्टिः f. [सृज्-क्तिन्] 1 Creation, anything created
किं मानसी सृष्टिः Ś. 4
या सृष्टिः स्रष्टुराद्या Ś. 1. 1
स्त्रीरत्नसृष्टिरपरा प्रतिभाति सा मे Ś. 2. 9
सृष्टिराद्येव धातुः Me. 82.
2 The creation of the world.
3 Nature, natural property.
4 Letting loose, emission.
5 Giving away, a gift.
6 The existence of properties or qualities.
7 The absence of properties.
Comp.
कर्तृ m. the creator.
Hindi
Hindi
निर्माण
Apte Hindi
Hindi
सृष्टिः
स्त्री*
 - सृज् +क्तिन्
"रचना, कोई भी रचित वस्तु"
सृष्टिः
स्त्री*
 - सृज् +क्तिन्
संसार की रचना
सृष्टिः
स्त्री*
 - सृज् +क्तिन्
"प्रकृति, प्राकृतिक संपत्ति"
सृष्टिः
स्त्री*
 - सृज् +क्तिन्
"ढीला छोड़ना, उद्गार"
सृष्टिः
स्त्री*
 - सृज् +क्तिन्
"प्रदान करना, भेंट"
सृष्टिः
स्त्री*
 - सृज् +क्तिन्
गुणों की विद्यमानता
सृष्टिः
स्त्री*
 - सृज् +क्तिन्
पदार्थ का अभाव
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 प्रकृतिः, सृष्टिः
noun
बहिर्लोकः यस्मिन् वृक्षक्षुपाः पशुपक्षिणः तथा च पर्वतादयः इत्यादयः निसर्गोद्भवाः भावाः समाख्यायन्ते।
"प्रकृतेः रक्षणार्थे सर्वैः प्रयतितव्यम्।"
Synonyms:
 निर्माणम्, सर्जनम्, सृष्टिः, उत्पत्तिः, सर्गः, निसर्गः, भावनम्
noun
उत्पादनस्य क्रिया।
"अस्य भुवनस्य निर्माणं मुघलशैल्या कृतम्।"
अमरकोशः
Sanskrit
Word: सृष्टिः
Root: सृष्टिः
Gender: undefined
Number: undefined
Meaning(s):
⇒ book
⇒ gush
⇒ shot
⇒ rush
⇒ dart
⇒ will
⇒ child
⇒ canto
⇒ origin
⇒ assent
⇒ racing
⇒ stream
⇒ effort
⇒ nature
⇒ chapter
⇒ voiding
⇒ resolve
⇒ section
⇒ starting
⇒ creature
⇒ tendency
⇒ downpour
⇒ fainting
⇒ exertion
⇒ creation
⇒ begetting
⇒ agreement
⇒ offspring
⇒ resolution
⇒ letting go
⇒ disposition
⇒ procreation
⇒ discharging
⇒ gust of wind
⇒ created being
⇒ draught of air
⇒ natural property
⇒ implement of war
⇒ primary creation
⇒ creation of the world
⇒ herd let loose from a stable
⇒ emission or creation of matter
⇒ aspiration at the end of a word
⇒ any troop or host or swarm or multitude
Shloka(s):
3|3|22|1 ► सर्गः स्वभावनिर्मोक्षनिश्चयाध्यायसृष्टिषु। (नानार्थवर्गः)
Synonym(s):
➠ 3|3|22|1 ⇢ सर्गः (सर्ग) (पुं) ⇒ book, gush, shot, rush, dart, will, child, canto, origin, assent, racing, stream, effort, nature, chapter, voiding, resolve, section, starting, creature, tendency, downpour, fainting, exertion, creation, begetting, agreement, offspring, resolution, letting go, disposition, procreation, discharging, gust of wind, created being, draught of air, natural property, implement of war, primary creation, creation of the world, herd let loose from a stable, emission or creation of matter, aspiration at the end of a word, any troop or host or swarm or multitude
