| YouTube Channel

सृ (sR)

 
शब्दसागरः
English
सृ r. 1st cl. (सरति) r. 3d cl. (ससर्त्ति) To go, r. 1st cl. (सरति or धावति)
1.
To go fast, to run, (धै being substituted for the root.)
2. To pro-
ceed.
3. To approach.
4. To flow.
5. To blow. With अनु prefixed., 1.
To follow.
2. To conform to.
3. To go to.
4. To return to. With
अप, To go back, to withdraw or remove. With अभि, 1. To spread
out or abroad.
2. To go to or with, to accompany or attend, or
to meet upon appointment.
3. To attack. With उप, 1. To
approach, to advance.
2. To visit. With निर्, To go forth or out.
With प्र, 1. To proceed.
2. To extend.
3. To project, 4. To pass-
away, (as time.)
5. To be prevalent.
6. To predominate. With वि,
1. To go separately or apart.
2. To come or arrive.
3. To spread.
4. To forego, to quit or leave. With प्रति, 1. To go towards, to
assail.
2. To go back. With सम्, To obtain. With निस्, 1. To slip.
2.
To depart.
3. To ooze out. With परि, 1. To flow round.
2.
To go round.
Capeller Eng
English
सृ सि॑सर्ति सरति सि॑सर्ति सर°ते
pp.
 सूत॑ (—°
act. & pass. ), & सू॑र्त (q.v. ) run, glide, flow, hasten, speed (w.
वा॑जम् & आजिम् run a race)
go to, pass over (acc. ).
C.
 सारयति
cause to run or flow, (liquify, melt*), set in motion
M.
 सार॑यते
begin to flow.
D.
 सिसीर्षति wish to run.
I.
 सरीसर्ति run hither and
thither. — अनु flow or run towards, go along or after, follow,
conform one's self to (acc. ).
C.
 bid follow, pursue. अप glide down
from (abl. )
roll back (पश्चात्, waggon)
go off, cease, pass away.
C.
remove, take off or out. व्यप go asunder, withdraw. अपि flow upon
(acc. ). अभि run or flow near, approach (as friend or foe)
visit
(esp. of lovers).
C.
 lead to, bring together with (acc. )
M.
 (follow,
persecute*), give an appointment or make a love-visit. समव descend
withdraw from (abl. )
(C. put to flight*). आ run near, come
attack
(acc. ). उद् run away.
C.
 drive away or asunder, cast off, remove,
dismiss, give up. प्रोद् go off
C.
 drive away. समुद् send away,
dismiss. उप come near, approach, visit (cf. अभि)
resort to
(acc. ). निस् flow out, come forth, appear.
C.
 turn out, expel, remove.
अभिनिस् & विनिस् =
prec.
 परा run away. परि flow or run around,
circumambulate (acc. ), spread everywhere. प्र go forth, spread,
appear, begin (also
P.
 ), set out, go towards (acc. ), pass away.
C.
stretch forth or out, expose, divulge. विप्र extend farther. संप्र
C.
 stretch out, draw asunder. प्रति rush against (acc. )
go back,
return.
C.
 bring back, remove, replace. वि run asunder, spread (M.
w.
तन्वृम् open or unveil itself)
part with (instr. )
come from (abl. or
तस्), rush against (acc. ).
C.
 send forth. प्रवि rush forth
run
away, escape. सम् flow together, go about, roam, wander (esp. from one
existence to another).
C.
 cause to wander or to be return bring
together, introduce, fix in (loc. )
put off,
defer. अभिसम्
stream together. — Cf. अनुसृत, अनुसृत्य, अभिसृत, प्रविसृत (add. ),
प्र॑सृत, विसृत.
Yates
English
सृ सरति 1.
a. (लि) ससर्त्ति 3.
a. To
go, move
run. With अनु to
follow
conform
with अप to
withdraw
with अभि to over-
run, spread, attend
with उप to
draw near
with निर to go out
with प्र to advance, project, ex-
tend
with वि to reach
with-
draw.
Wilson
English
सृ r. 1st cl. (सरति) r. 3d cl. (ससर्त्ति) To go. 1st cl.
(सरति or धावति) To go fast, to run, (धै being substituted for
the root.)
With अनु prefixed,
1 To follow.
2 To conform to.
With अप, To go back, to withdraw or remove.
With अभि,
1 To spread out or abroad.
2 To go to or with, to accompany or attend, or to meet upon appointment.
With उप, To approach, to advance
With निर्, To go forth or out.
With प्र,
1 To proceed.
2 To extend.
3 To project.
With वि,
1 To go separately or apart.
2 To come or arrive.
3 To forego, to quit or leave.
Apte
English
सृ [sṛ], 1, 3
P.
 (सरित, ससर्ति, also धावति
ससार, असार्षीत्, असरत्, सरिष्यति, सर्तुम्, सृत)
To go, move, proceed
मृगाः प्रदक्षिणं सस्रुः
Bk.*
 14, 14.
To go towards, approach
निष्पाद्य हरयः सेतुं प्रतीताः सस्रुरर्णवम् Rām.
To rush upon, assail
ब्राह्मणार्थे समुत्पन्ने यो$रिभिः सृत्य युध्यति
Mb.
 * 12.97.1
(तं) ससाराभिमुखः शूरः शार्दूल इव कुञ्जरम्
Mb.
To run, go fast, slip away from
सरति सहसा बाह्लोर्मध्यं गताप्यबला सती
M.*
 4.11.
To blow (as wind)
तं चेद्वायौ सरति सरलस्कन्धसंघट्टजन्मा
Me.*
 55.
To flow.
To cross, traverse.
Caus.
 (सारयति-ते)
To cause to go or move.
To extend.
To rub, touch gently (with the fingers)
तन्त्रीमाद्रां नयनसलिलैः सारयित्वा कथंचित्
Me.*
 88.
To push back or away, remove
सारयन्तीं गण्डाभोगात् कठिनविषमामेकवेणीं करेण
Me.*
 93.
To put in array, arrange.
To show, manifest. Desid. (सिसीर्षति) To wish to go
&c.
Apte 1890
English
सृ {c1c} {c3c} P. (सरति, ससर्ति, also धावति
ससार, असार्षीत्-असरत्, सरिष्यति, सर्तुं, सृत) 1 To go
move, proceed
मृगाः प्रदक्षिणं सस्रुः Bk. 14. 14.
2 To go towards, approach
निष्पाद्य हरयः सेतुं प्रतीताः सस्रुरर्णवं Rām.
3 To rush upon, assail
(तं) ससाराभिमुखः शूरः शादूर्ल इव कुंजरं Mb.
4 To run, go fast, slip away from
सरति सहसा बार्ह्वोर्मध्यं गताप्यबला सती M. 4. 11.
5 To blow (as wind)
तं चेद्वायौ सरति सरलस्कंधसंघट्टजन्मा Me. 53.
6 To flow.
Caus. (सारयति-ते) 1 To cause to go or move.
2 To extend.
3 To rub, touch gently (with the fingers)
तंत्रीमार्द्रां नयनसलिलैः सारयित्वा कथंचित् Me. 86.
4 To push back or away, remove
सारयंतिं गंडाभोगात्क्रीठनविषमामेकवेणीं करेण Me. 92.
Desid. (सिसीर्षति) To wish to go &c.
Monier Williams Cologne
English
सृ (cf. √ सल्)
cl.
 1. 3.
P.
 (Dhātup. xxii, 37
xxv, 17) स॑रति (ep. also °ते and
accord.
 to
Pāṇ.
 vii, 3, 78 also धावति), and सि॑सर्ति
(the latter base only in Veda
3.
du.
 सि॑स्रतुः, 3.
pl.
 सि॑स्रते,
RV.
p.
 सि॑स्रत् [q.v.] ib.
pf. ससा॑र, सस्रे॑, ib.
&c.
1.
du.
 सस्रिव,
ŚBr.
p.
 ससृव॑स्, सस्राण॑ and ससृमाण॑,
RV.
aor.
 असार्षीत्
Gr.
Subj. सर्षत्,
AV.
Prec. स्रियात्
Gr.
fut. सर्ता, ib.
सरिष्य॑ति,
RV.
&c.
inf.
 सर्तुम्,
MBh.
&c.
स॑र्तवे, °तवै॑,
RV.
ind.
p.
 सृत्वा॑,
Br.
-सृ॑त्य, -सा॑रम्,
Br.
&c.
 ),
to run, flow, speed, glide, move, go (with उच्चकैस्, ‘to spring up’
with वा॑जम्, or आजिम्, ‘to run a race’ i.e. ‘exert one's self’),
RV.
c.
&c.
to blow (as wind),
Megh.
to run away, escape,
R.
