सूर्य (sUrya)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

In this section, you'll find information about the dhatus (verbal roots) related to your search. This includes details like dhatu information, forms, and any available commentaries.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

शब्दसागरः

English

 सूर्य्य m.
  (-र्य्यः)
	 1. The sun. 
	 2. Gigantic swallow wort,  (Asclepias gigantea.)
3. The son of BALI.
	 f.
  (-र्य्या)
	 1. The wife of the sun. 
	 2. A bitter-
gourd.
	 3. A new bride.
 E.
  सृ to go,  (in the heavens, ) क्यप् aff.
  ,  form irr
 .

Capeller Eng

English

 सू॑र्य m.
  the sun or its deity
 f.
  सूर्या॑ the Sun
personified as a female,  a cert.
   hymn of the Rigveda. 

Yates

English

 सूर्य्य (र्य्यः) 1.
m.
  The sun
 gigantic
swallow wort
 son of
Bali. 1.
f.
 
Sun's wife
 new bride
 bitter
gourd.

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Spoken Sanskrit

English

सूर्य 	-	 sUrya 	-	 m.
  	-	 sun
रविवारे 	-	 ravivAre 	-	 adverb 	-	 onSunday
गतरविवारे 	-	 gataravivAre 	-	 adverb 	-	 lastSunday

सूर्य 	-	 sUrya 	-	 m.
  	-	 sun
सूर्य 	-	 sUrya 	-	 adj.
  	-	  solar
सूर्य 	-	 sUrya 	-	 m.
  	-	  new bride
सूर्य 	-	 sUrya 	-	 m.
  	-	  symbolical expression for the number twelve
सूर्य 	-	 sUrya 	-	 m.
  	-	  epithet of ziva
सूर्य 	-	 sUrya 	-	 m.
  	-	  swallow-wort
सूर्य 	-	 sUrya 	-	 m.
  	-	  drug
सूर्य 	-	 sUrya 	-	 m.
  	-	  sun or its deity
सूर्य 	-	 sUrya 	-	 m.
  	-	  daughter of sUrya or the Sun
सूर्य 	-	 sUrya 	-	 m.
  	-	  bitter cucumber or bitter gourd  [ Citrullus colocynthis - Bot. ]

 
   सूर्य  sUrya m.
   swallow-wort  
   रूपिका  rUpikA f.
   swallow-wort   
   गणरूप  gaNarUpa m.
   swallow-wort  
   शिववल्लभ  zivavallabha m.
   gigantic swallow-wort   
   फलकण्टका  phalakaNTakA f.
   prickly swallow wort plant  [ Asclepias Echinata - Bot. ]  
   क्ष्वेड  kSveDa n.
   fruit of a red kind of swallow-wort     
            

Wilson

English

 सूर्य्य
m.
  (-र्य्यः)
1 The sun. 
2 Gigantic swallow wort,  (Asclepias gigantea.)
3 The son of BALI.
f.
  (-र्य्या)
1 The wife of the sun. 
2 A drug,  a bitter gourd.
3 A new bride.
E.
  सृ to go,  (in the heavens, ) क्यप् aff.
  ,  form irr
 .

Apte

English

सूर्यः [sūryḥ],  [सरति आकाशे सूर्यः,  यद्वा सुवति कर्मणि लोकं प्रेरयति
 cf.
   Sk. on P.
 III.1.114]

The sun
 सूर्ये तपत्यावरणाय दृष्टेः कल्पेत लोकस्य कथं तमिस्रा R.*
  5.13. [In mythology,  the sun is regarded as a son of Kaśyapa and Aditi. He is represented as moving in a chariot drawn by seven horses,  with Aruṇa for his charioteer. He is also represented as all-seeing,  the constant beholder of the good and bad deeds of mortals. Samjñā (or Chhāyā or Aśvinī) was his principal wife,  by whom he had Yama and Yamunā,  the two Aśvins and Saturn.  He is also described as having been the father of Manu Vaivasvata,  the founder of the solar race of kings.]

The tree called Arka. 

The number 'twelve' (derived from the twelve forms of the sun).

The swallow-wort.

N.
  of Śiva.  Comp.
   -अपायः sunset
 सूर्यापाये न खलु कमलं पुष्यति स्वामभिख्याम् Me.*
  82. -अर्ष्यम् the presentation of an offering to the sun.  -अश्मन् m.
  the sun-stone. -अश्वः a horse of the sun.  -अस्तम् sunset. -आतपः heat or glare of the sun,  sunshine. -आलोकः sunshine.

