| YouTube Channel

सृज (sRja)

 
Wilson
English
सृज r. 4th cl. (सृज्यते) r. 6th cl. (सृजति)
1 To leave, to quit.
2 To be left or abandoned.
2 To create, to make.
With उत् or वि prefixed, To abandon, to quit, to reject.
With सम्, To unite, to be in alliance or contact with.
धातुपाठः (Krishnacharya)
Sanskrit
धातुः:
 सृज्
मूलधातुः:
 सृज
धात्वर्थः:
 विसर्गे
गणः:
 दिवादिः
कर्मकत्वं:
 सकर्मकः
इट्त्वं:
 अनिट्
उपग्रहः:
 आत्मनेपदी
रूपम्:
 सृज्यते
धातुः:
 सृज्
मूलधातुः:
 सृज
धात्वर्थः:
 विसर्गे
गणः:
 तुदादिः
कर्मकत्वं:
 सकर्मकः
इट्त्वं:
 अनिट्
उपग्रहः:
 परस्मैपदी
रूपम्:
 सृजति
धातुप्रदीपः
Sanskrit
सृजँ सृज विसर्गे
- सृज्यते (16) ससृजे स्रष्टा असृष्ट 73
सृजँ सृज विसर्गे
- सृजति ससर्ज्ज ससृजतुः स्रष्टा स्रक्ष्यति अस्राक्षीत् सिसृक्षति सरीसृज्यते सृज्यते श्रद्धया मालां धार्मिकः (24) असर्जि मालां श्रद्धया धार्मिकः सर्गः सृष्टिः स्रक् स्रजौ स्रग्वी 140
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
सृज, औ श विसर्गे । इति कविकल्पद्रुमः ॥
(तुद०पर०-सक०-अनिट् ।) औ, अस्राक्षीत् । श, सृजति । इति दुर्गादासः ॥
सृज, य ङ औ विसर्गे । इति कविकल्पद्रुमः ॥
(दिवा०-आत्म०-सक०-अनिट् ।) य ङ, सृज्यते ।औ, स्रष्टा । सरीसृज्यते । विसर्गस्त्यागः ।त्यागो व्युद्भ्यां पर एव अन्यत्र करोतीत्यर्थः ।यथा । उपासनामेत्य पितुः स्म सृज्यते इतिनैषधम् ॥
संपूर्व्वोऽयमकर्म्मकः । यथा । संसृ-ज्यते सरसिजैररुणांशुभिन्नैः निशापरिणाम-वायुरिति रघुः । इति दुर्गादासः ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
सृज विसर्गे त्यागे दिवा० आत्म० अनिट्
सक०
 । सृज्यतेअसृष्ट । पर्युस्यसान्न षोपदेशः ।
सृज विसर्गे तु०
पर०
सक०
 अनिट् सृजति अस्राक्षीत् ससर्जिषसस्रष्ठ स्रष्टा स्रक्ष्यति । पर्युदासन्न षोपदेशः ।
क्षीरतरङ्गिणी
Sanskrit
सृजँ सृज विसर्गे
- सृज्यते सृजियुधिधूञां (3187 वा0) कर्मवद् भावः श्यंश्च-सृज्यते माला स्वयमेव सृजिदृशोर्झल्यमकिति (6158)-स्रष्टा पाणौ सृजेर्ण्यत् (31124 वा0) पाणिसर्ग्या रज्जुः समवपूर्वाच्च (21124 वा)-समवसर्ग्या ऋत्विग्दधृग् (3259) इति स्रक् सृजेरसुम् च (उ0 115) इति रज्जुः तुदादौ (6119) सृजति 66
सृजँ सृज विसर्गे
- सृजति स्रष्टा, व्रश्चभ्रस्ज (8236) इति षः सृजियुजिधूञां कर्मवद्भावः श्यंश्च (तु0 3187 वा0)-सृज्यति रज्जुः स्वयमेव विभाषा सृजिदृशोः (7265) थलीट्-ससर्जिथ, सस्रष्ठ सृजिदृशोर्झल्यमकिति (6158) इत्यमि कृते वदव्रज (723) इति वृद्धिः-अस्राक्षीत् उणादौ (द्र0 उ0 115) रज्जुः 133
धातुवृत्तिः
Sanskrit
सृजँ सृज (अर्थः) विसर्गे
