| YouTube Channel

सूर्यः (sUryaH)

 
Apte
English
सूर्यः [sūryḥ], [सरति आकाशे सूर्यः, यद्वा सुवति कर्मणि लोकं प्रेरयति
cf.
 Sk. on
P.
 III.1.114]
The sun
सूर्ये तपत्यावरणाय दृष्टेः कल्पेत लोकस्य कथं तमिस्रा
R.*
 5.13. [In mythology, the sun is regarded as a son of Kaśyapa and Aditi. He is represented as moving in a chariot drawn by seven horses, with Aruṇa for his charioteer. He is also represented as all-seeing, the constant beholder of the good and bad deeds of mortals. Samjñā (or Chhāyā or Aśvinī) was his principal wife, by whom he had Yama and Yamunā, the two Aśvins and Saturn. He is also described as having been the father of Manu Vaivasvata, the founder of the solar race of kings.]
The tree called Arka.
The number 'twelve' (derived from the twelve forms of the sun).
The swallow-wort.
N.
 of Śiva.
Comp.
 -अपायः sunset
सूर्यापाये न खलु कमलं पुष्यति स्वामभिख्याम्
Me.*
 82. -अर्ष्यम् the presentation of an offering to the sun. -अश्मन्
m.
 the sun-stone. -अश्वः a horse of the sun. -अस्तम् sunset. -आतपः heat or glare of the sun, sunshine. -आलोकः sunshine.
आवर्तः a kind of sun-flower.
a head-ache which increases or diminishes according to the course of the sun (Mar. अर्धशिशी). -आह्व
a.
 named after the sun. (-ह्वः) the gigantic swallow-wort. (-ह्वम्) copper. -इन्दुसंगमः the day of the new moon (the conjunction of the sun and moon)
दर्शः सूर्येन्दुसंगमः Ak. -उत्थानम्, -उदयः sunrise.
ऊढः 'brought by the sun', an evening guest
संप्राप्तो यो$तिथिः सायं सूर्योढो गृहमेधिनाम् । पूजया तस्य देवत्वं लभन्ते गृहमेधिनः ॥
Pt.*
 1.17.
the time of sunset. -उपस्थानम्, -उपासना attendance upon or worship of the sun
V.*
 1. -कमलम् the sun-flower, a heliotrope.
कान्तः the sun-stone, sun-crystal
स्पर्शानुकूला इव सूर्यकान्तास्तदन्यतेजो$भिभवाद्वमन्ति ।
Ś.*
 2.7.
a crystal. -कान्ति
f.
sun-light.
a particular flower.
the flower of sesamum. -कालः day-time, day. ˚अनलचक्रम् a particular astrological diagram for indicating good and bad fortune.
ग्रहः the sun.
an eclipse of the sun.
an epithet of Rāhu and Ketu.
the bottom of a water-jar. -ग्रहणम् a solar eclipse. -चन्द्रौ (also सूर्याचन्द्रमसौ)
m.
du.
 the sun and moon.
जः, तनयः, पुत्रः epithets of Sugrīva
यो$हं सूर्यसुतः स एष भवतां यो$यं स वत्सो$ङ्गदः
Mv.*
 5.55.
of Karṇa.
of the planet Saturn.
of Yama. -जा, -तनया the river Yamunā. -तेजस्
n.
 the radiance or heat of the sun. -द्वारम् the way of the sun
उत्तरायण q. v.
सूर्यद्वारेण ते विरजाः प्रयान्ति यत्रामृतः स पुरुषो ह्याव्ययात्मा
Muṇḍ.*
 1.2.11. -नक्षत्रम् that constellation (out of the 27) in which the sun happens to be.-पर्वन्
n.
 a solar festival, (on the days of the solstices, equinoxes, eclipses
&c.
 ). -पादः a sun-beam.
पुत्री lightning.
the river Yamunā. -प्रभव
a.
 sprung or descended from the sun
क्व सूर्यप्रभवो वंशः क्व चाल्पविषया मतिः
R.*
 1.2. -फणिचक्रम्
=
 सूर्यकालानलचक्रम् q. v. above. -बिम्बः the disc of the sun. -भक्त
a.
 one who worships the sun. (-क्तः) the tree Bandhūka or its flower. -मणिः the sunstone. -मण्डलम् the orb of the sun. -मासः the solar month.
यन्त्रम् a representation of the sun (used in worshipping him).
an instrument used in taking solar observations. -रश्मिः a ray of the sun, sun-beam
Ms.*
 5.133. -लोकः the heaven of the sun. -वंशः the solar race of kings (who ruled at Ayodhyā). -वर्चस्
a.
 resplendent as the sun. -वारः Sunday. -विलोकनम् the ceremony of taking a child out to see the sun when four months old
cf.
 उपनिष्क्रमणम्. -संक्रमः, -संक्रातिः
f.
 the sun's passage from one zodiacal sign to another.-संज्ञम् saffron. -सारथिः an epithet of Aruṇa. -सिद्धान्तः a celebrated astronomical work (supposed to have been revealed by the god Sun). -स्तुतिः
f.
 , -स्तोत्रम् a hymn addressed to the sun. -हृदयम्
N.
 of a hymn to the sun.
Apte 1890
English
सूर्यः [सरति आकाशे सूर्यः, यद्वा सुवति कर्मणि लोकं प्रेरयति
cf. Sk. on P. III. 1. 114] 1 The sun
सूर्ये तपत्यावरणाय ट्टष्टेः कल्पेत लोकस्य कथं तमिस्रा R. 5. 13. [In mythology, the sun is regarded as a son of Kaśyapa and Aditi
cf. Ś. 7. 20. He is represented as moving in a chariot drawn by seven horses, with Aruṇa for his charioteer. He is also represented as all-seeing, the constant beholder of the good and bad deeds of mortals. Saṃjñā (or Chāyā or Aśvinī) was his principal wife, by whom he had Yama and Yamunā, the two Aśvins and Saturn. He is also described as having been the father of Manu Vaivasvata, the founder of the solar race of kings, ].
2 The tree called Arka.
3 The number ‘twelve’ (derived from the twelve forms of the sun).
4 The swallow-wort.
5 N. of Śiva.
Comp.
अपायः sunset
Me. 80.
अर्ध्यं the presentation of an offering to the sun.
अश्मन् m. the sun-stone.
अश्वः a horse of the sun.
अस्तं sunset.
आतपः heat or glare of the sun, sunshine.
आलोकः sunshine.
आवर्तः a kind of sun-flower.
आह्व a. named after the sun. (
ह्वः) the gigantic swallowwort. (
ह्वं) copper.
इंदुसंगमः the day of the new moon (the conjunction of the sun and moon)
दर्शः सूर्येंदुसंगमः Ak.
उत्थानं,
उदयः sunrise.
ऊढः {1} ‘brought by the sun’, an evening guest
Pt. 1. 170. {2} the time of sunset.