Mālav.
BhP.
to run after, pursue (acc. ),
RV.
to go towards, betake one's self to (acc. or तत्र
&c.
 ),
MBh.
BhP.
to go against, attack, assail,
MBh.
to cross, traverse (acc. ),
R.
(Ā.) to begin to flow (said of the fluid which surrounds the fetus),
AV.
 :
Pass.
 स्रियते (aor. असारि,
Br.
 ), to be gone
&c.
 ,
Gr.
 :
Caus.
 सारयति or
cl.
 10.
P.
 (Dhātup. xxxii, 107) to cause to run,
Nir.
to set in motion, strike (a lute),
Megh.
to remove, push aside (a braid of hair), ib.
put in array, to arrange (with द्यूतम्, ‘the men on a chess-board’),
Pañcad.
to make visible, show, manifest,
Viddh.
to nourish, foster (gen. ),
HPariś.
Ā. सारयते (for सर॑यते See सरय,
p.
 1182, col. 1), to cause one's self to be driven, drive (in a carriage),
ĀśvGṛ.
 : pass. सार्यते, to be made to flow, discharge (excrement),
Suśr.
 :
Desid.
 सिसीर्षति, to wish to run (वाजम्, ‘a race’),
TS.
 :
Intens.
 (cf. सरिस्रर॑) स॑र्सृते (p. स॑र्स्राण See प्र-√ सृ) or सरीषर्ति, to stride backwards and forwards,
Kāv.
to blow violently (as the wind), ib.
सृ [cf. Gk. ὁρμή, ὁρμάω
ἅλμα, ἅλλομαι
Lat.
 salire.]
Monier Williams 1872
English
सृ सृ [cf. rt. सल्], cl. 1. P. सरति (Ved.
also cl. 3. P. सिसर्ति, सिसर्षि = प्रापय,
Ṛg-veda III. 32, 5), ससार (1st du. ससृव, 1st
pl. ससृम), सरिष्यति, असार्षीत् or असरत्, Prec.
स्रियात्, सर्तुम् (Ved. Inf. सर्तवे, सर्तवै), to go,
move, proceed
to approach
to go fast, run
to flow
to blow (as the wind): Pass. स्रियते, Aor. असारि, to
be gone, &c.: Caus. सारयति, -यितुम्, Aor. असी-
सरत्, to cause to go, move
to extend
to push,
strike, to push away, remove: Desid. सिसीर्षति (ac-
cording to some सुसूर्षति): Intens. सेस्रीयते,
सर्सर्ति, (Ved. सर्सृते)
[cf. Zend har
Gr.
ὁρ-μή, ὁρμά-ω, ἀφ-ορμή, ὁρμη-τήριο-ν, σάλος,
σάλα, σαλεύω, (according to some also) ἅρμα, ἁρμός,
ὅρμος, ἕρμα
Lat. salio, salto (probably also serere)
Angl. Sax. saltian, serian.]
Macdonell
English
सृ SṚ, Ⅰ. P. sára, Ⅲ. P. (sts. Ā.) sísarti 🞄(RV.), V., C.: run swiftly, speed, flow, glide
🞄pursue (ac.)
C.: blow (wind)
run or slip 🞄away, escape
betake oneself to (ac., tatra)
🞄assail (ac.)
traverse, cross (ac.): ājiṃ sṛ, 🞄run a race, = exert oneself
uccakais —, 🞄spring up (bow): pp. sṛta, running
bahis —, having slipped or come out
sū́rta, trodden 🞄(V., rare)
cs. sāraya, P. cause to run
🞄set in motion, strike (lute-string)
push 🞄aside, remove (braid of hair), from (ab.)
🞄make visible, show
Ā. cause oneself to be 🞄driven, drive (in a carriage, S.)
saráyate, 🞄flow (RV.¹)
des. sisīrṣati, wish to run 🞄[Page358-1] 🞄(V.)
intv. (C.) sarīsarti, stride backwards 🞄and forwards
blow violently (wind). anu, 🞄flow towards (RV.)
C.: walk along (the 🞄course of a river), follow (a path etc.), pursue, 🞄traverse
direct oneʼs course to, betake 🞄oneself to (ac.)
reach (ac.
also U.)
conform 🞄to (ac.)
get at, ascertain (ac.): pp. 🞄anusṛta, following (ac.)
proceeding from 🞄(ab.)
followed, pursued (track etc.)
attended, 🞄by (in. , —°)
traversed
afflicted with, subject 🞄ot (ab.)
cs. cause to follow, draw after
🞄follow, pursue
gd. anusṛtya, in accordance 🞄with (ac.). apa, slip down from (a ear, ab.
🞄RV.)
C.: roll backwards (car, with paścāt)
🞄withdraw, retire, depart, from (ab.
ord. mg.)
🞄pass, elapse (day)
deviate from a previous 🞄statement
cs. remove, put away. vi‿apa, 🞄depart. abhi, RV.: speed towards (ac.)
🞄C.: approach any one (ac.)
assail
betake 🞄oneself to
go to meet or to the house of (a 🞄lover, by appointment
ac.): pp. abhisṛta, 🞄come
gone to (ac.)
gone to attack (—°)
🞄visited by (in. )
cs. bring
make an appointment 🞄with (a mistress
Ā.)
visit. ā, V.: 🞄speed hitherward
C.: approach
attack. 🞄apa‿ā (metr. for apa), pass by (ab.). ud, 🞄leap up (v. r. ud + plu)
be stretched out 🞄(hand)
cs. drive or scare away, dispel, disperse, 🞄remove
throw off or away
give up, 🞄abandon
dismiss (a statement)
scatter. 🞄anu‿ud, abs. anūtsāram, leaving the place 🞄in succession (Br.). pra‿ud, cs. drive away, 🞄disperse, dispel
offer: pp. protsārita, offered 🞄(seat). sam-ud, cs. send away, dismiss
🞄disperse, dispel. upa, go to (for help, advice 🞄etc.
Br.)
approach, visit (ac.
C.). ni, 🞄pp. nisṛta (metr. for nīḥ-), departed
drawn 🞄(sword). nis, flow or go out, come forth, 🞄emerge, issue, depart, from (ab. ± bahis), 🞄to (ac.): pp. niḥsṛta, gone out, issuing 🞄(etc.), from (ab., —°)
protruding (eyes)
cs. 🞄drive, out, expel, eject, remove, from (ab.). 🞄abhi-nis, pp. issuing from (ab.). vi-nis, go 🞄forth, issue (etc.), from (ab.): pp. issuing, proceeding 🞄etc., from (—°). pari, flow or walk 🞄round: pp. having traversed (ac.)
diffused in 🞄all directions. pra, stream, gush, break, or 🞄come forth, break out (disease), issue, proceed, 🞄rise, be diffused (odour), be manifested, 🞄from (ab.)
extend (fire)
se tout, advance 🞄(for, against, ac.)
pass, elapse (night etc.)
🞄commence (spring, festival), prevail
proceed 🞄with (work, undertaking, lc.)
be extended 🞄(hands)
stretch out (arms
RV.): 🞄pp. prásṛta, streaming forth, overflowing
🞄set in (darkness)
resounding (tones)
issuing, 🞄proceeding, from (ab., —°)
wide-spreading, 🞄extending, to (lc.)
prevailing, ordinary
🞄intense (brilliance), great (friendship)
set 🞄out
fled
outstretched (hand, arm)
devoted 🞄to (—°)
incorr. for praśrita, modest, 🞄quiet
cs. prasāraya, P. stretch out, extend 🞄(hand etc.: ord. mg.)
spread out (wares), 🞄expose for sale
open wide (eyes, mouth, etc.)
🞄diffuse, circulate, publish (rare)
prosecute, 🞄transact. vi-pra, be far extended. prati, 🞄return
cs. push back, restore to its place
🞄(cause to go back =) dispel (darkness). vi, 🞄flow through (RV.¹)
be spread out (RV., 🞄C.)
come forth, issue, from (ab.
C.): pp. 🞄stretched out, extended
issuing, proceeding 🞄from (—°), pra-vi, pp. gushing forth
violent, 🞄intense. sam, RV.: flow together with 🞄(in. )
C.: go about, wander, walk
undergo 🞄transmigration, obtain or enter into (ac.) in 🞄the course of transmigration
cs. cause to 🞄transmigrate
introduce (a thread) into 🞄(lc.)
put off, defer.
Benfey
English
सृ सृ, i. 1, and ii. 3, सिसृ, Par.
1. To flow, to flow to, Chr. 292, 5 =
Rigv. i. 86, 5 (सस्रुषीस्, ved. for सस्रुष्-
यस्).