आवर्तः a kind of sun-flower.

a head-ache which increases or diminishes according to the course of the sun (Mar.  अर्धशिशी). -आह्व a.
  named after the sun.  (-ह्वः) the gigantic swallow-wort. (-ह्वम्) copper. -इन्दुसंगमः the day of the new moon (the conjunction of the sun and moon)
 दर्शः सूर्येन्दुसंगमः Ak. -उत्थानम्,  -उदयः sunrise.

ऊढः 'brought by the sun',  an evening guest
 संप्राप्तो यो$तिथिः सायं सूर्योढो गृहमेधिनाम् । पूजया तस्य देवत्वं लभन्ते गृहमेधिनः ॥ Pt.*
  1.17.

the time of sunset. -उपस्थानम्,  -उपासना attendance upon or worship of the sun
 V.*
  1. -कमलम् the sun-flower,  a heliotrope.

कान्तः the sun-stone,  sun-crystal
 स्पर्शानुकूला इव सूर्यकान्तास्तदन्यतेजो$भिभवाद्वमन्ति । Ś.*
  2.7.

a crystal. -कान्ति f.
 

sun-light.

a particular flower.

the flower of sesamum.  -कालः day-time,  day. ˚अनलचक्रम् a particular astrological diagram for indicating good and bad fortune.

ग्रहः the sun. 

an eclipse of the sun. 

an epithet of Rāhu and Ketu.

the bottom of a water-jar. -ग्रहणम् a solar eclipse. -चन्द्रौ (also सूर्याचन्द्रमसौ) m.
  du.
  the sun and moon. 

जः,  तनयः,  पुत्रः epithets of Sugrīva
 यो$हं सूर्यसुतः स एष भवतां यो$यं स वत्सो$ङ्गदः Mv.*
  5.55.

of Karṇa. 

of the planet Saturn. 

of Yama.  -जा,  -तनया the river Yamunā. -तेजस् n.
  the radiance or heat of the sun.  -द्वारम् the way of the sun
 उत्तरायण q. v. 
 सूर्यद्वारेण ते विरजाः प्रयान्ति यत्रामृतः स पुरुषो ह्याव्ययात्मा Muṇḍ.*
  1.2.11. -नक्षत्रम् that constellation (out of the 27) in which the sun happens to be.-पर्वन् n.
  a solar festival,  (on the days of the solstices,  equinoxes,  eclipses &c.
 ). -पादः a sun-beam. 

पुत्री lightning.

the river Yamunā. -प्रभव a.
  sprung or descended from the sun
 क्व सूर्यप्रभवो वंशः क्व चाल्पविषया मतिः R.*
  1.2. -फणिचक्रम् =
  सूर्यकालानलचक्रम् q. v.  above. -बिम्बः the disc of the sun.  -भक्त a.
  one who worships the sun.  (-क्तः) the tree Bandhūka or its flower. -मणिः the sunstone. -मण्डलम् the orb of the sun.  -मासः the solar month.

यन्त्रम् a representation of the sun (used in worshipping him).

an instrument used in taking solar observations. -रश्मिः a ray of the sun,  sun-beam
 Ms.*
  5.133. -लोकः the heaven of the sun.  -वंशः the solar race of kings (who ruled at Ayodhyā). -वर्चस् a.
  resplendent as the sun.  -वारः Sunday. -विलोकनम् the ceremony of taking a child out to see the sun when four months old
 cf.
   उपनिष्क्रमणम्. -संक्रमः,  -संक्रातिः f.
  the sun's passage from one zodiacal sign to another.-संज्ञम् saffron.  -सारथिः an epithet of Aruṇa.  -सिद्धान्तः a celebrated astronomical work (supposed to have been revealed by the god Sun). -स्तुतिः f.
 ,  -स्तोत्रम् a hymn addressed to the sun.  -हृदयम् N.
  of a hymn to the sun. 