उपस्थानं
उपासना attendance upon or worship of the sun
V. 1.
कमलं the sunflower, a heliotrope.
कांतः {1} the sun-stone, sun-crystal
Ś. 2. 7. {2} a crystal.
कांतिः f. {1} sun-light. {2} a particular flower. {3} the flower of sesamum.
कालः day-time, day. °अनलचक्रं a particular astrological diagram for indicating good and bad fortune.
ग्रहः {1} the sun. {2} an eclipse of the sun. {3} an epithet of Rāhu and Ketu. {4} the bottom of a water-jar.
ग्रहणं a solar eclipse.
चंद्रौ (also सूर्याचंद्रमसौ) m. du. the sun and moon.
जः,
तनयः,
पुत्रः {1} epithets of Sugrīva. {2} of Karṇa. {3} of the planet Saturn. {4} of Yama.
जा,
तनया the river Yamunā.
तेजस् n. the radiance or heat of the sun.
नक्षत्रं that constellation (out of the 27) in which the sun happens to be.
पर्वन् n. a solar festival, (on the days of the solstices, equinoxes, eclipses &c.).
पुत्री {1} lightning. {2} the river Yamunā.
प्रभव a. sprung or descended from the sun
R. 1. 2.
फणिचक्रं = सूर्यकालानलचक्रं q. v. above.
भक्त a. one who worships the sun. (
क्तः) the tree Bandhūka or its flower.
मणिः the sun-stone.
मंडलं the orb of the sun.
यंत्रं {1} a representation of the sun (used in worshipping him). {2} an instrument used in taking solar observations,
रश्मिः a ray of the sun, sun beam.
लोकः the heaven of the sun.
वंशः the solar race of kings (who ruled at Ayodhyā).
वर्चस् a. resplendent as the sun.
विलोकनं the ceremony of taking a child out to see the sun when four months old
cf. उंपनिष्क्रमणं.
संक्रमः,
संक्रांतिः f. the sun's passage from one zodiacal sign to another.
संज्ञं saffron.
सारथिः an epithet of Aruṇa.
सिद्धांतः a celebrated astronomical work (supposed to have been revealed by the god Sun).
स्तुतिः f.,
स्तोत्रं a hymn addressed to the sun.
हृदयं N. of a hymn to the sun.
Hindi
Hindi
सूरज
Apte Hindi
Hindi
सूर्यः
पुं*
 - "सरति आकाशे सूर्यः, यद्वा सुवति कर्मणि लोकं प्रेरयति - सृ + क्यप्, नि*"
सूरज
सूर्यः
पुं*
 - "सृ + क्यप्, नि*"
मदार का पौधा
सूर्यः
पुं*
 - "सृ + क्यप्, नि*"
बारह की संख्या
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 सूर्यः
noun
सः ज्योतिष्मान् खपिण्डः यस्य परितः ग्रहाः परिभ्रमन्ति।
"अन्तरिक्षे नैके सूर्याः सन्ति।"
Synonyms:
 सूर्यः, सूरः, अर्यमा, आदित्यः, द्वादशात्मा, दिवाकरः, भास्करः, अहस्करः, व्रध्रः, प्रभाकरः, विभाकरः, भास्वान्, विवस्वान्, सप्ताश्वः, हरिदश्वः, उष्णरश्मिः, विवर्त्तनः, अर्कः, मार्त्तण्डः, मिहिरः, अरुणः, वृषा, द्युमणिः, तरणिः, मित्रः, चित्रभानुः, विरोचन्, विभावसुः, ग्रहपतिः, त्विषाम्पतिः, अहःपतिः, भानुः, हंसः, सहस्त्रांशुः, तपनः, सविता, रविः, शूरः, भगः, वृध्नः, पद्मिनीवल्लभः, हरिः, दिनमणिः, चण्डांशुः, सप्तसप्तिः, अंशुमाली, काश्यपेयः, खगः, भानुमान्, लोकलोचनः, पद्मबन्धुः, ज्योतिष्मान्, अव्यथः, तापनः, चित्ररथः, खमणिः, दिवामणिः, गभस्तिहस्तः, हेलिः, पतंगः, अर्च्चिः, दिनप्रणीः, वेदोदयः, कालकृतः, ग्रहराजः, तमोनुदः, रसाधारः, प्रतिदिवा, ज्योतिःपीथः, इनः, कर्म्मसाक्षी, जगच्चक्षुः, त्रयीतपः, प्रद्योतनः, खद्योतः, लोकबान्धवः, पद्मिनीकान्तः, अंशुहस्तः, पद्मपाणिः, हिरण्यरेताः, पीतः, अद्रिः, अगः, हरिवाहनः, अम्बरीषः, धामनिधिः, हिमारातिः, गोपतिः, कुञ्जारः, प्लवगः, सूनुः, तमोपहः, गभस्तिः, सवित्रः, पूषा, विश्वपा, दिवसकरः, दिनकृत्, दिनपतिः, द्युपतिः, दिवामणिः, नभोमणिः, खमणिः, वियन्मणिः, तिमिररिपुः, ध्वान्तारातिः, तमोनुदः, तमोपहः, भाकोषः, तेजःपुञ्जः, भानेमिः, खखोल्कः, खद्योतनः, विरोचनः, नभश्चक्षूः, लोकचक्षूः, जगत्साक्षी, ग्रहराजः, तपताम्पतिः, सहस्त्रकिरणः, किरणमाली, मरीचिमाली, अंशुधरः, किरणः, अंशुभर्त्ता, अंशुवाणः, चण्डकिरणः, धर्मांशुः, तीक्ष्णांशुः, खरांशुः, चण्डरश्मिः, चण्डमरीचिः, चण्डदीधितिः, अशीतमरीचिः, अशीतकरः, शुभरश्मिः, प्रतिभावान्, विभावान्, विभावसुः, पचतः, पचेलिमः, शुष्णः, गगनाध्वगः, गणध्वजः, खचरः, गगनविहारी, पद्मगर्भः, पद्मासनः, सदागतिः, हरिदश्वः, मणिमान्, जीवितेशः, मुरोत्तमः, काश्यपी, मृताण्डः, द्वादशात्मकः, कामः, कालचक्रः, कौशिकः, चित्ररथः, शीघ्रगः, सप्तसप्तिः