2. To blow, Megh. 54.
3. To
go, MBh. 1, 169, 6
to go to, 3, 2728.
Caus., or i. 10, Par.
1. To extend.
2.
To move, to touch, Megh. 84.
3. To
remove, Megh. 89. -- With the prep.
अति अति, Caus. To extend, MBh. 3,
665. -- With अनु अनु,
1. To follow,
Man. 11, 77
to pursue, Pañc. 227, 23.
2. To go to, Megh. 31.
3. To return
to, Pañc. 137, 12. अनुसृत, Accom-
panied, Utt. Rāmac. 90, 9. Caus. To
pursue, MBh. 1, 4309. -- With अप
अप, To retire, Pañc. iii. d. 40
220,
13
to withdraw, Hit. 13, 18. Caus.
To order to withdraw, Man. 7, 149
to
remove, Pañc. 15, 25. -- With अभि
अभि,
1. To go to, Daśak. in Chr.
187, 1
to approach, MBh. 1, 3002.
2.
To attack, MBh. 1, 1175. Caus. To
meet, Mṛcch. 121, 14. -- With अत्यभि
अति-अभि, To pass, MBh. 1, 3854. -- With
उद् उद्, Caus.
1. To cause to go out, to
call out, Chr. 53, 22.
2. To expel,
MBh. 3, 14872
to drive away, Bhartṛ.
1, 18. -- With प्रोद् प्र-उद्, Caus.
1. To
offer, Hit. ii. d. 154.
2. To urge on, to
incite, MBh. 3, 10620. -- With समुद्
सम्-उद्, Caus. To give, Prab. 116, 7. --
With उप उप,
1. To approach, Śāk.
12, 14
Vikr. 11, 11
with आसनम्, To
sit down, Vikr. 46, 20.
2. To visit,
Vikr. d. 3
Daśak. in Chr. 192, 16. --
With नि नि, निसृत,
1. (= निःसृत),
Gone forth, disappeared, Rājat. 4, 566.
2.
f.
 ता, A plant, Ipomœa Turpethum.
-- With निस् निस्,
1. To slip or to go
forth or out, Hit. 29, 5, M.M.
44,
7, M.M.
2. To depart, Man. 6, 4. अ
-निःसरन्त्,
adj.
 Not being able to with-
draw, Pañc. 195, 8. निःसृत,
1. Gone
out, having left (abl.), Hit. iii. d.
133.
2. Broken forth, Śiś. 9, 25.
Caus.
1. To cause to go out, MBh. 3,
12995.
2. To drive away, to expel,
Pañc. 227, 9. -- With विनिस् वि-निस्,
विनिःसृत, Gone forth or out, issued
forth, Man. 4, 165
Vikr. d. 43. -- With
परि परि, To flow round, MBh. 3,
10983. -- With प्र प्र,
1. To proceed,
Rām. 2, 59, 10
to pass, Vikr. d. 63.
2. To spring up, Pañc. iii. d. 258.
3. To break forth, Mālat. 24, 17.
4.
To increase, Pañc. iii. d. 2.
5. To ex-
tend, Ṛt. 1, 25. प्रसृत,
1. Gone.
2.
Spread.
3. Stretched.
4. Long.
5.
Swift.
6. Modest, Rām. 3, 52, 21.
7.
Attached to, occupied.
8. Appointed.
m.
 The palm of the hand.
f.
 ता, The leg.
n.
 A measure of two पलस्। Comparat.
प्रसृततर, Excessive, Dacak. in Chr.
194, 15.
Comp.
 पन्चविन्दुप्रसृत, i. e.
पन्चन्-विन्दु-,
n.
 a kind of dancing
motion, Daśak. 145, 13. Caus.
1. To
stretch forward or out, MBh. 3, 345
Pañc. 53, 6.
2. To spread, Pañc. 105,
1
157, 25
174, 11.
3. To open wide,
Mṛcch. 35, 17.
4. To expose for
sale, Man. 5, 129. -- With विप्र वि-प्र,
To spread, Ragh. 16, 3. -- With प्रति
प्रति, Caus.
1. To replace, Śāk. d.
61.
2. To remove, Vikr. d. 47. प्रति-
सारित,
1. Repelled.
2. Dressed (as a
wound). -- With वि वि,
1. To spread,
Śiś. 9, 19.
2. To return, Śiś. 9, 37.
विसृत,
1. Spread.
2. Drawn (as a
bowstring), Kir. 10, 53.
3. Uttered,
Daśak. in Chr. 200, 22. Caus. To ex-
tend, Rām. 1, 42, 6. विसारित,
1. Set
on foot.
2. Effected. -- With सम्
सम्, To obtain, Man. 12, 70. Caus.
To cause to revolve, Man. 12, 124. --
With अनुसम् अनु-सम्, Caus. To dis-
miss, MBh. 3, 11552. -- Cf. ὁρμή, ὁρμάω,
etc., σάλος, σάλα, σαλεύω
Lat. salio,
saltare (A.S. saltian, borrowed)
ἅλλομαι, also ἰάλλω (rather than to ऋ,
p. 136), probably also Lat. serere
ἁρμός, ὅρμος, ἕρμα
A.S. serian, to set in
order (Caus., cf. also Lat serere).
Apte Hindi
Hindi
सृ
भ्वा* जुहो* पर* धावती भी - -
"जाना, हिलना-जुलना, प्रगति करना"
सृ
भ्वा* जुहो* पर* धावती भी - -
"पास जान, पहुँचना"
सृ
भ्वा* जुहो* पर* धावती भी - -
"धावा बोलना, चढ़ाई करना"
सृ
भ्वा* जुहो* पर* धावती भी - -
"दौड़ना, तेज चलना, खिसक जाना"
सृ
भ्वा* जुहो* पर* धावती भी - -
तेज चलना
सृ
भ्वा* जुहो* पर* धावती भी - -
बहना
सृ
"भ्वा* जुहो* उभ*, प्रेर* " - -
चलना या घूमना
सृ
"भ्वा* जुहो* उभ*, प्रेर* " - -
विस्तार करना
सृ
"भ्वा* जुहो* उभ*, प्रेर* " - -
"मलना, शनैः शनैः छूना"
सृ
"भ्वा* जुहो* उभ*, प्रेर* " - -
"पीछे धकेलना, हटाना"
सृ
"भ्वा* जुहो* पर*, इच्छा* " - -
जाने की इच्छा करना
सृ
क्रया* पर* - -
"चोट पहुँचाना, क्षतिग्रस्त करना, मार डालना"
सृ
भ्वा*ज्यो*पर* - -
"पार करना, आर-पार जाना, प्रेर०प्रकट करना, व्यक्त करना"
L R Vaidya
English
sf {% vt. or vi. 1P, 3P (pp. सृत
pres. सरति, सिसर्ति
also धावति in the sense of ‘to run’) %} 1. To go, to move, to proceed, मृगाः प्रदक्षिणं सस्रुः Bt.xiv.14
2. to approach, e.g. ससाराभिमुखः शूरः शार्दूल इव कुंजरम्
3. to go fast, to run, to slip, सरति सहसा बाह्वोर्मध्यं गताप्यबला सती Mal.iv.
4. to flow
5. to blow, तं चेद्वायौ सरति सरलस्कंधसंघट्टजन्मा Megh.i.53.With अनु-, 1. to follow, to pursue, मृगानुसारिणं साक्षात् पश्यमीव पिनाकिनम् Sak.i.
2. to go to, पूर्वोद्दिष्टामनुसरं पुरीं श्रीविशालां विशालाम् Megh.i.30
3. to return to.With अप-, 1. to retire, to withdraw, to go away from, e.g. अपसरति न चक्षुषो मृगाक्षी.With अभि-, 1. to go to, to approach
2. to meet (a lover or mistress) by appointment, तत् किं कामपि कामिनीमभिसृतः कीम्वा कलाकेलिभिः Git.G.vii.
3. to attack.With उप-, 1. to approach
2. to visit, कैलासनाथमुपसृत्य निवर्तमाना Vikr.i.
3. to go away, (?) वल्लभाभिरुपसृत्य (अन्यत्र गत्वा Mall.) चक्रिरे सामिभुक्तविषयाः समागमाः R.xix.16. (Mallinatha’s interpretation of this word is not called for by any exigency).With निस्-, 1. to slip, to go forth or out, वसुधांतनिःसृतमिवाहिपतेः Sis.ix.25
2. to depart, M.vi.4
3. to ooze out, to flow out, to exude, यो हेमकुंभस्तननिःसृतानां स्कंदस्य मातुः पयसां रसज्ञः R.ii.36.With परि-, 1. to flow round, e.g. परिसस्रुरापः
2. to go round, बिंदूत्क्षेपान् पिपासुः परिसरति (v.l.) शिखी भ्रांतिमद्वारियंत्रम् Mal.ii.With प्र-, 1. to proceed, to spring up, e.g. यस्मात्सर्वः प्रसरतितरां ज्ञातृकर्तृस्वभावः
2. to spread, to pervade, कोऽप्ययं देहदाहः M.M.i.