अयमकर्मकः प्रयुज्यते च "वृन्तश्लथं हरति पुष्मनोकहानां, संसृज्यते सरसिजैररुणांशुभिन्नैः' इति कर्मणि प्रयोगे तु प्रकमभङ्गस्स्यात् "स्वाभाविकं परगुणेनविभातवायुस्सौरभ्यमीप्सुरिव ते मुखमारुतस्य' इति च न सङ्गच्छते पाणिभ्यां सृज्यते पाणिसर्ग्येत्यादयस्तु सृजतेः कर्मणि सृज्यते मालामिति कर्तरि ( सृज्यते ससृजे, ससृजिसे, ) क्रादिनियमान्नित्यमिट् "विभाषा सृजिदृशोः'' इति विकल्पेऽस्य न भवति, थलोऽभावात् ( स्रष्टा स्रक्ष्यते सृज्यताम् असृज्यत सृज्येत, सृक्षीष्ट, ) लिङौ ( असृष्ट, असृक्षाताम् सिसृक्षते, ) झलादौ व्रश्चादिना षत्वे "षढोः कस्सि'' इति कत्वम् अकिति झलादौ "सृजिदृशोः'' इत्यादिना अमागमः "हलन्ताच्च'' इति "लिङ्सिचावात्मने पदेषु'' इति सनो लिङ्सिचोश्च कित्त्वात् नामागमो नापि गुणः ( सरीसृज्यते सरीसर्ष्टि सजयति असीसृजत् अससर्जत्, ) "उरृद्वा' 70
सृजँ सृज (अर्थः) विसर्गे
( सृजति ससर्ज ससृजतुः ससर्जिथ सस्रष्ठ ससृजिव ) "विभाषा सृजिदृशोः'' इति थलीड्विकल्पः इडभावे झलाद्यकित्परत्वात् "सृजिदृशेर्झल्यमकिति'' इत्यमागमे यणादेशः "व्रश्च'' आदिना षत्वं, ष्टुत्वं, (स्रष्टा स्रक्ष्यति सृजतु असृजत् सृजेत् ) आशिषि ( सृज्यात् अस्राक्षीत् अस्राष्टाम्) अमागमे यणि च "वदव्रज'' इति वृद्धिः झलि सिज्लोपः ( सिसृक्षति ) "हलन्ताच्च'' इति सनः कित्त्वान्नामागमो नापि गुणः ( सरीसृज्यते ) रीगागमः ( सगीसृजीति सरीसर्ष्टि सरीसृष्ट ) इत्यादि ( सर्जयति असीसृजत् अससर्जत् ) उरृद्वा ( सृज्यते मालाम्, असर्जि मालां, ) श्रद्धया निष्पादयति, श्रद्धया निष्पादितवानित्यर्थः "सृजियुज्योः श्यंस्तु'' [ सृजियुज्योः सकर्मकयोः कर्ता बहुलं कर्मवद् भवतीति वक्तव्यम् ] सृजेः श्रद्धोपपन्ने कर्तरीति भाष्यकारवचनात्सकर्मकस्यापि कर्मवद्भावः श्यना यगेव बाध्यते, न तु चिणिति कैयटे तदयं कर्मवद्भावश्चिणात्मनेपदार्थो भवति ( सृज्यम् ) "ऋदुपधात्''इति क्यप् पाणिभ्यां सृज्यते इति ( पाणिसर्ग्या ) रज्जुः [ पाणौ सृजेर्ण्यद्वक्तव्यः]"समवपूर्वाच्च'' इति ण्यति "चजोः कुघिण्ण्यतोः'' इति कुत्वम् सृजति तामिति ( सस्रक् ) "ऋत्विक्'' इत्यादिना कर्मणि क्विन्, अमागमः, कत्वञ्च (संसर्गी) "सम्पृचा'' इत्यादिना घिनुण ( रज्जुः ) "सृजेरसुम् च'' इत्युप्रत्ययः सलोपोऽसुमागमश्च तत्र सकारस्य जत्वे श्चुत्वं, ( स्रग्वी ) "अस्मायामेधास्रज'' इति मत्वर्थे विनिः ( स्रजिष्ठः स्रजीयान् स्रजयति ) "विन्मतोर्लुक्'' णाविष्ठवदिति चेष्टेमेयःसु णौ च विनो लुक्, सृज्यते इति गतं श्यनि 130
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“सृज विसर्गे”@} 2 ‘-- सर्गे सृज्यते सृजतीति च।’ 3 इति देवः।
सर्वाण्यपि रूपाणि भौवादिकमृजूधातुवत् 4 ज्ञेयानि।
5 स्रष्टा, 6 7 पाणिसर्ग्या रज्जुः, 8 समवसर्या, 9 स्रक्, 10 स्रज्वा इमानि रूपाणि इति विशेषः।
सनि 11 सिसृक्षकः-क्षिका इति रूपम्।
यङि 12 सरीसृजकः-जिका इति रूपम्।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (१९१५)
02
=>
 (४-दिवादिः-११७८। सक। अनि। आत्म।)
03
=>
 (श्लो। ६२)
04
=>
 (१३०२)
05
=>