noun
हिन्दूनां धर्मग्रन्थेषु वर्णिता एका देवता।
"वेदेषु सूर्यस्य पूजायाः वारंवारं विधानम् अस्ति"।"
Synonyms:
 सूर्यः, सविता, आदित्यः, मित्रः, अरुणः, भानुः, पूषा, अर्कः, हिरण्यगर्भः, पतङ्गः, खगः, सहस्रांशुः, दिनमणिः, मरीचि, मार्तण्ड, दिवाकरः, भास्करः, प्रभाकरः, विभाकरः, विवस्वान्, सप्ताश्वः, हरिदश्वः, चित्ररथः, सप्तसप्तिः, दिनमणि, द्युमणिः, दिवामणिः, खमणिः, खद्योतः, प्रद्योतनः, अम्बरीशः, अंशहस्तः, लोकबान्धवः, जगत्चक्षुः, लोकलोचनः, कालकृतः, कर्मसाक्षी, गोपतिः, गभस्तिः, गभस्तिमान्, गभस्तिहस्तः, ग्रहराजः, चण्डांशु, अंशुमानी, उष्णरश्मिः, तपनः, तापनः, ज्योतिष्मान्, मिहिरः, अव्ययः, अर्चिः, पद्मपाणिः, पद्मिनीवल्लभः, पद्मबन्धुः, पद्मिनीकान्तः, पद्मपाणिः, हिरण्यरेतः, काश्यपेयः, विरोचनः, विभावसुः, तमोनुदः, तमोपहः, चित्रभानुः, हरिः, हरिवाहनः, ग्रहपतिः, त्विषाम्पतिः, अहःपतिः, वृध्नः, भगः, अगः, अद्रिः, हेलिः, तरूणिः, शूरः, दिनप्रणीः, कुञ्जारः, प्लवगः, सूनुः, रसाधारः, प्रतिदिवा, ज्योतिपीथः, इनः, वेदोदयः, पपीः, पीतः, अकूपारः, उस्रः, कपिलः
noun
पृथिव्याः निकटतमः अतितेजस्वी खगोलीयः पिण्डः यं परितः पृथ्व्यादिग्रहाः भ्रमन्ति। तथा च यः आकाशे सुवति लोकम् कर्माणि प्रेरयति च।
"सूर्यः सौर्याः ऊर्जायाः महीयः स्रोतः।/ सूर्ये तपत्यावरणाय दृष्टैः कल्पेत लोकस्य कथं तमित्स्रा।"
वैजयन्तीकोषः
Sanskrit
Word: सूर्यः
Root: सूर्य
Gender: पुं
Number: all
अर्थः ⇒ दिवाकरः
Meaning(s):
⇒ Sun
Shloka(s):
2|1|10|1 ► अर्कः सूर्योऽर्यमा सूरो द्वादशात्मा दिवाकरः। (अन्तरिक्षकाण्डः/ज्योतिरध्यायः)
2|1|10|2 ► मार्तण्डः सविता भानुर्भातुः पूषा दिनप्रणीः॥ (अन्तरिक्षकाण्डः/ज्योतिरध्यायः)
2|1|11|1 ► सप्तसप्तिः पद्मबन्धुस्तपनोऽनूरुसारथिः। (अन्तरिक्षकाण्डः/ज्योतिरध्यायः)
2|1|11|2 ► द्युमणिर्हरिदश्वोऽद्रिरशीतांशुर्विकर्तनः॥ (अन्तरिक्षकाण्डः/ज्योतिरध्यायः)
2|1|12|1 ► द्युमान् कुमुद्वतीशत्रुस्त्विषांपतिरहर्पतिः। (अन्तरिक्षकाण्डः/ज्योतिरध्यायः)
2|1|12|2 ► भास्करोऽहस्करो भास्वान् विवस्वाञ्जलतस्करः॥ (अन्तरिक्षकाण्डः/ज्योतिरध्यायः)
2|1|13|1 ► रश्मिमाली दृगध्यक्षः कर्मसाक्षी त्रयीतनुः। (अन्तरिक्षकाण्डः/ज्योतिरध्यायः)
2|1|13|2 ► तर्षुर्मार्तण्डमुण्डीरपाथिपेरुगभस्तयः॥ (अन्तरिक्षकाण्डः/ज्योतिरध्यायः)
2|1|14|1 ► पासिर्द्दशानो रात्रिद्विट् प्रभाकरविभाकरौ। (अन्तरिक्षकाण्डः/ज्योतिरध्यायः)
2|1|14|2 ► खाध्वनीनः खतिलकः खगः खाङ्कस्तमोरिषुः॥ (अन्तरिक्षकाण्डः/ज्योतिरध्यायः)
2|1|15|1 ► चण्डांशुरंशुमानंशुः सहस्राशुः सदागतिः। (अन्तरिक्षकाण्डः/ज्योतिरध्यायः)
2|1|15|2 ► आदित्यो मिहिरो मित्रो रविः प्रत्यूषडम्बरः॥ (अन्तरिक्षकाण्डः/ज्योतिरध्यायः)
Synonym(s):
➠ 2|1|10|1 ⇢ अर्कः (अर्क) (पुं) ⇒ Sun ⇒ दिवाकरः
➠ 2|1|10|1 ⇢ सूर्यः (सूर्य) (पुं) ⇒ Sun ⇒ दिवाकरः
➠ 2|1|10|1 ⇢ अर्यमा (अर्यमन्) (पुं) ⇒ Sun ⇒ दिवाकरः
➠ 2|1|10|1 ⇢ सूरः (सूर) (पुं) ⇒ Sun ⇒ दिवाकरः
➠ 2|1|10|1 ⇢ द्वादशात्मा (द्वादशात्मन्) (पुं) ⇒ Sun ⇒ दिवाकरः
➠ 2|1|10|1 ⇢ दिवाकरः (दिवाकर) (पुं) ⇒ Sun ⇒ दिवाकरः
➠ 2|1|10|2 ⇢ मार्ताण्डः (मार्ताण्ड) (पुं) ⇒ Sun ⇒ दिवाकरः
➠ 2|1|10|2 ⇢ सविता (सवितृ) (पुं) ⇒ Sun ⇒ दिवाकरः