3. to proceed, to advance, वेलामिलाय प्रसृता भुजंगाः R.xiii.12
4. to pass, to pass away (as time)
5. to spread, to spread abroad, प्रसरदसमबाणाप्राणवद्गंधवाहः Git.G.i., प्रसरति तृणमध्ये लब्धवृद्धिः क्षणेन क्षपयति मृगयूथं प्राम्तलग्नो दवाग्निः Rt.i.25
6. to be stretched forth, to extend, भो वयस्य न मे हस्तौ प्रसरतः Sak.ii.
7. to be prevalent, e.g. prasarati madhauH
8. to predominate, भित्वा भित्वा प्रसरति पुनः कोऽपि चेतोविकारः Ut.iii.
9. to be inclined to, to proceed to, e.g. प्रसरति मनः कार्यारंभे दृढीभवति स्पृहाः.With प्रति-, 1. to go towards, to assail, e.g. दैत्यः प्रत्यसरद्देवं मत्तो मत्तमिव द्विपम्
2. to go back.With वि-, to spread, व्यसरन्नु भूधरगुहांतरतः Sis.ix.19, 37.With सम्-, to obtain, पापान्संसृत्य संसाराप्रेष्यतां यांति शत्रुषु M.xii.70.
sf {% Caus. (सारयति-ते) %} 1. to extend
2. to move, to touch, to rub, तंत्रीमार्द्रां नयनसलिलैः सारयित्वा कथंचित् Megh.ii.23
3. to remove, to replace, स्पर्शाक्लिष्टामयमितनखेनासकृत्सारयंतीं गंडाभोगात् कठिनविषमामेकवेणीं करेण Megh.ii.29.With अनु-, to pursue, e.g. वायुरनुसारयतीव माम्.With अप-, to order to withdraw, to remove, स्त्रीम्लेच्छव्याधितव्यंगान् मंत्रकालेऽपसारयेत् M.vii.149.With अभि-, to meet, एषा भवंतमभिसारयितुमागता Mrich.i.With उद्-, 1. to cause to go out, to expel, to drive away.With निस्-, to cause to go out, to drive, to expel.With प्र-, 1. to stretch forward, कालो हि व्यसनप्रसारितकरो गृह्णाति दूरादपि Hit.i.
2. to spread
3. to expose for sale, नित्यं शुद्धः कारुहस्तः पण्ये यच्च प्रसारितम् M.v.129
3. to open wide.With प्रति-, to replace, कनकवलयं स्रस्तं स्रस्तं मया प्रतिसार्यते Sak.iii.With वि-, to set on foot, to cause to take effect.With सम्-, to cause to revolve, जन्मवृद्धिक्षयैर्नित्यं संसारयति चक्रवत् M.xii.124.
Bopp
Latin
1. सृ 1. P. ire, incedere, progredi. MAH. 1. 1696.: स राजा
मृगयां यातः…ससार. C. acc. adire, aggredi. N. 17.
35.: दमयन्तीम् अथो सृत्वा. Fluere. RIGV. 32. 12.: अ-
वासृजः सर्तवे सप्त सिन्दून् «emittebas and dimanan-
dum septem fluvios»
RIGV. V. 101. 4.: त्रेधा सस्रुर् आ-
पः. (Vid. सल्, सलिल, सरित्, सरस् et cf. ऋ, स्रु,
सृप्, gr. ἅϱ-μα, sicut lat. currus a currendo, v. चर्.)
c. अनु sequi. MAH. 3. 11556.: पन्थानम्…अनुसस्रुः.
Caus. sequi, persequi. MAH. 1. 4309.: दस्यवः…अनु-
सार्यमाणा बहुभी रक्षिभिः.
c. अप abire. HIT. 18. 18.: दूरम् अपसर. Caus. facere ut
quis abeat, amovere. MAN. 7. 149.
c. अभि adire, advenire, accedere. N. 11. 26. SA. 5. 62. DR.
6. 10. Caus. id. MR. 130. 5.: भवन्तम् अभिसारयितुम्
आगता
MAH. 1. 1221.
c. उत् Caus. facere ut quis proveniat, exeat, MAH. 3.
14872.: उत्सारयत तान्.
c. उत् praef. प्र Caus. concedere, dare. HIT. 74. 21.: प्रो-
त्सारितार्धासनः.
c. उप adire, aggredi, accedere. MAH. 2. 2596. Coire cum
viro. MAH. 3. 8587.: इच्छामि त्वां स्रग्विनम्…उपस-
र्तुम्.
c. निस् egredi, provenire. N. 20. 30. SU. 3. 25. 26. Caus.
facere ut quis exeat. MAH. 3. 12995. Expellere, abigere.
HIT. 65. 19. 83. 7.
c. निस् praef. वि egredi. IN. 1. 26. N. 20. 31.
c. परि circumire, circumfluere. MAH. 3. 10983.: आपः प-
रिसस्रुः.
c. प्र procedere, prodire. R. Schl. II. 59. 10. BH. 15. 4. --
प्रसृत modestus. R. Schl. I. 12. 2. -- Caus. protendere,
extendere. HIT. 10. 18.: हस्तम् प्रसार्य
85. 7.: पक्षौ
प्रसार्य. -- पण्यानि प्रसारयितुम् res venales exponere.
R. Schl. II. 48. 3.: वणिजो न प्रसारयन् नचा ऽशोभन्त
पण्यानि
MAN. 5. 129.
c. प्र praef. वि dimanare, diffundi. RAGH. 16. 3.: तेषाम्…
भिन्नो ऽष्टधा विप्रससार वंशः (schol. विस्तृतः).
c. वि Caus. protendere. R. Schl. I. 42. 6.
c. सम् ire, adire. MAN. 12. 70. -- Caus. facere ut quis
eat, movere. MAN. 12. 124.
2. सृ 3. P. सिसर्मि i. q. 1. सृ.
Lanman
English
√sṛ (sísarti
sasā́ra, sasré
ásarat
sariṣyáti
sṛtá
sártum
sṛtvā́
-sṛ́tya
sāráyati, -te). run swiftly, glide, flow
caus. act. set in motion. [cf. ὁρ-μή, ‘rush,
onset, spring, ’ whence ὁρμάω, ‘rush on’
ἅλ-μα, ‘spring’
ἅλλομαι, ‘spring’
ἆλ-το,
‘leaped’
Lat. salīre, ‘spring’
cf. saras,
‘pool, ’ sarit, ‘stream, ’ and, for the root
with 1, sal-ila, ‘flowing’ and ‘fluid, i. e.
water.’]
+ anu, run or go after.
+ apa, go off
caus. remove
take out.
+ ava, go down, in avasara.
+ ā, run unto
run.
+ upa, go unto, approach.
+ nis, go out
caus. drive out or away.
+ pra, go forth
caus. stretch forth or out.
+ sam,
—1. flow together
—2. go
about, wander, sam intensive, 1077b end
esp. wander from one existence to another
(of the soul).