Apte 1890

English

 सूर्यः [सरति आकाशे सूर्यः,  यद्वा सुवति कर्मणि लोकं प्रेरयति
 cf. Sk. on P. III. 1. 114] 1 The sun
 सूर्ये तपत्यावरणाय ट्टष्टेः कल्पेत लोकस्य कथं तमिस्रा R. 5. 13. [In mythology,  the sun is regarded as a son of Kaśyapa and Aditi
 cf. Ś. 7. 20. He is represented as moving in a chariot drawn by seven horses,  with Aruṇa for his charioteer. He is also represented as all-seeing,  the constant beholder of the good and bad deeds of mortals. Saṃjñā (or Chāyā or Aśvinī) was his principal wife,  by whom he had Yama and Yamunā,  the two Aśvins and Saturn. He is also described as having been the father of Manu Vaivasvata,  the founder of the solar race of kings, ]. 
2 The tree called Arka. 
3 The number ‘twelve’ (derived from the twelve forms of the sun). 
4 The swallow-wort. 
5 N. of Śiva. 
Comp. 
अपायः sunset
 Me. 80. 
अर्ध्यं the presentation of an offering to the sun. 
अश्मन् m. the sun-stone. 
अश्वः a horse of the sun. 
अस्तं sunset. 
आतपः heat or glare of the sun,  sunshine. 
आलोकः sunshine. 
आवर्तः a kind of sun-flower. 
आह्व a. named after the sun. (
ह्वः) the gigantic swallowwort. (
ह्वं) copper. 
इंदुसंगमः the day of the new moon (the conjunction of the sun and moon)
 दर्शः सूर्येंदुसंगमः Ak. 
उत्थानं,  
उदयः sunrise. 
ऊढः {1} ‘brought by the sun’,  an evening guest
 Pt. 1. 170. {2} the time of sunset. 
उपस्थानं 
उपासना attendance upon or worship of the sun
 V. 1. 
कमलं the sunflower,  a heliotrope. 
कांतः {1} the sun-stone,  sun-crystal
 Ś. 2. 7. {2} a crystal. 
कांतिः f. {1} sun-light. {2} a particular flower. {3} the flower of sesamum. 
कालः day-time,  day. °अनलचक्रं a particular astrological diagram for indicating good and bad fortune. 
ग्रहः {1} the sun. {2} an eclipse of the sun. {3} an epithet of Rāhu and Ketu. {4} the bottom of a water-jar. 
ग्रहणं a solar eclipse. 
चंद्रौ (also सूर्याचंद्रमसौ) m. du. the sun and moon. 
जः,  
तनयः,  
पुत्रः {1} epithets of Sugrīva. {2} of Karṇa. {3} of the planet Saturn. {4} of Yama. 
जा,  
तनया the river Yamunā. 
तेजस् n. the radiance or heat of the sun. 
नक्षत्रं that constellation (out of the 27) in which the sun happens to be. 
पर्वन् n. a solar festival,  (on the days of the solstices,  equinoxes,  eclipses &c.). 
पुत्री {1} lightning. {2} the river Yamunā. 
प्रभव a. sprung or descended from the sun
 R. 1. 2. 
फणिचक्रं = सूर्यकालानलचक्रं q. v. above. 
भक्त a. one who worships the sun. (
क्तः) the tree Bandhūka or its flower. 
मणिः the sun-stone. 
मंडलं the orb of the sun. 
यंत्रं {1} a representation of the sun (used in worshipping him). {2} an instrument used in taking solar observations,  
रश्मिः a ray of the sun,  sun beam. 
लोकः the heaven of the sun. 
वंशः the solar race of kings (who ruled at Ayodhyā). 
वर्चस् a. resplendent as the sun. 
विलोकनं the ceremony of taking a child out to see the sun when four months old
 cf. उंपनिष्क्रमणं. 
संक्रमः,  
संक्रांतिः f. the sun's passage from one zodiacal sign to another. 
संज्ञं saffron. 
सारथिः an epithet of Aruṇa. 
सिद्धांतः a celebrated astronomical work (supposed to have been revealed by the god Sun). 
स्तुतिः f.,  
स्तोत्रं a hymn addressed to the sun. 
हृदयं N. of a hymn to the sun. 

Monier Williams Cologne

English

 सू॑र्य a m.
  the sun or its deity (in the Veda the name Sūrya is generally distinguished from Savitṛ [q.v.],  and denotes the most concrete of the solar gods,  whose connection with the luminary is always present to the poet's mind 
in Nir.
  vii,  5 he is regarded as one of the original Vedic triad,  his place being in the sky,  while that of Agni is on the earth,  and that of Indra is in the atmosphere
ten hymns in the RV.
   are entirely in praise of Sūrya,  e.g. i,  50,  i,  115 &c.
  ,  also,  AV.
   xiii,  2
he moves through the sky in a chariot drawn by seven ruddy horses or mares [see सप्ताश्व,  हरित्,  हरिद्-अश्व]
in the later mythology Sūrya is identified with Savitṛ as one of the 12 Ādityas or emblems of the Sun in the 12 months of the year,  and his seven-horsed chariot is said to be driven by Aruṇa or the Dawn as its charioteer,  who is represented without legs
the Sun,  whether named Sūrya or Vivasvat,  has several wives See सूर्या below),  RV.
   &c.
   &c.
   (cf.   IW.
   11
 16 &c.
  