➠ 2|1|10|2 ⇢ भानुः (भानु) (पुं) ⇒ Sun ⇒ दिवाकरः
➠ 2|1|10|2 ⇢ भातुः (भातु) (पुं) ⇒ Sun ⇒ दिवाकरः
➠ 2|1|10|2 ⇢ पूषा (पूषन्) (पुं) ⇒ Sun ⇒ दिवाकरः
➠ 2|1|10|2 ⇢ दिनप्रणीः (दिनप्रणी) (पुं) ⇒ Sun ⇒ दिवाकरः
➠ 2|1|11|1 ⇢ सप्तसप्तिः (सप्तसप्ति) (पुं) ⇒ Sun ⇒ दिवाकरः
➠ 2|1|11|1 ⇢ पद्मबन्धुः (पद्मबन्धु) (पुं) ⇒ Sun ⇒ दिवाकरः
➠ 2|1|11|1 ⇢ तपनः (तपन) (पुं) ⇒ Sun ⇒ दिवाकरः
➠ 2|1|11|1 ⇢ अनूरुसारथिः (अनूरुसारथि) (पुं) ⇒ Sun ⇒ दिवाकरः
➠ 2|1|11|2 ⇢ द्युमणिः (द्युमणि) (पुं) ⇒ Sun ⇒ दिवाकरः
➠ 2|1|11|2 ⇢ हरिदश्वः (हरिदश्व) (पुं) ⇒ Epithet of the sun ⇒ दिवाकरः
➠ 2|1|11|2 ⇢ अद्रिः (अद्रि) (पुं) ⇒ Sun ⇒ दिवाकरः
➠ 2|1|11|2 ⇢ अशीतांशुः (अशीतांशु) (पुं) ⇒ Sun ⇒ दिवाकरः
➠ 2|1|11|2 ⇢ विकर्तनः (विकर्तन) (पुं) ⇒ Sun ⇒ दिवाकरः
➠ 2|1|12|1 ⇢ द्युमान् (द्युमत्) (पुं) ⇒ Sun ⇒ दिवाकरः
➠ 2|1|12|1 ⇢ कुमुद्वतीशत्रुः (कुमुद्वतीशत्रु) (पुं) ⇒ Sun ⇒ दिवाकरः
➠ 2|1|12|1 ⇢ त्विषाम्पतिः (त्विषाम्पति) (पुं) ⇒ Sun ⇒ दिवाकरः
➠ 2|1|12|1 ⇢ अहर्पतिः (अहर्पति) (पुं) ⇒ Sun ⇒ दिवाकरः
➠ 2|1|12|2 ⇢ भास्करः (भास्कर) (पुं) ⇒ Sun ⇒ दिवाकरः
➠ 2|1|12|2 ⇢ अहस्करः (अहस्कर) (पुं) ⇒ Sun ⇒ दिवाकरः
➠ 2|1|12|2 ⇢ भास्वान् (भास्वत्) (पुं) ⇒ Sun ⇒ दिवाकरः
➠ 2|1|12|2 ⇢ विवस्वान् (विवस्वत्) (पुं) ⇒ Sun ⇒ दिवाकरः
➠ 2|1|12|2 ⇢ जलतस्करः (जलतस्कर) (पुं) ⇒ Sun ⇒ दिवाकरः
➠ 2|1|13|1 ⇢ रश्मिमाली (रश्मिमालिन्) (पुं) ⇒ Sun ⇒ दिवाकरः
➠ 2|1|13|1 ⇢ दृगध्यक्षः (दृगध्यक्ष) (पुं) ⇒ Sun ⇒ दिवाकरः
➠ 2|1|13|1 ⇢ कर्मसाक्षी (कर्मसाक्षिन्) (पुं) ⇒ Sun ⇒ दिवाकरः
➠ 2|1|13|1 ⇢ त्रयीतनुः (त्रयीतनु) (पुं) ⇒ Sun ⇒ दिवाकरः
➠ 2|1|13|2 ⇢ तर्षुः (तर्षु) (पुं) ⇒ Sun ⇒ दिवाकरः
➠ 2|1|13|2 ⇢ मार्तण्डः (मार्तण्ड) (पुं) ⇒ Sun ⇒ दिवाकरः
➠ 2|1|13|2 ⇢ मुण्डीरः (मुण्डीर) (पुं) ⇒ Sun ⇒ दिवाकरः
➠ 2|1|13|2 ⇢ पाथिः (पाथि) (पुं) ⇒ Sun ⇒ दिवाकरः
➠ 2|1|13|2 ⇢ पेरुः (पेरु) (पुं) ⇒ Sun ⇒ दिवाकरः
➠ 2|1|13|2 ⇢ गभस्तिः (गभस्ति) (पुं) ⇒ Sun ⇒ दिवाकरः
➠ 2|1|14|1 ⇢ पासिः (पासि) (पुं) ⇒ Sun ⇒ दिवाकरः
➠ 2|1|14|1 ⇢ दृशानः (दृशान) (पुं) ⇒ Sun ⇒ दिवाकरः
➠ 2|1|14|1 ⇢ रात्रिद्विट् (रात्रिद्विष्) (पुं) ⇒ Sun ⇒ दिवाकरः
➠ 2|1|14|1 ⇢ प्रभाकरः (प्रभाकर) (पुं) ⇒ Sun ⇒ दिवाकरः
➠ 2|1|14|1 ⇢ विभाकरः (विभाकर) (पुं) ⇒ Sun ⇒ दिवाकरः
➠ 2|1|14|2 ⇢ खाध्वनीनः (खाध्वनीन) (पुं) ⇒ Sun ⇒ दिवाकरः
➠ 2|1|14|2 ⇢ खतिलकः (खतिलक) (पुं) ⇒ Sun ⇒ दिवाकरः
➠ 2|1|14|2 ⇢ खगः (खग) (पुं) ⇒ Sun ⇒ दिवाकरः
➠ 2|1|14|2 ⇢ खाङ्कः (खाङ्क) (पुं) ⇒ Sun ⇒ दिवाकरः
➠ 2|1|14|2 ⇢ तमोरिपुः (तमोरिपु) (पुं) ⇒ Sun ⇒ दिवाकरः
➠ 2|1|15|1 ⇢ चण्डांशुः (चण्डांशु) (पुं) ⇒ Sun ⇒ दिवाकरः
➠ 2|1|15|1 ⇢ अंशुमान् (अंशुमत्) (पुं) ⇒ Sun ⇒ दिवाकरः
➠ 2|1|15|1 ⇢ अंशुः (अंशु) (पुं) ⇒ Sun ⇒ दिवाकरः
➠ 2|1|15|1 ⇢ सहस्रांशुः (सहस्रांशु) (पुं) ⇒ Sun ⇒ दिवाकरः
➠ 2|1|15|1 ⇢ सदागतिः (सदागति) (पुं) ⇒ Sun ⇒ दिवाकरः
➠ 2|1|15|2 ⇢ आदित्यः (आदित्य) (पुं) ⇒ Sun ⇒ दिवाकरः
➠ 2|1|15|2 ⇢ मिहिरः (मिहिर) (पुं) ⇒ Sun ⇒ दिवाकरः
➠ 2|1|15|2 ⇢ मित्रः (मित्र) (पुं) ⇒ Sun ⇒ दिवाकरः
➠ 2|1|15|2 ⇢ रविः (रवि) (पुं) ⇒ Sun ⇒ दिवाकरः
➠ 2|1|15|2 ⇢ प्रत्यूषडम्बरः (प्रत्यूषडम्बर) (पुं) ⇒ Sun ⇒ दिवाकरः
Related word(s):
पति_पत्नीसंबन्धः ➡ सञ्ज्ञा
जातिः ➡ ग्रहः
अन्यसंबन्धाः ➡ प्रभा
अवयव_अवयवीसंबन्धः ➡ किरणः
Tamil
Tamil
ஸூர்ய: : சூரியன், எருக்கஞ்செடி.
अमरकोशः
Sanskrit
Word: सूर्यः
Root: सूर्य
Gender: पुं
Number: all
Meaning(s):
⇒ sun
⇒ drug
⇒ solar
⇒ new bride
⇒ swallow-wort
⇒ epithet of ziva
⇒ sun or its deity
⇒ daughter of sUrya or the Sun
⇒ symbolical expression for the number twelve
⇒ bitter cucumber or bitter gourd [Citrullus colocynthis - Bot.]