Kridanta Forms
Sanskrit
सृ (सृ॒ गतौ - भ्वादिः - अनिट्)
ल्युट् = सरणम्
अनीयर् = सरणीयः - सरणीया
ण्वुल् = सारकः - सारिका
तुमुँन् = सर्तुम्
तव्य = सर्तव्यः - सर्तव्या
तृच् = सर्ता - सर्त्री
क्त्वा = सृत्वा
ल्यप् = प्रसृत्य
क्तवतुँ = सृतवान् - सृतवती
क्त = सृतः - सृता
शतृँ = धावन् / सरन् - धावन्ती / सरन्ती
सृ (सृ॒ गतौ - जुहोत्यादिः - अनिट्)
ल्युट् = सरणम्
अनीयर् = सरणीयः - सरणीया
ण्वुल् = सारकः - सारिका
तुमुँन् = सर्तुम्
तव्य = सर्तव्यः - सर्तव्या
तृच् = सर्ता - सर्त्री
क्त्वा = सृत्वा
ल्यप् = प्रसृत्य
क्तवतुँ = सृतवान् - सृतवती
क्त = सृतः - सृता
शतृँ = सस्रत् / सस्रद् - सस्रती
धातुपाठः (Krishnacharya)
Sanskrit
धातुः:
 सृ
मूलधातुः:
 सृ
धात्वर्थः:
 गतौ
गणः:
 भ्वादिः
कर्मकत्वं:
 सकर्मकः
इट्त्वं:
 अनिट्
उपग्रहः:
 परस्मैपदी
रूपम्:
 सरति
अनुबन्धादिविशेषः:
 ऋकारान्तः
धातुः:
 सृ
मूलधातुः:
 सृ
धात्वर्थः:
 गतौ
गणः:
 जुहोत्यादिः
कर्मकत्वं:
 सकर्मकः
इट्त्वं:
 अनिट्
उपग्रहः:
 परस्मैपदी
रूपम्:
 ससर्ति
अनुबन्धादिविशेषः:
 ऋकारान्तः, छान्दसः
धातुप्रदीपः
Sanskrit
सृ गतौ
- सरति । धावति । ससार । सस्रतुः । सस्रुः । असरत् । सारः । असुन् सरः । गौरादित्वात् सरसी । प्रजने सर्त्तेः(3/3/71) इत्यप्-उपसरः ।। 939 ।।
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 चल्, सृ
verb
सञ्चालनानुकूलव्यापारः।
"जलतरङ्गाः तं चालयन्ति।"
Synonyms:
 प्रस्रु, स्रु, प्रस्यन्द्, प्रस्यंद, निष्यन्द्, निष्यंद्, अभिष्यन्द्, अभिष्यंद्, क्षर्, गल्, सृ, प्रवह्, री, द्रु
verb
रसस्य बहिः अप्रतिहतं निःसरणानुकूलः व्यापारः।
"तस्य स्फोटात् पूयं प्रस्रवते।"
Synonyms:
 चल्, सृ
verb
स्वस्थानात् अग्रे वामतः पृष्ठतः अथवा दक्षिणतः गमनानुकूलव्यापारः।
"एतद् उक्त्वा सः स्वस्थानाद् अचलत्।"
Synonyms:
 अपनी, विनी, व्यपनी, अपसृ, उतसृ, निःसृ, सृ, अपहृ, हृ, अपकृष्, व्यपकृष, अवकृष्, अपनुद्, व्यपनुद्, अपोह्
verb
कालस्थानसम्बन्धादिभिः परिमाणैः दूरीकरणानुकूलः व्यापारः।
"पापानामनुपत्तये प्रायश्चित्तम्।"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
सृ, गतौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥
(भ्वा०-पर-सक०-अनिट् ।) सरति । नालानं करिणासस्रे इति रघौ कर्म्मकर्त्तृत्वादिति रमानाथः ।तच्चिन्त्यं कर्त्तृस्थभावधातूनां तन्निषेधात् ।वस्तुतस्तु गणकृतानित्यत्वादात्मनेपदम् । ना-लानैरिति वा पाट्यं तंत्र कर्म्माविक्षायां भावेप्रत्ययः । इति दुर्गादासः ॥
सृ, क गतौ । स्तृतौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥
(चुरा०-पर०-सक०-सेट् ।) क, सारयति ।इति दुर्गादासः ॥
सृ, र लि गतौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥
(ह्वा०-पर०-सक०-अनिट् ।) र, वैदिकः । लि, ससर्त्ति । इति दुर्गादासः ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
सृ गतौ स्थितो
चु०
उभ०
सक०
 सेट् । सारयति ते पर्युदासान्न षोपदेशः ।
सृ गतौ भ्वादि० परस्मै०
सक०
 अनिट् सरति । असरत् असा-र्षीत् पर्युदासान्न षोपदेशः । “नालानं करिणां सस्रे”च रघुप्रयोगात् आत्म० ।
सृ गतौ जु० वैदिकः
पर०
सक०
 सेट् । ससर्त्ति असरत् पर्युदासान्न पापदेशः ।
क्षीरतरङ्गिणी
Sanskrit
सृ गतौ
- सरति, प्रसरति पाघ्राध्मा (7378) इति वेगितयां गतौ धावादेशः धावति कृसृभृवृ (7213) इति नेट् ससृव सर्तिशास्त्यर्तिभ्यश्च (3156) लुङि अङ् -आसरत् उपसर्या काल्या प्रजने (31104) राजसुयसूर्य (31114) इति सूर्यः प्रुसृल्वः समभिहारे वुन् (31149) सरकः सर्तेर्वः सरति ससर्ति वा सर्वः ण्वुल् अभिसारिका पुरोऽग्रतोऽषु सर्तेः (3218) टः पुरःसरः, अग्रतःसरः, अग्रेसरः पूर्वे कर्तरि (3219) पूर्वसरः सम्पृचा (32142) इति परिसारी बाहुलकाद् विसारी प्रे लपसृ (32145) प्रसारी उत्प्रतिभ्यामाङि सर्तेः (3278 काशिका) उदासारी प्रत्यासारी जुचङ्क्रम्य (32150) इति युच् सरणः सृघस्यदः क्मरच् (32160) सृमरः सृ स्थिरे, व्याधिमत्स्यबलेषु च (3317 सा0 वा0) घञ् चन्दन सारः, अतीसारः, विसारः, सारम् प्रजने सर्तेः (3371) अप् उपसरो गवाम् घञ् (द्र03318, 19) आसारः, संसारः बाहुलकाद् विसरप्रसरौ वुन् (द्र0 31149) सरकः सर्तेर्णिद् (दश0 उ0 630) इति थन्- सार्थः सरतेरसुन् (द्र0 दश0उ09101) अप्सु सृता अप्सरसः हृसृरुहियुषिभ्य इतिः (उ0 197) सरित् असुन् (दश0 उ0 949) सरः अर्तिसृधृधमि (उ0 2102) सरणिः सर्तेरटिः (उ0 1134) सरट् शकादिभ्योऽटन् (उ0 481) सरटः कृकलासः सर्तेरयुः (उ0 322) सरयुः, सरयूर्नदी सर्तेरपः षुक् च (उ0 3141) सर्षपः अण्डन्कृसृ (उ0 1129) इति सरण्डः सर्तेनुर्क् च (द0 उ0 342) इतीकक् सृणीका लाला जनिदाच्युसृ (दश0 उ0 1015) इति निक् सृणिरङ्कुशः सर्तेंर्णित् (दश0 उ0 143) सारथिः ह्वादौ ऋ सृ गतौ (317) ससर्ति चुरादौ (10255 दुर्गमते) सारयति युच् (द्र0 33107) सारणा तन्त्रीयोजना ल्युट् (द्र0 33117) सारणी सेककुल्या 904
धातुवृत्तिः
Sanskrit
सृ (अर्थः) गतौ