RTL.
   341)

 a symbolical expression for the number ‘twelve’ (in allusion to the sun in the 12 signs of the zodiac),  Jyot.
 
 Hcat.

 the swallow-wort (either Calotropis or Asclepias Gigantea,  =
  अर्क),  L.
 

 N.
  of the son of Bali,  L.
 

 of a Dānava,  VahniP.
  

 of an astronomer (=  सूर्य-दास),  Cat.
 

 epithet of Śiva,  MBh.
  

 सू॑र्य mfn.
   solar (perhaps w.r. for सौर्य),  Jyot.
 [For cognate words See under 2. स्व॑र्.]

 सूर्य b &c.
   See p.
  1243,  col. 1.

Monier Williams 1872

English

 सूर्य,  अस्,  m. (perhaps originally सुवर्-य,  or
according to some,  सवर्-य,  सवर् being for स-
वन्,  cf. the etymology of सूर,  col. 2
 according
to Vopa-deva fr. rt. सृ),  the Sun or its deity,  (the
name Sūrya being generally distinguished in the
Veda from Savitṛ,  q. v.,  and Āditya,  q. v.,  as be-
longing to a distinct god
 from some passages,  how-
ever,  it would appear that these names are intended
to be interchangeable as representing various forms
of one and the same divine personality
 in the later
mythology Sūrya as Savitṛ is reckoned as one of the
twelve Ādityas or emblems of the Sun in the twelve
months of the year
 by Yāska,  Nirukta VII. 5,  he
is regarded as one of the original Vedic triad,  his
place being in the sky,  while that of Agni is on the
earth,  and that of Indra is in the atmosphere
 many
hymns or parts of hymns in the Ṛg-veda are in
praise of Sūrya,  e. g. I. 50,  I. 115,  IV. 13,  VII. 60, 
X. 37,  X. 170
 sometimes he is called son of
Dyaus,  sometimes of Aditi
 in one passage Uṣas, 
the Dawn,  is his wife,  in another he is styled the
child of the Dawns
 he moves through the sky in
a chariot drawn by seven ruddy horses or mares
[see सप्ताश्व,  हरित्,  हरिद्-अश्व,  शुन्ध्यु]
 he
is described as the eye of Mitra and Varuṇa,  and
sometimes of Agni
 he is all-seeing,  ever beholding
the good and bad deeds of mortals,  the preserver of
all things stationary and moving
 in other passages
he is represented as holding a somewhat secondary
position,  being made to shine or have his path pre-
pared for him by Mitra and Varuṇa,  by Aryaman, 
by Indra,  by the Dawns,  and others
 the long hymn, 
Atharva-veda XIII. 2,  is entirely in his praise
there is another addressed to the Sun,  called Bhānu, 
in Mahā-bhārata,  Vana-parvan 166,  &c.
 and in the
Yuddha-kāṇḍa of the Rāmāyaṇa [VI. 106,  Bombay
edit.],  Rāma,  when about to do battle with Rāvaṇa, 
is told by Agastya to repeat a hymn,  called Āditya-
hṛdaya,  to the Sun,  there called Vivasvat,  and iden-
tified with Āditya,  Savitṛ,  Sūrya,  Pūṣan,  and in
fact with Brahmā,  Viṣṇu,  Śiva,  and all the other
gods
 in the later mythology the seven-horsed
chariot of Sūrya is said to be driven by Aruṇa or the
Dawn as its charioteer,  who is represented without
legs
 the Sun,  whether named Sūrya or Vivasvat, 
has several wives,  see सूर्या below,  and cf. स-वर्णा, 
see also छाया,  सञ्-ज्ञा,  अश्विनी
 by Sañjñā he had
two children,  Yama and Yamunā,  q. q. v. v.
 by