Shloka(s):
1|3|28|1 ► सूरसूर्यार्यमादित्यद्वादशात्मदिवाकराः। (दिग्वर्गः)
1|3|28|2 ► भास्कराहस्करब्रध्नः प्रभाकरविभाकराः॥ (दिग्वर्गः)
1|3|29|1 ► भास्वद्विवस्वत्सप्ताश्वहरिदश्वोष्णरश्मयः। (दिग्वर्गः)
1|3|29|2 ► विकर्तनार्कमार्तण्डमिहिरारुणपूषणः॥ (दिग्वर्गः)
1|3|30|1 ► द्युमणिस्तरणिर्मित्रश्चित्रभानुर्विरोचनः। (दिग्वर्गः)
1|3|30|2 ► विभावसुर्ग्रहपतिस्त्विषांपतिरहर्पतिः॥ (दिग्वर्गः)
1|3|31|1 ► भानुर्हंसः सहस्रांशुस्तपनः सविता रविः। (दिग्वर्गः)
1|3|31|2 ► पद्माक्षस्तेजसांराशिश्छायानाथस्तमिस्रहा। (दिग्वर्गः)
1|3|31|3 ► कर्मसाक्षी जगच्चक्षुर्लोकबन्धुस्त्रयीतनुः। (दिग्वर्गः)
1|3|31|4 ► प्रद्योतनो दिनमणिः खद्योतो लोकबान्धवः। (दिग्वर्गः)
1|3|31|5 ► इनो भगो धामनिधिश्चांशुमाल्यब्जिनीपतिः। (दिग्वर्गः)
1|3|31|6 ► माठरः पिङ्गलो दण्डश्चण्डांशोः पारिपार्श्वकाः॥ (दिग्वर्गः)
3|3|5|1 ► मारुते वेधसि ब्रघ्ने पुंसि कः कं शिरोऽम्बुनोः। (नानार्थवर्गः)
3|3|19|2 ► आशुगौ वायुविशिखौ शरार्कविहगाः खगाः॥ (नानार्थवर्गः)
3|3|20|1 ► पतङ्गौ पक्षिसूर्यौ च पूगः क्रमुकवृन्दयोः। (नानार्थवर्गः)
3|3|89|2 ► पादा रश्म्यङ्घ्रितुर्यांशाश्चन्द्राग्न्यर्कास्तमोनुदः॥ (नानार्थवर्गः)
3|3|109|1 ► क्लेशेऽपि वृजिनो विश्वकर्मार्कसुरशिल्पिनोः। (नानार्थवर्गः)
3|3|164|1 ► अद्रयो द्रुमशैलार्काः स्त्रीस्तनाब्दौ पयोधरौ। (नानार्थवर्गः)
3|3|175|2 ► शुकाहिकपिभेकेषु हरिर्ना कपिले त्रिषु॥ (नानार्थवर्गः)
3|3|206|3 ► स्त्रीभावावज्ञयोर्हेला हेलिः सूर्ये रणे हिलिः। (नानार्थवर्गः)
3|3|207|2 ► अवयः शैलमेषार्का आज्ञाह्वानाध्वरा हवाः॥ (नानार्थवर्गः)
3|3|219|3 ► नृशंसखड्गौ निस्त्रिंशावंशुः सूर्येंशवः कराः। (नानार्थवर्गः)
3|3|239|2 ► व्यूहो वृन्देऽप्यहिर्वृत्रेऽप्यग्नीन्द्वर्कास्तमोपहाः॥ (नानार्थवर्गः)
Synonym(s):
➠ 1|3|28|1 ⇢ सूरः (सूर) (पुं) ⇒ sun, teacher, inciter, propeller, wise or learned man, Crown flower plant [Calotropis Gigantea - Bot.]
➠ 1|3|28|1 ⇢ सूर्यः (सूर्य) (पुं) ⇒ sun, drug, solar, new bride, swallow-wort, epithet of ziva, sun or its deity, daughter of sUrya or the Sun, symbolical expression for the number twelve, bitter cucumber or bitter gourd [Citrullus colocynthis - Bot.]
➠ 1|3|28|1 ⇢ अर्यमा (अर्यमन्) (पुं) ⇒ sun, companion, play-fellow, bosom friend, chum [companion], milkweed plant [Asclepias - Bot.], friend who asks a woman in marriage for another
➠ 1|3|28|1 ⇢ आदित्यः (आदित्य) (पुं) ⇒ sun, son of aditi, seventh lunar mansion, relating to the god of the sun, belonging to or coming from aditi, Crown flower plant [Calotropis Gigantea - Bot.], relating or belonging to or coming from the Adityas
➠ 1|3|28|1 ⇢ द्वादशात्मा (द्वादशात्मन्) (पुं)
➠ 1|3|28|1 ⇢ दिवाकरः (दिवाकर) (पुं) ⇒ sun, crow, day-maker, Crown flower plant [Calotropis Gigantea - Bot.]
➠ 1|3|28|2 ⇢ भास्करः (भास्कर) (पुं) ⇒ fire, hero, bright, glittering, making light, shining [making light], often found at the end of names, Crown flower plant [Calotropis Gigantea - Bot.]
➠ 1|3|28|2 ⇢ अहस्करः (अहस्कर) (पुं)
➠ 1|3|28|2 ⇢ ब्रध्नः (ब्रध्न) (पुं) ⇒ bay, sun, ruddy, great, horse, mighty, pale red, yellowish, world of the sun, particular disease, point or some other part of an arrow
➠ 1|3|28|2 ⇢ प्रभाकरः (प्रभाकर) (पुं) ⇒ sun, fire, moon, light-maker, particular samAdhi
➠ 1|3|28|2 ⇢ विभाकरः (विभाकर) (पुं) ⇒ sun, fire, king, prince, light-maker, that portion of the moon which is illumined by the sun
➠ 1|3|29|1 ⇢ भास्वान् (भास्वत्) (पुं) ⇒ hero, light, shining, splendid, luminous, brightness
➠ 1|3|29|1 ⇢ विवस्वान् (विवस्वत्) (पुं) ⇒ god, shining forth, Brilliant one, diffusing light, of, relating to, or occurring in the morning
➠ 1|3|29|1 ⇢ सप्ताश्वः (सप्ताश्व) (पुं)
➠ 1|3|29|1 ⇢ हरिदश्वः (हरिदश्व) (पुं)
➠ 1|3|29|1 ⇢ उष्णरश्मिः (उष्णरश्मि) (पुं)
➠ 1|3|29|2 ⇢ विकर्तनः (विकर्तन) (पुं) ⇒ sun, dividing, cutting asunder, son who has usurped his father's kingdom
➠ 1|3|29|2 ⇢ अर्कः (अर्क) (पुं) ⇒ sun, fire, hymn, song, penis, copper, praise, twelve, number, Sunday, singer, crystal, sunbeam, learned man, elder brother, one who praises, religious ceremony, flash of lightning, Crown flower plant [Calotropis Gigantea - Bot.]