Related word(s):
जातिः ➡ क्रिया
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
सृष्टिः
स्त्री,
 (सृज् + क्तिन् ।) निर्म्मितिः । स्वभावः ।इति मेदिनी ॥
निर्गुणः इति शब्दरत्रावली ॥
*ब्रह्माण्डसृष्टिर्यथा । सृष्टेः पूर्व्वं मनश्चक्षुराद्य-गोचरो भगवान् एक एवासीत् । यदा सस्वेच्छया द्रष्टा सन् दृश्यं नापश्यत् तदात्रिगुणमयीं मायां प्रकाशयामास । ततो भग-वान् स्वांशेन पुरुषरूपं कृत्वा तस्यां मायायांस्ववीर्य्यं चैतन्यं आधत्त । सा समष्टिजीवरूपंमहत्तत्त्वं जनयमास । तस्यात् त्रिविधोऽह-ङ्कारो जातः तत्र सात्त्विकाहङ्कारात् मनैन्द्रि-याधिष्ठातृदेवताश्च जाताः । राजसाहङ्कारात्दशेन्द्रियाणि जातानि । तामसाहङ्कारात् पञ्चमहाभूतानि तेषां पञ्च गुणाश्च जाताः । एवंप्रकृत्यादिभिरैतैश्चतुर्विंशतितत्त्वैर्ब्रह्माण्डंनिर्म्मायभगवान् तस्मिन्नेकेनांशेन प्रविश्य गर्भोदकसंज्ञकंजलं ससर्ज । तज्जलमध्ये योगनिद्रया सहस्र-युगमितं कालं स्थितवान् । तदन्ते उत्थाय स्वय-मंशेन ब्रह्मा भूत्वा सर्व्वान् सृष्ट्वा नानावता-रान् कृत्वा पालयति । कल्पान्ते रुद्ररूपेणसंहरति च । इति श्रीभागवतमते संक्षेप-सृष्टिः ॥
* ॥
अपि च ।“स्थावरान्ताः सुराद्यास्तु प्रजा ब्रह्मंश्चतु-र्व्विधाः ।ब्रह्मणः कुर्व्वतः सृष्टिं जज्ञिरे मानसीस्तु ताः ॥
ततो देवासुरपितॄऋन् मनुष्यांश्च चतुष्टयम् ।सिसृक्षुरम्भांस्येतानि स्वमात्मानमयूयुजत् ॥
युक्तात्मनस्तमोमात्रा उद्रिक्ताभूत् प्रजापतेः ।सिसृक्षोर्जवनात् पूर्व्वममुरा जज्ञिरे ततः ॥
उत्मसर्ज ततस्तान्तु तमोमात्रात्मिकां तनुम् ।सा तु त्यक्ता तनुस्तेन मैत्रे याभूद्विभावरी ॥
सिसृक्षुरन्यदेहस्थः प्रीतिमाप ततः सुराः ।सत्त्वोद्रिक्ताः समुद्भूता मुखतो प्रह्मणो द्विज ॥
त्यक्ता सापि तनुस्तेन सत्त्वप्रायमभूद्दिनम् ।ततो हि बलिनो रात्रावसुरा देवता दिवा ॥
मत्त्वमात्रात्मिकामेव ततोऽन्यां जगृहे तनुम् ।पितृवन्मन्यमानस्य पितरस्तस्य जज्ञिरे ॥
उत्ससर्ज्ज ततस्तान्तु पितॄन् सृष्ट्वापि स प्रभुः ।सा चोत्सृष्टाभवत् सन्ध्यादिननक्तान्तरस्थितिः ॥
रजोमात्रात्मिकामन्यां जगृहे स तनुं ततः ।रजोमात्रोत्कटा जाता मनुष्या द्विजसत्तम ॥
तामप्याशु स तत्याज तनुमाद्यः प्रजापतिः ।ज्योत्स्ना समभवत् सापि प्राक्सन्ध्या याभिधी-यते ॥
ज्योस्नोद्गमे तु बलिनो मनुष्याः पितरस्तथा ।मैत्रैय सन्ध्यासमये तस्मादेते भवन्ति वै ॥
ज्योत्स्ना रात्र्यहनी सन्ध्या चत्वार्य्येतानि वैप्रभोः ।ब्रह्मणस्तु शरीराणि त्रिगुणोपाश्रयाणि तु ॥
रजोमात्रात्मिकामेव ततोऽन्यां जगृहे तनुम् ।ततः क्षुद्ब्रह्मणो जाता जज्ञे कोपस्तया ततः ॥