 [[१४। ‘सृजिदृशोः--’ (६-१-५८) इति अमागमो भवति। लघूपधगुणापवादोऽयमागमः। ‘व्रश्चभ्रस्जसृज--’ (८-२-३६) इत्यादिना जकारस्य षकारः
\n\n तृचस्तकारस्य ष्टुत्वेन टकारः।]]
06
=>
 [पृष्ठम्१३७९+ २८]
07
=>
 [[१। ‘पाणौ सृजेर्ण्यत्--’ (वा। ३-१-११०) इति ण्यत्प्रत्ययः, ऋदुपधलक्षणस्य क्यपोऽपवादः। ‘चजोः--’ (७-३-५२) इति कुत्वम्। पाणिभ्यां सृज्यते इति पाणिसर्ग्या रज्जुः।]]
08
=>
 [[२। ‘समवपूर्वाच्च’ (वा। ३-१-११०) इति सम्, अव इत्युपसर्गयोरप्युपपदयोः सृजेः ण्यत् भवति।]]
09
=>
 [[३। ‘ऋत्विक्दधृक्स्रक्--’ (३-२-५९) इति धातोः कर्मणि क्विन्प्रत्ययः अमागमश्च निपात्यते। तेन रूपमेवम्। सृजन्ति तामिति स्रक् माला।]]
10
=>
 [[४। ‘सृजेरम् च’ (द। उ। ६-६७) इति क्वनिप्प्रत्ययः, अमागमश्च। सृजति सृज्यते वा स्रज्वा = तन्तुसृक्। प्रत्ययस्य कित्त्वात् अमागमेऽप्राप्ते विधानार्थम् सूत्रे ‘अम् च’ इत्युक्तम्।]]
11
=>
 [[५। ‘हलन्ताच्च’ (१-२-१०) इति सनः कित्त्बात् अमागमो न, नापि गुणः। ‘व्रश्चभ्रस्ज- सृज--’ (८-२-३६) इति जकारस्य षत्वे, ‘षढोः कः सि’ (८-२-४१) इति तस्य ककारे, ‘इण्कोः--आदेशप्रत्यययोः’ (८-३-५७
\n\n ५९) इति सनः सकारस्य षकारे च रूपमेवम्।]]
12
=>
 [[६। यङन्ते सर्वत्र ‘रीग् ऋदुपधस्य च’ (७-४-९०) इति रीगागमः।]]
1 {@“सृज विसर्गे”@} 2 ‘… सर्गे सृज्यते सृजतीति च।’ 3 इति देवः।
मुण्डकोपनिषदि 4 सृजते इति प्रयोगात् आत्मनेपदमपि इति ज्ञेयम्।
सर्जकः-र्जिका, सर्जकः-र्जिका, 5 सिसृक्षकः-क्षिका, सरीसृजकः-जिका
इत्यादीनि रूपाणि सर्वाण्यपि आदादिकशुद्ध्यर्थकमृजू 6 धातुवत् ऊह्यानि।
7 सृज्यम्, 8 संसर्गी 9 , 10 पाणिसर्ग्या रज्जुः, अवसर्गः-विसर्गः, उपसर्गः, 11 स्रष्टा, सृष्टिः 12, 13 स्रक्, 14 रज्जुः, इमानि रूपाण्यधिकान्यत्रेति विशेषः।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (१९१६)
02
=>
 (६-तुदादिः-१४१४। सक। अनि। पर।)
03
=>
 (श्लो। ६२)
04
=>
 (१-१-७)
05
=>
 [[७। ‘हलन्ताच्च’ (१-२-१०) इति सनः कित्त्वान्नामागमः, नापि गुणः।]]
06
=>
 (१३०२)
07
=>
 [[८। ‘ऋदुपधात्--’ (३-१-११०) इति क्यपि रूपमेवम्।]]
08
=>
 [[९। ‘संपृचानुरुधाङ्यमाङ्यसपरिसृसंसृज--’ (३-२-१४२) इति तच्छीलादिषु कर्तुषु घिनुण्प्रत्यये ‘चजोः--’ (७-३-५२) इति कुत्वे च रूपमेवम्।]]
09
=>
 [[आ। ‘संसर्गी परिदाहीव शीतोऽप्याभाति शीकरः।’ भ। का। ७-८।]]
10
=>
 [[१०। पाणिभ्यां सृज्यते इति पाणिसर्ग्या रज्जुः। ‘पाणौ सृजेः--’ (वा। ३-१-११०) इति ण्यति, ‘चजोः--’ (७-३-५२) इति कुत्वे च रूपमेवम्।]]
11
=>
 [पृष्ठम्१३८०+ २९]
12
=>
 [[आ। ‘इयं दानवराज्यस्य पूः सृष्टिर्विश्वकर्मणः।।’ भ। का। ७-६७।]]
13
=>
 [[१। सृजति तामिति ‘ऋत्विक् दधृक्स्रक्--’ (३-२-५९) इति क्विन्प्रत्ययः अमागमश्च निपात्यते।]]
14
=>
 [[२। ‘सृजेरसुं च’ (द। उ-१-१००) इति धातोरुप्रत्ययः, असुं इति प्रकृतेः आगमः, आदिलोपश्च।]]