Aśvinī,  the two Aśvins
 by Kuntī,  before her mar-
riage with Pāṇḍu,  he had Karṇa,  q. v.
 and he is
also supposed to be the father of Manu Vaivasvata, 
and to be the progenitor of one of the two great
lines of Hindū kings [see सूर्य-वंश below]
seven Sūryas are sometimes mentioned,  which are
probably the seven planets,  the Sun being regarded
as a planet by Hindū astronomers
 ninety-four
synonyms of Sūrya are commonly given,  and his
epithets are almost innumerable
 at the end of a
Kalpa he is called Kāla-sūrya)
 a symbolical expres-
sion for the number twelve (in allusion to the sun in
the twelve signs of the zodiac)
 the swallow-wort
(either Calotropis or Asclepias Gigantea,  = अर्क)
N. of the son of Bali
 of a Dānava
 of an astro-
nomer (= सूर्य-दास)
 epithet of Śiva
 (आ),  f. the
wife of Sūrya or the Sun,  (also called Sañjñā,  q. v.)
the daughter of Sūrya or the Sun,  (see Ṛg-veda I.
116,  17
 also described as daughter of Savitṛ and
wife of the Aśvins,  and in other places as married
to Soma
 in Ṛg-veda I. 119,  2. she is called
Ūrjānī,  and in VI. 55,  4,  VI. 58,  4. the sister of
Pūṣan,  q. v.,  who is described as loving her,  and
receiving her as a gift from the gods
 according to
some she represents a weak manifestation of the
Sun
 Sūryā Sāvitrī is regarded as the authoress of
the Sūryā-sūkta,  Ṛg-veda X. 85
 in Naigh. I. 11.
Sūryā is enumerated among the वाङ्-नामानि)
 the
hymn about the marriage of Sūryā (= सूर्या-सूक्त, 
q. v.)
 a new bride
 a drug
 the colocynth or
bitter gourd
 [cf. Gr. ἥλιος
 Lat. sol
 Goth.
sunna,  sunno,  sanil
 Angl. Sax. sunna,  sunne, 
sun.]
—सूर्य-कमल,  अम्,  n. the sunflower, 
heliotrope.
—सूर्य-कान्त,  अस्,  m. ‘sun-loved, ’ the
sun-stone,  sun-gem,  sun-crystal (a kind of crystal
cool to the touch and supposed to possess fabulous
properties because like a glass lens it gave out heat
when exposed to the rays of the sun
 there is a
fellow-stone in connection with the moon called
चन्द्र-कान्त,  q. v.)
 crystal (= स्फटिक)
 the
flowering shrub Hibiscus Phœniceus.
—सूर्य-कान्ति, 
इस्,  f. sun-light,  sun-shine
 a particular flower (pro-
bably the China rose)
 the flower of sesamum (ac-
cording to some).
—सूर्य-काल,  अस्,  m. ‘sun-time, ’
day-time,  day.
—सूर्य-कालानल-चक्र (°ल-अन्°), 
अम्,  n. a kind of astrological diagram for indicating
good and bad fortune.
—सूर्य-गङ्गा-तीर्थ,  अम्, 
n.,  N. of a Tīrtha.
—सूर्य-ग्रह,  अस्,  m. ‘sun-
planet, ’ the sun
 ‘sun-seizure, ’ an eclipse of the sun
‘sun-seizer, ’ epithet of Rāhu and Ketu,  q. q. v. v.
the bottom of a water-jar.
—सूर्य-ग्रहण,  अम्, 
n. ‘sun-seizure, ’ a solar eclipse.
—सूर्य-ज,  अस्,  m.
‘sun-born, ’ epithet of the monkey Sugriva
 of the hero
Karṇa
 of the planet Saturn
 (आ),  f. the river Yamunā
(also called Aṃśu-matī,  q. v.).
—सूर्य-तनय,  अस्, 
m. ‘son of the Sun, ’ epithet of the planet Saturn
 of
Karṇa
 of Sugrīva
 (आ),  f. ‘daughter of the Sun
’
the river Yamunā.
—सूर्य-तेजस्,  अस्,  n. the radiance
or heat of the sun.
—सूर्य-त्वच्,  क्,  क्,  क्,  or सूर्य-