क्षुत्क्षामानन्धकारेऽथ सोऽसृजद्भगवांस्ततः ।विरूपाः श्मश्रुला जातास्तेऽभ्यधावन्त तंप्रभुम् ॥
मैवं भो रक्षतामेष यैरुक्तं राक्षसास्तु ते ।ऊचुः खादाम इत्यन्ये ये ते यक्षास्तु यक्षणात ॥
अप्रियेणाथ तान् दृष्ट्वा केशाः शीर्य्यन्त वेधसः ।हीनाश्च शिरसो भूयः समारोहन्त ते शिरः ॥
सर्पणात्त्व भवन् सर्पा हीनत्वादहयः स्मृताः ।ततः क्रुद्धो जगत्स्रष्टा क्रोधात्मानो विनिर्म्ममे ॥
वर्णेन कपिशेनोग्राः भूतास्ते पिशिताशनाः ।धयन्तो गां समुत्पन्ना गन्धर्व्वास्तस्य तत्क्षणात्पिबन्तो जज्ञिरे वाचं गन्धर्व्वास्तेन ते द्विज ।एतानि सृष्ट्वा भगवान् ब्रह्मा तच्छक्तिचोदितः ॥
ततः स्वच्छन्दतोऽन्यानि वयांसि वयसोऽसृजत्अवयो वक्षसश्चक्रे मुखतोऽजाः स सृष्टवान् ॥
सृष्टवानुदराद्गाश्च पार्श्वाभ्याञ्च प्रजापतिः ।पद्भ्यां चाश्वान् समातङ्गान् रासभान् गवयान्मृगान् ॥
उष्ट्रानश्वतरांश्चैव न्यङ्कूनन्यांश्च जातयः ।ओषध्यः फलमूलानि रोमभ्यस्तस्य जज्ञिरे ॥
त्रेतायुगमुखे ब्रह्मा कल्पस्यादौ द्विजोत्तम ।सृष्ट्या पश्वौषधीः सम्यक् युयोज स तदाध्वरे ॥
गौरजो पौरुषो मेषो अश्वाश्वतरगर्द्दभाः ।एतान् ग्राम्यपशूनाहुरारण्यांश्च निबोध मे ॥
श्वापदो द्विखुरो हस्ती वानरः पक्षिपञ्चमः ।औदकाः पशवः षष्ठाः सप्तमास्तु सरीसृपाः ॥
गायत्त्रञ्च ऋचश्चैव त्रिवृत्सामरथन्तरम् ।अग्निष्टोमञ्च यज्ञानां निर्म्ममे प्रथमान्मुखात् ॥
यजूंपि त्रैष्णुभं छन्दः स्तोमं पञ्चदशं तथा ।बृहत्साम तथोक्थञ्च दक्षिणादसृजन्मुखात् ॥
सामानि जगती च्छन्दः स्तोमं सप्तदशं तथा ।वेरूपमतिरात्रञ्च पश्चिमादसृजन्मुखात् ॥
एकविंशमथर्व्वाणमाप्तोयामाणमेव च ।अनुष्टुभं स वैराजमुत्तरादसृजन्मुखात् ॥
उच्चावचानि भूतानि गात्रे भ्यस्तस्य जज्ञिरे ।देवासुरपितॄन् सृष्ट्वा मनुष्यांश्च प्रजापतिः ॥
ततः पुनः ससर्ज्जादौ सङ्कल्पात् स पितामहः ।यक्षान् पिशाचान् गन्धर्व्वान् तथैवाप्सरसांगणान् ॥
नरकिन्नररक्षांसि वयःपशुमृगोरगान् ।अव्ययञ्च व्ययञ्चैव यदिदं स्थाणुजङ्गमम् ।तत् ससर्ज तदा ब्रह्मा भगवानादिकृत् प्रभुः ॥
तेषां ये यानि कर्म्माणि प्राक्सृष्ट्यां प्रतिपेदिरेतान्येव ते प्रपद्यन्ते सृज्यमानाः पुनः पुनः ॥
हिंस्राहिंस्रे मृदुक्रूरे धर्म्माधर्म्मावृतानृते ।तद्भाविताः प्रपद्यन्ते तस्मात्तत्तस्य रोचते ॥
इन्द्रियार्थेषु भूतेषु शरीरेषु च स प्रभुः ।नानात्वं विनियोगञ्च धातैव व्यसृजत् स्वयम् ॥
नाम रूपञ्च भूतानां कृत्यानाञ्च प्रपञ्चनम् ।वेदशब्देभ्य एवादौ देवादीनां चकार सः ॥
ऋषीणां नामधेयानि यथा वेदश्रुतानि वै ।तथा नियोगयोग्यानि अन्येषामपि सोऽकरोत् ॥
यथार्त्तावृतुलिङ्गानि नानारूपाणि पर्य्यये ।दृश्यन्ते तानि तान्ये व तथा भावा युगादिषु ॥
करोत्येवंविधां सृष्टिं कल्पादौ स पुनः पुनः ।सिसृक्षाशक्तियुक्तोऽसौ सृज्यशक्तिप्रचोदितः ॥
”इति विष्णुपुराणे । १ । ५ । २७ -- ६५ ॥