( सरति ससार सस्रतुः सस्रुः ससर्थ ससृव) अजादाववृद्धिविषये यण् क्रादिपाठादनिट्त्वम् ( सर्त्ता सरिष्यति ) "ऋद्धनोः स्ये'' इति इट् ( असरत् सरेत् स्रियात् ) "रिङ् शयग्लिङ्क्षु'' इति रिङादेशः ( असार्षीत् असार्ष्टाम् ) "सर्त्तिशास्ति'' इत्यङ्विधौ अविद्यमानशपा शासिना साहचर्यात् सर्त्यर्त्योरप्यविद्यमानशपोर्जुहोत्यादिकयोर्ग्रहणमिति नास्याङस्ति (सीषीर्षति) "अज्झन'' इति दीर्घे "ऋतः''इतीत्वे रपरे "हलि च'' इति दीर्घे द्विर्वचने सेस्रियते "रिङ् शय'' इति रिङ् ( सर्सर्त्ति सर्सृतः ) इत्यादि ( सारयति असीसरत् ) यदायं सरतिर्वेगितगमने वर्त्तते तदा पाघ्रादीनां शित्प्रत्यये धावादेशे ( धावतीत्यादि ) उपसयां गर्भग्रहणे प्राप्तकाला "उपसर्या काल्या प्रजने'' इति यति निपात्यते प्रजनं गर्भग्रहणं तत्र प्राप्तकालेत्यर्थः अन्यत्र ण्यति ( उपसार्या सूर्यः ) "राजसूयसूर्य'' इति क्यपि उत्त्वं निपात्यते सूवतेर्वा रुगागमे सूर्यशब्दात् प्रत्ययाः सुवतौ प्रदर्शयिष्यन्ते ( साधु सरतीति सरकः ) "पृसृल्वः समभिहारे वुन्'' इति समभिहारेणात्र साधुकारित्वमुच्यते तथा च वार्त्तिकम्--[ साधुकारिणि वुन्विधानमिति ] पुरः सरतीति (पुरः सरः) "पुरोऽग्रतोऽग्रेषु सर्त्तेः'' इति टः (अग्रेसर इति "तत्पुरुषे कृति'' इति सप्तम्या अलुक् अत्र न्यासे अग्रे इत्येकारान्तत्वं निपातनादित्युक्तम् अग्रं सरति अग्रेण सरतीत्यादावपि एकारान्तत्वम् एवं हि "सवरुणावरुणाग्रसरो रुवा, "आयोधनाग्रसरतां त्वयि वीर याते' इत्यादयः प्रयोगाश्चिन्त्याः स्युः पुर्वः सरतीति ( पूर्वसरः ) ( सूत्रम्) पूर्वे कर्तरि (इति सूत्रम्) इति कर्तृवाचिनि पूर्व्वशब्दउपपदे सर्त्तेष्टः कर्तुरन्यत्रावेव पूर्व्वदेशं सरतीति ( पूर्वसारः ) ( उदग्सारी, प्रत्यासारी ) [ "उत्प्रतिभ्यामाङि सर्त्तेरुपसंख्यानम् ] इति णिनिः ( परिसारी ) "सम्पृच'' इत्यादिना घिनुण् सरणः "जुचङ्क्रम्य'' इत्यादिना युच् ( सूमरः ) "सृघस्यदः क्मरच्'' इति क्मरच् ( सृत्वरः ) "इण्नश्जिसर्तिभ्यः क्वरप्" इति क्वरप् (सृत्वरी) "टिड्ढाणञ्" इति ङीप् (सस्रिः)"भाषायां धाञ्कृमृगमिजनिभ्यः'' इति किकिनोरन्यतरः लिड्वद्भावाद् द्विर्वचनम् ( सारः ) कालान्तरस्थायी"सृ स्थिर'' इति कर्त्तरि घञ् स्थिरादन्यत्र भावादौ घञि (सारः) अयमुत्कर्षे पुल्लिङ्गः न्यायादनपेते नपुंसकलिङ्गः (अतिसारो व्याधिः) (विसारो मत्स्यः सारो बलं) "व्याधिमत्स्यबलेषु" इति घञ् अस्थिरार्थमिदं वचनम् ( अतीसारः ) "उपसर्गस्य घञ्यमनुष्ये'' इति दीर्घः अतीसारोऽस्यास्तीति ( अतीसारकी ) "वातातीसाराभ्यां कुक्च'' इति घञ् "रुद्धोरुदन्मुसलप्रसरं निषेवे' इति माघे बाहुलकादप् एवं ( निसर ) इत्यपीत्यात्रेयः ( उपसरो ) गवां स्त्रीगवीषु पुंगवानां गर्भाधानाय प्रथममुपसरणमुच्यते "प्रजने सर्त्तेः'' इत्यप् ( परिसरः अपसरः ) ( सूत्रम्) पुंसि संज्ञायाम् (इति सूत्रम्) इति करणाधिकरणयोर्घः ( परितः सरणं परिसर्या ) "इच्छा'' इत्यत्र [ "परिचर्यापरिसर्यामृगया' ] इति भावे शे यकि गुणः ( वैसारिणो मत्स्यः ) ( सूत्रम्) विसारिणो मत्स्ये (इति सूत्रम्) इति विसारिन्शब्दान्मत्स्यवृत्तेः स्वार्थेऽण् प्रत्ययः"इनण्यनपत्ये'' इति प्रकृतिभावः अस्मादेव विसारिण इति निर्द्देशादण्, तत्सन्नियोगेनणिनिः ग्रहादित्वाण्णिनिरित्यात्रेयः एवं हि पृथक्प्रयोगार्हः स्यात् ग्रहादिषु न दृश्यते, प्रतिषिद्धश्च पदमञ्जर्यो पृथक्प्रयोगः पृथक्प्रयोगमसहमानेनैव न्यासकारेणापि ग्रहादित्वाणिजनिरित्युक्त्वा अत एव निपातनादित्युक्तम् निपातनं च प्रत्ययसन्नियोगेनैव ( सृणिका ) "सर्त्तेर्नुट च'' इति इकन् प्रत्ययः, नुडागमः ( सार्थः ) "सर्त्तेर्णिच्च'' इति थन्प्रत्ययः णित्त्वाद्वृद्धिः ( सर्वः ) "सर्वपृष्ठ'' इत्यादिना वन्, अत्र वक्तव्यं तत् स्वर्तावुक्तम् ( सरयूः ) "सर्त्तेरयूः'' ( इत्ययूः सरय्वां भवं, सारवम् ) "दाण्डिन' इत्यादिना अण्प्रत्यये युशब्दलोपो निपात्यते ( सरणिः ) "अर्तिसृधृनृति'' इत्यादिना अनिप्रत्ययः ( सरित् ) "हृसृरुहि'' इत्यादिनेतिप्रत्ययः ( सृणिः ) "सृपृषिभ्यां क्विप् च'' इति निप्रत्ययः ( सरः)असुन् ( सरसी ) "वर्तमाने पृषद्बृहन्महत्जगत्सरसां शतृवच्च'' इति शतृवद्भावात् ङीप् ( सारङ्गः ) "सृवृङोर्वृद्धिश्च'' इति अङ्गप्रत्यये वृद्धिः ( अद्भ्यः सृते इति अप्सरा ) "अङ्गिराअप्सराः'' इत्यसुनि निपात्यन्ते उणादिवृत्तौ त्वप इति सौत्रो धातुः, अस्मात् सरसुन् प्रत्यय इत्युक्तम् बुहुष्वप्सरस इति बहुवचनं प्रायिकम् तदुक्तम् अप्सरःसुमनस्सिकतावर्षाणामिति बहुत्वं प्रायिकम् अप्सरा इव आचरति ( अप्सरायते ) "कर्त्तुः क्यङ् सलोपश्यच'' इति क्यङि सलोपश्चेतितत्र विभाषाग्रहणे व्यवस्थितविभाषाश्रयत्वात् इह नित्यं सलोपः उक्तं च''--ओजसोऽप्ससो नित्यं, पयसस्तु विभाषया'' इति ( सारथिः) "सर्तेर्णित्'' इतिआथिन्प्रत्यये णित्त्वात् वृद्धिः 917
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“सृ गतौ”@} 2 अयं धातुः अर्थभेदेन अकर्मकः सकर्मकोऽपि दृश्यते।
‘गतौ ससर्ति सरति श्लुशपोर्धावति क्वचित्।’ 3 इति देवः।
सारकः-रिका, सारकः-रिका, 4 सिसीर्षकः-र्षिका, 5 सेस्रीयकः-यिका
सर्त्ता-त्री, सारयिता-त्री, सिसीर्षिता-त्री, सेस्रीयिता-त्री
इत्यादिकानि रूपाणि सर्वाण्यपि जौहोत्यादिकपिपर्त्तिवत् 6 ज्ञेयानि।
7 धावन्-सरन्-न्ती, 8 सरकः, अति9सारकी, 10 सूर्यः, 11 पुरःसरः-अग्रतःसरः- 12 अग्रेसरः, 13 14 पूर्वसरः, 15 परिसारी, 16 विसारी, 17 अनुसारी, 18 प्रसारी, 19 उदासारी, प्रत्यासारी, 20 सरणः, 21 सृमरः 22, सारणा, सारणी, 23 सृत्वरः- 24 सृत्वरी, 25 चन्दनसारः, अतीसारः, विसारः, 26 उपसरो गवाम्, 27 उपसर्या 28 गौः, 29 आसारः, 30 सारः, प्रसारः, 31 संसारः, 32 परिसर्या, 33 सस्रिः
34 णथिन्प्रत्यये रूपमेवम्।
णित्त्वात् उपधावृद्धिः।]] सारथिः, 35 इति कप्रत्ययः।
किच्च भवति।
सृकः = वायुः।]] सृकः, 36 सरण्डः, 37 सृणीकः, 38 सृमाकुः, 39 सरीमा, 40 अप्सरसः, 41 सरित्, 42 सरणिः, 43 सरट्, सरटः, 44 सरयुः-सरयूः, इत्यादिकानि रूपाणि अस्य धातोः विशेषेण भवन्तीति ज्ञेयम्।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (१९१३)
02
=>
 (१-भ्वादिः-९३५। सक। अनि। पर।)
03
=>
 (श्लो। ३०)
04
=>