त्वच,  अस्,  आ,  अम्,  having skin as bright or as clear
as the sun.
—सूर्य-दास,  अस्,  m.,  N. of an astro-
nomer of the sixteenth century (author of the Rāma-
kṛṣṇa-kāvya)
 of a son of Śiva-dāsa.
—सूर्य-
ध्वज,  अस्,  m. ‘sun-bannered, ’ N. of a king.
—सूर्-
य-नक्षत्र,  अम्,  n. ‘sun-asterism, ’ that Nak-
ṣatra (of the twenty-seven) in which the sun hap-
pens to be.
—सूर्य-नगर,  ‘city of the Sun, ’ N.
of the capital of Cashmere (commonly called Siri-
nagar or Seri-nagar).
—सूर्य-नारायण,  अस्,  m. the
Sun personified
 a proper N.
—सूर्य-पत्त्र,  अस्, 
m. the plant Calotropis Gigantea.
—सूर्य-पर्वन्, 
अ,  n. a solar festival (on the days of the solstices, 
equinoxes,  eclipses,  &c.).
—सूर्य-पुत्र,  अस्,  m., 
N. of Karṇa
 of Sugrīva
 of Varuṇa
 of the planet
Saturn,  (see शनि)
 of Yama
 (ई),  f. ‘daughter of
the Sun, ’ lightning
 the river Yamunā.
—सूर्य-
पुर,  अम्,  n. ‘city of the Sun, ’ N. of a city.
—सूर्य-
प्रज्ञप्ति,  इस्,  f.,  N. of a work.
—सूर्य-प्रभ, 
अस्,  m.,  N. of a king of Śākala (son of Candra-
prabha).
—सूर्य-प्रभव,  अस्,  आ,  अम्,  sprung from
the Sun.
—सूर्य-फणि-चक्र,  अम्,  n. a kind of
astrological diagram for indicating auspicious and in-
auspicious moments for doing anything.
—सूर्य-
भक्त,  अस्,  आ,  अम्,  worshipping the sun,  one who
worships the sun
 (अस्),  m. a particular tree (= बन्-
धूक-पुष्प).
—सूर्य-भक्तक,  अस्,  m. a sun-
worshipper
 the tree Bandhūka-puṣpa.
—सूर्य-भा, 
आस्,  &c.,  bright as the sun.
—सूर्य-मणि,  इस्,  m. the
sun-stone,  or sun-gem,  (see सूर्य-कान्त)
 the shrub
Hibiscus Phœniceus.
—सूर्यमणि-वृक्ष,  अस्,  m.
the flowering shrub Hibiscus Phœniceus (= पुष्प-
रक्त).
—सूर्य-मण्डल,  अम्,  n. the orb or disk
of the sun.
—सूर्य-मुखी,  f. the plant Helianthus
Annuus.
—सूर्य-यन्त्र,  अम्,  n. ‘sun-machine, ’
a representation of the sun,  instrument used in
worshipping the Sun (or in taking solar observa-
tions).
—सूर्य-रश्मि,  इस्,  m. a ray of the sun,  sun-
beam
 (इस्,  इस्,  इ),  having the rays of Sūrya
 (इस्),  m.
epithet of Savitṛ.
—सूर्य-लता,  f. the plant Cleome
Viscosa or another (= अर्क-भक्ता).
—सूर्य-लोक, 
अस्,  m. the world or heaven of the sun (a region or
space supposed to exist round the sun,  constituting
a heaven of which the sun is regent).
—सूर्य-
वंश,  अस्,  m. the family or race of the sun,  the
solar race of kings (i. e. the royal dynasty of Rāma-
candra,  king of Ayodhyā,  hero of the Rāmāyaṇa, 
who was descended from Ikṣvāku,  son of Vaivas-
vata Manu,  son of the Sun
 many Rājput tribes still
claim to belong to this race
 it is one of the two
great lines of kings,  the other being called ‘lunar, ’
see चन्द्र-वंश).
—सूर्य-वन,  अम्,  n.,  N. of
a forest in Kuru-kṣetra.
—सूर्य-वर्चस्,  आस्,  आस्,  अस्, 
resplendent as the sea
 (आस्),  m. a proper N.
—सूर्-
य-वर्ण,  अस्,  आ,  अम्,  sun-coloured,  bright as the
sun.
—सूर्य-वल्ली,  f. the plant Arka-puṣpikā (or, 
according to some,  Cleome Pentaphylla).
—सूर्य-
विम्ब,  अस्,  अम्,  m. n. the disk of the sun.
—सूर्य-