➠ 1|3|29|2 ⇢ मार्तण्डः (मार्तण्ड) (पुं) ⇒ hog, boar, Adityas, statue of the sun-god, sun or the god of the sun
➠ 1|3|29|2 ⇢ मिहिरः (मिहिर) (पुं)
➠ 1|3|29|2 ⇢ अरुणः (अरुण) (पुं) ⇒ sun, red, dumb, dawn, ruby, ruddy, tawny, coarse, full of, molasses, perplexed, red colour, mixed with, reddish-brown, kind of leprosy, charioteer of the sun, little poisonous animal, dawn, personified as the charioteer of the sun, red kamala plant [Mallotus philippensis - Bot.]
➠ 1|3|29|2 ⇢ पूषा (पूषन्) (पुं)
➠ 1|3|30|1 ⇢ द्युमणिः (द्युमणि) (पुं)
➠ 1|3|30|1 ⇢ तरणिः (तरणि) (पुं) ⇒ sun, quick, saving, helping, untired, energetic, benevolent, ray of light, carrying over, moving forwards, Crown flower plant [Calotropis Gigantea - Bot.]
➠ 1|3|30|1 ⇢ मित्रः (मित्र) (पुं)
➠ 1|3|30|1 ⇢ चित्रभानुः (चित्रभानु) (पुं) ⇒ shining with light, of variegated lustre, the 16th year in the 60 years' cycle of Jupiter, Crown flower plant [Calotropis Gigantea - Bot.], Ceylon Leadwort plant [Plumbago zeylanica - Bot.]
➠ 1|3|30|1 ⇢ विरोचनः (विरोचन) (पुं) ⇒ fire, moon, brightening, illuminating, shining upon, species of karaJja, species of syonAka, sun or the god of the sun
➠ 1|3|30|2 ⇢ विभावसुः (विभावसु) (पुं) ⇒ sun, moon, abounding in light, fire or the god of fire, sort of necklace or garland
➠ 1|3|30|2 ⇢ ग्रहपतिः (ग्रहपति) (पुं) ⇒ moon, Crown flower plant [Calotropis Gigantea - Bot.]
➠ 1|3|30|2 ⇢ त्विषाम्पतिः (त्विषाम्पति) (पुं)
➠ 1|3|30|2 ⇢ अहर्पतिः (अहर्पति) (पुं)
➠ 1|3|31|1 ⇢ भानुः (भानु) (पुं) ⇒ sun, king, lord, master, lustre, prince, Adityas, splendour, appearance, brightness, light or a ray of light, gods of the 3rd manvantara
➠ 1|3|31|1 ⇢ हंसः (हंस) (पुं) ⇒ envy, swan, goose, horse, silver, malice, gander, flamingo, mountain, soul or spirit, kind of measure, kind of ascetic, unambitious monarch, spiritual preceptor, excellent draught-ox, one of the vital airs, goose, swan, flamingo, temple of a particular form, to act or behave like a swan, mystical name of the letter h, kind of mantra or mystical text, man of supernatural qualities born under a particular constellation
➠ 1|3|31|1 ⇢ सहस्रांशुः (सहस्रांशु) (पुं)
➠ 1|3|31|1 ⇢ तपनः (तपन) (पुं) ⇒ sun, heat, agastya, burning, warming, shining, oppressor, civet cat, hot season, causing pain or distress, East Indian Senna [Cassia Senna], araNi tree [Premna serratifolia - Bot.], marking nut plant [ Semecarpus Anacardium - Bot. ]
➠ 1|3|31|1 ⇢ सविता (सवितृ) (पुं) ⇒ sun, rouser, vivifier, stimulator, orb of the sun or its god, crown flower plant [Calatropis Gigantea - Bot.]
➠ 1|3|31|1 ⇢ रविः (रवि) (पुं) ⇒ sun, Sunday, mountain, sun or the sun-god, right canal for the passage of the vital air, Crown flower plant [Calotropis Gigantea - Bot.]
➠ 1|3|31|2 ⇢ पद्माक्षः (पद्माक्ष) (पुं)
➠ 1|3|31|2 ⇢ तेजसांराशिः (तेजसांराशि) (पुं)
➠ 1|3|31|2 ⇢ छायानाथः (छायानाथ) (पुं)
➠ 1|3|31|2 ⇢ तमिस्रहा (तमिस्रहन्) (पुं)
➠ 1|3|31|3 ⇢ कर्मसाक्षी (कर्मसाक्षिन्) (पुं)
➠ 1|3|31|3 ⇢ जगच्चक्षुः (जगच्चक्षुस्) (पुं)
➠ 1|3|31|3 ⇢ लोकबन्धुः (लोकबन्धु) (पुं) ⇒ universal friend, friend of all name of ziva
➠ 1|3|31|3 ⇢ त्रयीतनुः (त्रयीतनु) (पुं)
➠ 1|3|31|4 ⇢ प्रद्योतनः (प्रद्योतन) (पुं)
➠ 1|3|31|4 ⇢ दिनमणिः (दिनमणि) (पुं)
➠ 1|3|31|4 ⇢ खद्योतः (खद्योत) (पुं)
➠ 1|3|31|4 ⇢ लोकबान्धवः (लोकबान्धव) (पुं)
➠ 1|3|31|5 ⇢ इनः (इन) (पुं) ⇒ sun, able, king, wild, lord, bold, master, mighty, strong, powerful, glorious, energetic, determined, lunar mansion called hasta
➠ 1|3|31|5 ⇢ भगः (भग) (पुं)
➠ 1|3|31|5 ⇢ धामनिधिः (धामनिधि) (पुं)
➠ 1|3|31|5 ⇢ अंशुमाली (अंशुमालिन्) (पुं)
➠ 1|3|31|5 ⇢ अब्जिनीपतिः (अब्जिनीपति) (पुं)
➠ 1|3|31|6 ⇢ चण्डांशुः (चण्डांशु) (पुं)
➠ 3|3|5|1 ⇢ कः (क) (पुं)
➠ 3|3|19|2 ⇢ खगः (खग) (पुं) ⇒ air, sun, wind, bird, arrow, deity, planet, grasshopper, moving in air, any air-moving insect