 [[१। सन्नन्ते ‘अज्झनगमां सनि, ’ (६-४-१६) इति दीर्घे ‘सन्यतः’ (७-४-७९) इतीत्वे रपरत्वे, ‘हलि च’ (८-२-७७) इति दीर्घे, द्विर्वचने च रूपमेवम्।]]
05
=>
 [[२। यङन्ते ‘रीङ् ऋतः’ (७-४-२७) इति रीङादेशे रूपमेवम्।]]
06
=>
 (१०४४)
07
=>
 [[३। शतरि ‘पाघ्राध्मास्थाम्नादाण्दृश्यर्त्तिसर्त्ति--’ (७-३-७८) इत्यादिना प्रकृतेः धाबादेशे धावन् इति भवति। ‘सर्त्तेः वेगितायां गतौ धावादेशमिच्छन्ति। अन्यत्र सरति अनुसरतीत्येव भवति’ इति काशिका (७-३-७८)। तेन अनु- सरन्-सरन् इत्यप्यर्थविशेषे साधुरेव।]]
08
=>
 [[४। ‘सृल्वः समभिहारे धुन्’ (३-१-१४९) इति वुन्प्रत्यये रूपमेवम्। साधु सरतीति सरकः। सरकः पानपात्रमिति केचित्।]]
09
=>
 (ती)
10
=>
 [[५। ‘राजसूयसूर्य--’ (३-१-११४) इति क्यपि उत्वे च रूपम्। अथवा सुवते रुडागमे रूपमेवम्।]]
11
=>
 [[६। पुरः सरतीति ‘पुरोऽग्रतोऽग्रेषु सर्त्तेः’ (३-२-१८) इति टप्रत्यये रूपम्। एवं अग्रतःसरः, अग्रेसरः इत्यादौ। ‘तत्पुरुषे कृति--’ (६-३-१४) इति सप्तम्या अलुक्। अत्र न्यासकारात्रेयाभ्याम् ‘अग्रे इत्येकारान्तत्वं निपातनात्’ इत्युक्तम्। ‘अग्रस्सरति, अग्रेण सरतीत्यादावपि एकारान्तत्वं फलम्’ इति च। एवं हि ‘सवरुणावरुणाग्रसरं रुचा’ ‘आयोधनाग्रसरतां त्वयि वीर जाते’ इत्यादयः प्रयोगाश्चिन्त्याः स्युः।]]
12
=>
 [[B। ‘अग्रेसरो जघन्यानां मा भूः पूर्वसरो मम।।’ भ। का। ५-९७।]]
13
=>
 [पृष्ठम्१३७७+ ३२]
14
=>
 [[१। पूर्वः सरतीति कर्तृवाचिनि पूर्वशब्दे उपपदे ‘पूर्वे कर्तरि’ (३-२-१९) इति टप्रत्ययो भवति। पूर्वं देशं सरतीति पूर्वसारः। अत्र कर्तृभिन्नार्थे अण्।]]
15
=>
 [[२। ‘संपृचानुरुध… सृ--’ (३-२-१४२) इत्यादिना तच्छीलादिषु कर्तृषु घिनुण्प्रत्ययो भवति। तेन रूपमेवम्।]]
16
=>
 [[३। विसरतीति = विसारी। णिनिप्रत्ययः। ‘विसारिणो मत्स्ये’ (५-४-१६) इति स्वार्थेऽण्प्रत्यये रूपम्। अणन्तस्यैव प्रयोगः।]]
17
=>
 [[आ। ‘पतत्यधो धाम विसारि सर्वतः किमेतदित्याकुलमीक्षितं जनैः।।’ शि। व। ७-२।]]
18
=>
 [[४। प्रशब्द उपपदे ‘प्रे लपसृ--’ (३-२-१४५) इति घिनुण्प्रत्ययः।]]
19
=>
 [[५। ‘उत्प्रतिभ्यामाङि सर्त्तेः--’ (वा। ३-२-७८) इति णिनिप्रत्यये रूपमेवम्। एवं प्रत्यासारी इत्यादावपि।]]
20
=>
 [[६। ‘जुचङ्क्रम्यदन्द्रम्यसृ--’ (३-२-१५०) इति तच्छीलादिषु कर्तृषु युच्प्रत्ययः।]]
21
=>
 [[७। ‘सृघस्यदः क्मरच्’ (३-२-१६०) इति तच्छीलादिषु कर्तृषु क्मरच्प्रत्यये रूपमेवम्।]]
22
=>
 [[B। ‘सृमरोऽभङ्गुरप्रज्ञो गृहीत्वा भासुरं धनुः।’ भ। का। ७-२२।]]
23
=>
 [[८। ‘इण्नशिजिसर्त्तिभ्यः--’ (३-२-१६३) इति तच्छीलादिषु कर्तृषु क्वरप्प्रत्ययः। ‘टिड्ढाणञ्--’ (४-१-१५) इति ङीपि सृत्वरी इति रूपम्।]]
24
=>
 [[C। ‘कीर्ति मनस्तापहृतं विसृत्वरीं…।’ वा। वि। १-४७।]]
25
=>
 [[९। ‘सृ स्थिरे’ (३-३-१७) इति स्थिरे कर्तरि घञ्प्रत्ययः। ‘स्थिर इति कालान्तरस्थायी पदार्थ उच्यते। स चिरं तिष्ठन् कालान्तरं सरतीति धात्वर्थस्य कर्त्ता’ इति काशिकायाम् (३-३-१७)। अतीसारः इत्यत्र ‘व्याधिमत्स्य- बलेष्विति वक्तव्यम्’ (वा। ३-३-१७) इति घञ्। ‘उपसर्गस्य घञि--’ (६-३-१२२) इति दीर्घश्च। अतीसारः = व्याधिः। विविधं सरतीति विसारो = मत्स्यः। सारो बलम्। खदिरं सारयतीति खदिरसारः
\n\n अन्तर्भावितण्यर्थोऽत्रायम् धातुः इति भाष्ये (३-३-१७) स्पष्टम्।]]
26
=>
 [[१०। ‘प्रजने सर्त्तेः’ (३-३-७१) इत्यप्प्रत्ययः। उपसरो गवाम् = प्रथमं स्त्रीगवीषु पुंगवानां गर्भाधानाय नियोजनम् उपसरणमुच्यते।]]
27
=>
 [[११। ‘उपसर्या काल्या प्रजने’ (३-१-१०४) इत्युपपूर्वात् यत्प्रत्ययान्तो निपात्यते।]]
28
=>
 [[ड्। ‘वृषो यथोपसर्याया गोष्ठे गोदण्डताडितः।।’ भ। का। ६-५३।]]
29
=>
 [[१२। ‘पुंसि संज्ञायां घः प्रायेण’ (३-३-११८) इति करणाधिकरणयोर्घप्रत्ययः।]]
30
=>
 [[१३। ‘भावे’ (३-३-१८)
\n\n ‘अकर्तरि च कारके संज्ञायाम्’ (३-३-१९) इति भावे वाच्ये, कर्मवर्जिते कारके संज्ञायां विषये च घञ्प्रत्यये रूपमेवम्। एवं प्रसारः, संसारः इत्यादिषु च ज्ञेयम्।]]
31
=>
 [पृष्ठम्१३७८+ २९]
32
=>
 [[१। परितः सरणं परिसर्या। ‘इच्छा’ (३-३-१०१) इत्यत्र ‘परिचर्यापरिसर्या--’ (वा। ३-३-१०१) इति स्त्रियां भावे शे यकि टापि च रूपमेवम्। गुणोऽपि निपात्यते।]]
33
=>
 [[२। ‘भाषायां धाञ्कृञ्सृ--’ (वा। ३-२-१७१) इति तच्छीलादिषु कर्तृषु किकिनौ, लिड्वद्भावात् द्विर्वचनं च।]]
34
=>
 [[३। औणादिके [द। उ। १-४३]
35
=>
 [[४। ‘सृवृ--’ [द। उ। ३-१९]
36
=>
 [[५। औणादिके (द। उ। ५-९) अण्डन्प्रत्यये रूपमेवम्। सरण्डः = वायुः, भूतसंघातश्च।]]
37
=>
 [[६। औणादिके (द। उ। ३-४२) ईकन्प्रत्यये नुगागमे च रूपमेवम्। किच्च भवति। सृणीकः = वायुः।]]
38
=>
 [[७। औणादिके (द। उ। १-१५१) काकुप्रत्यये मुगागमे च रूपम्। सृमाकुः = मृगजातिः।]]
39
=>
 [[८। ‘हृभृधृसृ--’ (द। उ। ६-७६) इति ईमनिन्प्रत्ययः च्छन्दसि विषये। सरीमा = कालः।]]
40
=>
 [[९। अप्छब्द उपपदे धातोः असुन्प्रत्यये (द। उ। ९-१०१) रूपमेवम्। अद्भ्यः सृता इत्यप्सरसः = देवयोषितः।]]
41
=>
 [[१०। ‘हृसृ--’ (द। उ। ६-३) इति इतिप्रत्यये रूपम्।]]
42
=>
 [[११। ‘अर्त्तिसृ--’ (द। उ। १-२) इत्यनिप्रत्यये णत्वे च रूपमेवम्। सरणिः = ईषद्गतिः पन्थाः।]]
43
=>
 [[१२। औणादिके (द। उ। ५-१०) अडिप्रत्यये रूपम्।]]
44
=>
 [[१३। औणादिके (द। उ। १-१३६) अयुप्रत्यये रूपम्, सरति सिसर्ति वा सरयुः = नदी वायुर्वा। सरयूः = इति दीर्घान्तोऽपि।]]
1 {@“सृ गतौ”@} 2 सर्वाण्यपि रूपाणि पिपर्तिवत् 3 ऊह्यानि।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (१९१४)
02
=>
 (३-जुहोत्यादिः-१४३४। सक। अनि। पर।)
03
=>
 (१०४४)
Capeller
German
सृ s. सर्.