विम्ब-तीर्थ,  अम्,  n.,  N. of a Tīrtha.
—सूर्य-वि-
लोकन,  अम्,  n. the ceremony of taking a child out
to see the sun when four months old.
—सूर्य-श-
तक,  अम्,  n.,  N. of a short poem by Mayūra (=
मयूर-शतक).
—सूर्य-शोभा,  f. sun-shine.
—सूर्-
य-सङ्क्रम,  अस्,  m. the passage of the sun from
one sign to another.
—सूर्य-सङ्क्रान्ति,  इस्,  f. the
sun's entrance into a new sign.
—सूर्य-सञ्ज्ञ,  अम्, 
n. saffron.
—सूर्य-सम,  अस्,  आ,  अम्,  equal to or
resembling the sun.
—सूर्य-सारथि,  इस्,  m. the
charioteer of the Sun,  i. e. Aruṇa (the Dawn per-
sonified).
—सूर्य-सिद्धान्त,  अस्,  m. a celebrated
astronomical text-book (said to be a direct revelation
from the Sun,  and thought by some to be the same
as the Saura-s° or one of the five earlier works on
which was founded the Pañca-siddhāntikā of Varāha-
mihira,  who lived about the beginning of the sixth
century of our era
 the Sūrya-s° has been printed with
Raṅga-nātha's commentary,  the Gūḍhārtha-prakā-
śaka).
—सूर्यसिद्धान्त-टीका,  f. a commentary on
the Sūrya-siddhānta.
—सूर्य-स्तवन,  अम्,  n. ‘praise
of the Sun, ’ N. of the 107th chapter of the Mārkaṇ-
ḍeya-Purāṇa.
—सूर्य-स्तुति,  इस्,  f. a hymn to the sun.
—सूर्य-स्तोत्र,  अम्,  n. a hymn to the sun (attri-
buted to Śāmba).
—सूर्य-हृदय,  अम्,  n. ‘heart
of the sun, ’ a hymn to the sun of great efficacy (also
called Āditya-h°,  see under सूर्य).
—सूर्या-चन्-
द्रमसौ,  m. du. the sun and moon.
—सूर्यातप
(°य-आत्°),  अस्,  m. the heat or glare of the sun,  sun-
shine.
—सूर्यातप-च्छिन्न-दृष्टि,  इस्,  इस्,  इ,  hav-
ing the sight dazzled by the sun's glare.
—सूर्यात-
प-परिक्षिप्त,  अस्,  आ,  अम्,  darted upon or over-
spread by the rays of the sun.
—सूर्या-मासा,  m. du., 
Ved. the sun and moon.
—सूर्यार्घ्य (°य-अर्°), 
अम्,  n. the presentation of an offering to the
sun.
—सूर्यालोक (°य-आल्°),  अस्,  m. sun-shine.
—सूर्यावर्त (°य-आव्°),  अस्,  m. ‘turning to the
sun, ’ the plant Cleome Viscosa
 a kind of sun-
flower,  Helianthus Indicus
 (आ),  f. a kind of plant
(= अर्क-भक्ता).
—सूर्या-विवाह,  अस्,  m. the
marriage of Sūryā (as described in Ṛg-veda X. 85).
—सूर्यावेक्षण (°य-अव्°),  अम्,  n. the act of
looking at the sun.
—सूर्याश्मन् (°य-अश्°),  आ,  m.
the sun-stone or sun-gem,  (see सूर्य-कान्त।)
—सूर्-
याश्व (°य-अश्°),  अस्,  m. a horse of the sun (=
हरित्,  q. v.).
—सूर्या-सूक्त,  अम्,  n. the hymn Ṛg-
veda X. 85 (giving an account of the marriage of
Sūryā
 this hymn is also given with some variations
in Atharva-veda XIV. 1).
—सूर्यास्त (°य-अस्°), 
अम्,  n. sun-set.
—सूर्याह्व (°य-आह्°),  अस्,  आ,  अम्, 
named after the sun
 (अस्),  m. gigantic swallow-wort
(अम्),  n. copper.
—सूर्येन्दु-सङ्गम (°य-इन्°), 
अस्,  m. ‘conjunction of sun and moon, ’ the day of
new moon (= अमा-वास्या).
—सूर्योढ (°य-ऊढ), 
अस्,  m. an evening guest (one who arrives after sun-
set).
—सूर्योत्थान (°य-उत्°),  अम्,  n. sun-rise,  the
rising of the sun.
—सूर्योदय (°य-उद्°),  अस्,  m.
sun-rise.
—सूर्योपासक (°य-उप्°),  अस्,  m. a sun-
worshipper.
—सूर्योपासना,  f. the worship of the sun.