➠ 3|3|20|1 ⇢ पतङ्गः (पतङ्ग) (पुं) ⇒ sun, bee, bird, moth, spark, horse, Flier, flying, grasshopper, flying thing, species of rice, any flying insect, butterfly or moth, ball for playing with
➠ 3|3|89|2 ⇢ तमोनुत् (तमोनुद्) (पुं) ⇒ sun, fire, moon, lamp, light, dispersing darkness
➠ 3|3|109|1 ⇢ विश्वकर्मा (विश्वकर्मन्) (पुं) ⇒ all-doer, all-maker, carpenter, all-creator, name of the wind, accomplishing or creating everything, name of one of the seven principal rays of the sun
➠ 3|3|164|1 ⇢ अद्रिः (अद्रि) (पुं) ⇒ sun, tree, rock, stone, cloud, mountain, thunderbolt, number seven, stone for a sling, mountain-shaped mass of clouds, stone for pounding soma with or grinding it on
➠ 3|3|175|2 ⇢ हरिः (हरि) (पुं) ⇒ men, bay, sun, lion, horse, green, tawny, steed, brown, people, yellow, monkey, fallow, bearing, of yama, of ziva, greenish, carrying, of zukra, of a metre, of a demon, of a world, pale yellow, of a mountain, fawn-coloured, reddish brown, name of indra, name of brahmA, name of a dAnava, sign of the zodiac Leo, name of a son of garuDa, name of a son of parAvRt, name of a son of parAjit, name of a son of akampana, name of a son of tArakAkSa, wind or name of god of wind, of a particular high number, of various authors and scholars, yellow or reddish brown or green, name of a worshipper, name of viSNu, particular class of gods under manu tAmasa
➠ 3|3|206|3 ⇢ हेलिः (हेलि) (पुं)
➠ 3|3|207|2 ⇢ अविः (अवि) (स्त्री)
➠ 3|3|219|3 ⇢ अंशुः (अंशु) (पुं) ⇒ ray, end, array, cloth, point, thread, sunray, sunbeam, filament, ray of light, small particle, end of a thread, minute particle, kind of soma libation
➠ 3|3|239|2 ⇢ तमोपहः (तमोपह) (पुं) ⇒ sun, fire, moon, buddha, removing darkness, removing ignorance
Related word(s):
परा_अपरासंबन्धः ➡ ग्रहः
जातिः ➡ ग्रहः
उपाधि ➡ नाम
अवयव_अवयवीसंबन्धः ➡ किरणः
गुण-गुणी-भावः ➡ प्रभा
पति_पत्नीसंबन्धः ➡ सूर्यपत्नी
स्व_स्वामीसंबन्धः ➡ सूर्यसारथिः
अन्यसंबन्धाः ➡ सूर्यपार्श्वस्थः
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“सृ गतौ”@} 2 अयं धातुः अर्थभेदेन अकर्मकः सकर्मकोऽपि दृश्यते।
‘गतौ ससर्ति सरति श्लुशपोर्धावति क्वचित्।’ 3 इति देवः।
सारकः-रिका, सारकः-रिका, 4 सिसीर्षकः-र्षिका, 5 सेस्रीयकः-यिका
सर्त्ता-त्री, सारयिता-त्री, सिसीर्षिता-त्री, सेस्रीयिता-त्री
इत्यादिकानि रूपाणि सर्वाण्यपि जौहोत्यादिकपिपर्त्तिवत् 6 ज्ञेयानि।
7 धावन्-सरन्-न्ती, 8 सरकः, अति9सारकी, 10 सूर्यः, 11 पुरःसरः-अग्रतःसरः- 12 अग्रेसरः, 13 14 पूर्वसरः, 15 परिसारी, 16 विसारी, 17 अनुसारी, 18 प्रसारी, 19 उदासारी, प्रत्यासारी, 20 सरणः, 21 सृमरः 22, सारणा, सारणी, 23 सृत्वरः- 24 सृत्वरी, 25 चन्दनसारः, अतीसारः, विसारः, 26 उपसरो गवाम्, 27 उपसर्या 28 गौः, 29 आसारः, 30 सारः, प्रसारः, 31 संसारः, 32 परिसर्या, 33 सस्रिः
34 णथिन्प्रत्यये रूपमेवम्।
णित्त्वात् उपधावृद्धिः।]] सारथिः, 35 इति कप्रत्ययः।
किच्च भवति।
सृकः = वायुः।]] सृकः, 36 सरण्डः, 37 सृणीकः, 38 सृमाकुः, 39 सरीमा, 40 अप्सरसः, 41 सरित्, 42 सरणिः, 43 सरट्, सरटः, 44 सरयुः-सरयूः, इत्यादिकानि रूपाणि अस्य धातोः विशेषेण भवन्तीति ज्ञेयम्।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (१९१३)
02
=>
 (१-भ्वादिः-९३५। सक। अनि। पर।)
03
=>
 (श्लो। ३०)
04
=>
 [[१। सन्नन्ते ‘अज्झनगमां सनि, ’ (६-४-१६) इति दीर्घे ‘सन्यतः’ (७-४-७९) इतीत्वे रपरत्वे, ‘हलि च’ (८-२-७७) इति दीर्घे, द्विर्वचने च रूपमेवम्।]]
05
=>
 [[२। यङन्ते ‘रीङ् ऋतः’ (७-४-२७) इति रीङादेशे रूपमेवम्।]]
06
=>
 (१०४४)
07
=>
 [[३। शतरि ‘पाघ्राध्मास्थाम्नादाण्दृश्यर्त्तिसर्त्ति--’ (७-३-७८) इत्यादिना प्रकृतेः धाबादेशे धावन् इति भवति। ‘सर्त्तेः वेगितायां गतौ धावादेशमिच्छन्ति। अन्यत्र सरति अनुसरतीत्येव भवति’ इति काशिका (७-३-७८)। तेन अनु- सरन्-सरन् इत्यप्यर्थविशेषे साधुरेव।]]
08
=>
 [[४। ‘सृल्वः समभिहारे धुन्’ (३-१-१४९) इति वुन्प्रत्यये रूपमेवम्। साधु सरतीति सरकः। सरकः पानपात्रमिति केचित्।]]
09
=>
 (ती)
10
=>
 [[५। ‘राजसूयसूर्य--’ (३-१-११४) इति क्यपि उत्वे च रूपम्। अथवा सुवते रुडागमे रूपमेवम्।]]
11
=>