Grassman
German
√sṛ [Cu. 〔502〕], Grundbegriff: rinnen, strömen daher: rennen, eilen. 1〉 rinnen, strömen, so auch Caus. med. 2〉 eilen
3〉 hinrinnen zu [A., ácha oder abhí m. A.]
4〉 hineilen zu [A., L.]
5〉 strömen = Wasser strömen lassen.
Mit ácha hinrinnen zu [L.].
ánu 1〉 auf einer Bahn [I.] entlang rinnen
2〉 jemandem [D.] nacheilen, zur Hülfe eilen.
ápa herabgleiten, herabfallen von [Ab.].
ā́ hineilen zu [ácha m. A.].
ví ā́ hindurcheilen zu [A.].
párā forteilen, davoneilen.
pári umströmen, strömend umgeben [A.].
prá 1〉 vorströmen, strömen
2〉 jemandem [D.] Strömen, rinnen
3〉 hervorströmen aus [Ab.]
4〉 voreilen, vordringen
5〉 vordringen zu [A.]
6〉 die Arme [A.] vorstrecken
7〉 Int. sich ausdehnen.
áti prá Int. überholen, übertreffen [A.].
ánu prá Caus. nach und nach hervorgehen lassen [A.].
úpa prá Int. hindringen zu [A., L.].
ví prá sich weit verbreiten.
ví 1〉 durchströmen [A.]
2〉 sich ausbreiten
3〉 jemandem [D.] etwas [A.] hingeben
4〉 zerrinnen s. visarmán.
sám zusammen rinnen mit [I.].
Stamm I. sísṛ:
-arti prá 6〉 bāhávā {229, 2}.
-ratus [3. du. mit End. des Perf.] 2〉 yā́ {1028, 2}.
-rate [3. p. me.] prá 4〉 yā́s (usrā́s) {861, 5} (sū́riasya raśmíbhis).
sisṛ:
-arṣi 4〉 apás {266, 5}.
-ṛtam [2. du.] prá 6〉 bāhávā {578, 5}.
-rate 1〉 havyā́ni {286, 2} (túbhyam)
saptá síndhavas {778, 6}. — prá 1〉 jīráyas {208, 3}. — 2〉 vāyáveśubhrā́s {202, 3}
vām bhāgadhéyāni {1028, 1}. — 3〉 dhenávas ū́dhnas {318, 6}. — 5〉 bhānávas nā́kam ácha {355, 1}.
Stamm II. sára:
-at [Co.] 2〉 〰 padā́ ná dákṣiṇā parāvík {887, 8}
saraṇyús {887, 23}. — 4〉 jārás ná yóṣaṇām {813, 14}.
-an 1〉 ā́pas {313, 3}.
-ā (Prāt. 〔465, 17〕) pári nas soma rasā́‿iva viṣṭápam {753, 6}.
sara:
-at ápa uṣā́s ánasas {326, 10}.
Impf. ásara:
-am 4〉 yásya‿idám dūtī́s 〰 parākā́t {934, 4}.
-as 4〉 yásya‿idám dūtī́s 〰 parākā́t {934, 3}.
-at pári viśvā bhójanā {799, 6}.
asara:
-as 3〉 4〉 vā́jam áchā {822, 4}.
-at 1〉 mahī́‿iva rītís {215, 14}. — 2〉 átyas ná {798, 44}. — 3〉 4〉 sómas vā́jam iva {774, 16}
{749, 5}. — áchā pavítre {804, 2}. — ví ā́ eṣá (sómas) dívam {715, 8} (tirás rájāṃsi). — párā dadhikrā́s {334, 9} (sahásrais). — [Page1571] sám índus góbhis, adbhís {809, 45}.
-an 3〉 ā́pas abhí gā́s {794, 3}. — ánu 1〉 āpas ná pravátā {718, 4}.
Perf. sasṛ:
-ā́ra [3. s.] 4〉 (usā́s) parāvátas {326, 11}.
-āra 2〉 śakunás yáthā hitás {798, 13} (sómas).
-rús 1〉 ā́pas {617, 4}
{937, 8}.
-rus 1〉 ā́pas {606, 4}
tā́s añjáyas ná {921, 6}. — 3〉 4〉 abhí svávṛṣṭim raghvī́s iva ūtáyas {52, 5}. — ánu 2〉 sudā́se āpáyas {407, 2}. — prá 5〉 síndhavas rájas {407, 7}. — ví 1〉 síndhavas ádrim {73, 6}.
-re [3. s.] ví 2〉 pṛthivī́ {552, 1} (sā́nunā). — 3〉 tvasmai tanúam {897, 4} (jāyā́‿iva pátye). — prá 1〉 sárasvatī {611, 1}.
-rā́the [2. du.] prá 4〉 (aśvinā) {158, 1} (ákavābhis ūtī́).
Stamm des Intens. sarsṛ:
-ṛte áti prá jāténa jātám {216, 1}.
-rāte prá 7〉 parikṣítā pitárā {241, 1} (dīrghám ā́yus prayákṣe).
Perf. des Intens. sarsṛ:
-ré [3. s.] úpa pra kṛ́tās iva apsú {226, 5}.
-re áti prá majmánā u. s. w. jánima mā́nuṣāṇām {459, 7}.
Stamm des Caus. asāráya:
-ante 1〉 ā́pas {313, 2}.
Imperf. des Caus. asāraya:
-ante ánu prá prajā́s {882, 5}.
Part. sísrat [von Stamm I.]:
-atas [N. p. m.] 2〉 áśvās {408, 10}.
Part. Fut. sariṣyát:
-án 2〉 prathamás (dadhikrā́s) {334, 6}. — 5〉 párvatas {202, 7}.
Part. Perf. sasṛvás, sasrús:
-ṛvā́ṃsam 2〉 〰 iva tmánā agním {243, 5}.
-ṛvā́ṃsas 1〉 índavas {621, 15} (tirás pavítram). — 2〉 〰 ná śaśramus (sómās) {734, 4}.
-rúṣīs [N. p. f.] 3〉 4〉 sū́ram {86, 5} (iṣas).
sasrāṇá:
-ás prá 4〉 yás (agnís) {149, 2}.
-ā́sas ā ácha índram áśvās {478, 3}.
sasṛmāṇá (= sasrāṇá):
-ám 2〉 étaśam {313, 14}.
Part. des Intens. sársrāṇa:
-as pra 7〉 vṛ́ṣā {398, 3} (ánu barhís).
-asya pra 7〉 náhuṣasya {366, 6}.
Infin. sártu:
-ave 1〉 áva‿asṛjas 〰 saptá síndhūn {32, 12}
{203, 12}
nadías asṛjas {130, 5}. — 4〉 dháne hité {116, 15}. — ví pra {676, 12}.
-avaí (-avā́) 1〉 áva 〰 apás sṛjat {55, 6}
{57, 6}. — 4〉 apás átyān iva prá‿asṛjas 〰 ‿ājaú {266, 6}.
-avaí u 1〉 {383, 2} apás asṛjat 〰.
Verbale sṛ́t
enthalten in vāja-, sva-sṛ́t, und mit Richtungswort in vi-sṛ́t.
Burnouf
French
*सृ सृ। सरामि 1 [सिसर्मि 3, Vd.]
p.
ससार [3p. सस्रुस्]
f2. सरिष्यामि
o.
स्रियासम्
a1. असार्षम्
a2. असरम्। Aller, marcher,
s'avancer.
Aller vers, ac.
Couler: अवासृजस् सर्तवे
सप्तसिन्धून् tu versais pour les faire couler les Sept-rivières,
Vd.
Stchoupak
French
सृ-
{%-sarati -te
sasāra sasre
sariṣyati
sārayati -te %}
{%(sāryate)
sṛta- sartum sṛtvā sṛtya %} -- couler, courir, se mouvoir
rapidement
souffler (dit du vent)
s'échapper, fuir
se rendre (vite) vers
attaquer
traverser
caus. mettre en mouvement, accorder (la vīṇā)
écarter, enlever.