 [[६। पुरः सरतीति ‘पुरोऽग्रतोऽग्रेषु सर्त्तेः’ (३-२-१८) इति टप्रत्यये रूपम्। एवं अग्रतःसरः, अग्रेसरः इत्यादौ। ‘तत्पुरुषे कृति--’ (६-३-१४) इति सप्तम्या अलुक्। अत्र न्यासकारात्रेयाभ्याम् ‘अग्रे इत्येकारान्तत्वं निपातनात्’ इत्युक्तम्। ‘अग्रस्सरति, अग्रेण सरतीत्यादावपि एकारान्तत्वं फलम्’ इति च। एवं हि ‘सवरुणावरुणाग्रसरं रुचा’ ‘आयोधनाग्रसरतां त्वयि वीर जाते’ इत्यादयः प्रयोगाश्चिन्त्याः स्युः।]]
12
=>
 [[B। ‘अग्रेसरो जघन्यानां मा भूः पूर्वसरो मम।।’ भ। का। ५-९७।]]
13
=>
 [पृष्ठम्१३७७+ ३२]
14
=>
 [[१। पूर्वः सरतीति कर्तृवाचिनि पूर्वशब्दे उपपदे ‘पूर्वे कर्तरि’ (३-२-१९) इति टप्रत्ययो भवति। पूर्वं देशं सरतीति पूर्वसारः। अत्र कर्तृभिन्नार्थे अण्।]]
15
=>
 [[२। ‘संपृचानुरुध… सृ--’ (३-२-१४२) इत्यादिना तच्छीलादिषु कर्तृषु घिनुण्प्रत्ययो भवति। तेन रूपमेवम्।]]
16
=>
 [[३। विसरतीति = विसारी। णिनिप्रत्ययः। ‘विसारिणो मत्स्ये’ (५-४-१६) इति स्वार्थेऽण्प्रत्यये रूपम्। अणन्तस्यैव प्रयोगः।]]
17
=>
 [[आ। ‘पतत्यधो धाम विसारि सर्वतः किमेतदित्याकुलमीक्षितं जनैः।।’ शि। व। ७-२।]]
18
=>
 [[४। प्रशब्द उपपदे ‘प्रे लपसृ--’ (३-२-१४५) इति घिनुण्प्रत्ययः।]]
19
=>
 [[५। ‘उत्प्रतिभ्यामाङि सर्त्तेः--’ (वा। ३-२-७८) इति णिनिप्रत्यये रूपमेवम्। एवं प्रत्यासारी इत्यादावपि।]]
20
=>
 [[६। ‘जुचङ्क्रम्यदन्द्रम्यसृ--’ (३-२-१५०) इति तच्छीलादिषु कर्तृषु युच्प्रत्ययः।]]
21
=>
 [[७। ‘सृघस्यदः क्मरच्’ (३-२-१६०) इति तच्छीलादिषु कर्तृषु क्मरच्प्रत्यये रूपमेवम्।]]
22
=>
 [[B। ‘सृमरोऽभङ्गुरप्रज्ञो गृहीत्वा भासुरं धनुः।’ भ। का। ७-२२।]]
23
=>
 [[८। ‘इण्नशिजिसर्त्तिभ्यः--’ (३-२-१६३) इति तच्छीलादिषु कर्तृषु क्वरप्प्रत्ययः। ‘टिड्ढाणञ्--’ (४-१-१५) इति ङीपि सृत्वरी इति रूपम्।]]
24
=>
 [[C। ‘कीर्ति मनस्तापहृतं विसृत्वरीं…।’ वा। वि। १-४७।]]
25
=>
 [[९। ‘सृ स्थिरे’ (३-३-१७) इति स्थिरे कर्तरि घञ्प्रत्ययः। ‘स्थिर इति कालान्तरस्थायी पदार्थ उच्यते। स चिरं तिष्ठन् कालान्तरं सरतीति धात्वर्थस्य कर्त्ता’ इति काशिकायाम् (३-३-१७)। अतीसारः इत्यत्र ‘व्याधिमत्स्य- बलेष्विति वक्तव्यम्’ (वा। ३-३-१७) इति घञ्। ‘उपसर्गस्य घञि--’ (६-३-१२२) इति दीर्घश्च। अतीसारः = व्याधिः। विविधं सरतीति विसारो = मत्स्यः। सारो बलम्। खदिरं सारयतीति खदिरसारः
\n\n अन्तर्भावितण्यर्थोऽत्रायम् धातुः इति भाष्ये (३-३-१७) स्पष्टम्।]]
26
=>
 [[१०। ‘प्रजने सर्त्तेः’ (३-३-७१) इत्यप्प्रत्ययः। उपसरो गवाम् = प्रथमं स्त्रीगवीषु पुंगवानां गर्भाधानाय नियोजनम् उपसरणमुच्यते।]]
27
=>
 [[११। ‘उपसर्या काल्या प्रजने’ (३-१-१०४) इत्युपपूर्वात् यत्प्रत्ययान्तो निपात्यते।]]
28
=>
 [[ड्। ‘वृषो यथोपसर्याया गोष्ठे गोदण्डताडितः।।’ भ। का। ६-५३।]]
29
=>
 [[१२। ‘पुंसि संज्ञायां घः प्रायेण’ (३-३-११८) इति करणाधिकरणयोर्घप्रत्ययः।]]
30
=>
 [[१३। ‘भावे’ (३-३-१८)
\n\n ‘अकर्तरि च कारके संज्ञायाम्’ (३-३-१९) इति भावे वाच्ये, कर्मवर्जिते कारके संज्ञायां विषये च घञ्प्रत्यये रूपमेवम्। एवं प्रसारः, संसारः इत्यादिषु च ज्ञेयम्।]]
31
=>
 [पृष्ठम्१३७८+ २९]
32
=>
 [[१। परितः सरणं परिसर्या। ‘इच्छा’ (३-३-१०१) इत्यत्र ‘परिचर्यापरिसर्या--’ (वा। ३-३-१०१) इति स्त्रियां भावे शे यकि टापि च रूपमेवम्। गुणोऽपि निपात्यते।]]
33
=>
 [[२। ‘भाषायां धाञ्कृञ्सृ--’ (वा। ३-२-१७१) इति तच्छीलादिषु कर्तृषु किकिनौ, लिड्वद्भावात् द्विर्वचनं च।]]
34
=>
 [[३। औणादिके [द। उ। १-४३]
35
=>
 [[४। ‘सृवृ--’ [द। उ। ३-१९]
36
=>
 [[५। औणादिके (द। उ। ५-९) अण्डन्प्रत्यये रूपमेवम्। सरण्डः = वायुः, भूतसंघातश्च।]]
37
=>
 [[६। औणादिके (द। उ। ३-४२) ईकन्प्रत्यये नुगागमे च रूपमेवम्। किच्च भवति। सृणीकः = वायुः।]]
38
=>
 [[७। औणादिके (द। उ। १-१५१) काकुप्रत्यये मुगागमे च रूपम्। सृमाकुः = मृगजातिः।]]
39
=>
 [[८। ‘हृभृधृसृ--’ (द। उ। ६-७६) इति ईमनिन्प्रत्ययः च्छन्दसि विषये। सरीमा = कालः।]]
40
=>
 [[९। अप्छब्द उपपदे धातोः असुन्प्रत्यये (द। उ। ९-१०१) रूपमेवम्। अद्भ्यः सृता इत्यप्सरसः = देवयोषितः।]]
41
=>
 [[१०। ‘हृसृ--’ (द। उ। ६-३) इति इतिप्रत्यये रूपम्।]]
42
=>
 [[११। ‘अर्त्तिसृ--’ (द। उ। १-२) इत्यनिप्रत्यये णत्वे च रूपमेवम्। सरणिः = ईषद्गतिः पन्थाः।]]
43
=>
 [[१२। औणादिके (द। उ। ५-१०) अडिप्रत्यये रूपम्।]]
44
=>
 [[१३। औणादिके (द। उ। १-१३६) अयुप्रत्यये रूपम्, सरति सिसर्ति वा सरयुः = नदी वायुर्वा। सरयूः = इति दीर्घान्तोऽपि।]]