 सूर्य सूर्य। See p. 1132,  col. 3.

Macdonell

English

 सूर्य sū́r-ya,  m.
  [svar] sun
 sun-god
 N. 🞄(C.): -ka,  m.
  N.
 -kara,  m.
  sunbeam
 -kānta,  m.
  (beloved of the sun),  sun-stone,  sun-crystal
 🞄-candra,  m.
  N.
 -tapas,  m.
  N. of a 🞄sage
 -tajas,  n.
  sunshine
 (sū́rya) -tvac,  a.
  🞄having a sun-bright skin or covering (RV.)
 🞄-pāda,  m.
  sunbeam
 -putra,  m.
  son of the 🞄sun,  pat. of the Aśvins,  planet Saturn,  and 🞄Yama: ī,  f.
  daughter of the sun,  the Yamunā
 🞄-prabha,  a.
  sun-bright
 m.
  N. among 🞄others of the kind after whom the eighth 🞄Lambaka of the Kathāsaritsāgara is colled: 🞄-tā,  f.
  abst. ɴ.
 -prabhava,  a.
  sprung,  from 🞄the sun (rare)
 -prabhīya,  a.
  belonging to 🞄king Sūryaprabha
 -praśiṣya,  m.
  ep. of 🞄Janaka
 -bimba,  m.
  or n.
  disc of the sun
 🞄-maṇḍala,  n.
  id.
 -matī,  f.
  N. of a princess
 🞄-ratha,  m.
  car of the sun
 -raśmi,  m.
  sunbeam
 🞄-ruc,  f.
  sunlight
 -vaṃśa,  m.
  solar 🞄race or kings
 -vaṃś-ya,  a.
  belonging to the 🞄solar race
 -varman,  m.
  N. of a Ḍāmara
 🞄-vāra,  m.
  Sunday
 -śiṣya,  m.
  ep. of Yājñavalkya: 🞄-antevāsin,  m.
  ep. of Janaka
 🞄-saṃkrama,  m.
  entrance of the sun into a 🞄new sign of the zodiac
 -saṃkrānti,  f.
  id.
 🞄-siddhānta,  m.
  T. of an astronomical treatise 🞄ascribed to the Sun
 -suta,  m.
  (son of 🞄the sun) planet Saturn
 the monkey Sugrīva
 🞄-stuti,  f.
 ,  -stotra,  n.
  praise of the sun. 

Benfey

English

 सूर्य सूर्य,  i. e. 2. स्वर्,  or rather
*सवर् (for original *सवन्),  + य, 
 I. m.
 
 1. The sun,  Pañc. 37,  20.
 2.
Gigantic swallow-wort.
 3. The sen of
Bali.
 II. f.
  या।
 1. The wife of the sun. 
 2. A new bride.
 3. A bitter gourd.
 -- Comp.
  प्रति-सूर्य + म्,  adv. oppo-
site to the sun
 प्रतिसूर्य,  see s. v. --
Cf.  ἀϐέλιος (for ἀϝέλιος = *सवर् + य), 
ἠέλιος,  ἥλιος
 Goth. sauil
 Lat. sol
Goth. sunna (= *सवन् + य),  sunno
A.S. sunna,  sunne,  sun. 

Hindi

सूरज

Apte Hindi

Hindi

सूर्यः
पुं*
  - "सरति आकाशे सूर्यः,  यद्वा सुवति कर्मणि लोकं प्रेरयति - सृ + क्यप्,  नि*"
सूरज

सूर्यः
पुं*
  - "सृ + क्यप्,  नि*"
मदार का पौधा

सूर्यः
पुं*
  - "सृ + क्यप्,  नि*"
बारह की संख्या

L R Vaidya

English

 sUrya {% m. %} 1. The sun,  सूर्ये तपत्यावरणाय दृष्टेः कल्पेत लोकस्य कवं तमिस्रा R.v.13,  क्व सूर्यप्रभवो वंशः क्व चाल्पविषया मतिः R.i.2
 2. the gigantic swallow-wort.

भूतसङ्ख्या

Sanskrit

१२,  अर्क,  आदित्य,  इन,  उष्णांशु,  गण,  चक्र,  तपन,  तरणि,  तिग्मांशु,  तीक्ष्णांशु,  दिनकर,  दिननाथ,  दिनप,  दिनमणि,  दिनेश,  दिवाकर,  द्युमणि,  नर,  नृ, ना,  पतङ्ग,  पूषन्,  प्रद्योतन,  भगण,  भानु,  भानुमत्,  भास्कर,  मण्डल,  मार्तण्ड,  मास,  मित्र,  मिहिर,  रवि,  राशि,  विवस्वत्,  व्यय,  शङ्कु,  सवितृ,  सूर्य,  हंस

Bopp

Latin

 सूर्य m. (correptum esse videtur e स्वर्य vel स्वार्य,  a स्वर्
coelum,  nisi a primitivâ formâ radicis सुर् splendere,  vel
a सुर् producto उ,  suff. य) sol. IN. 1. 32. (Gr. ἥλιος niti
videtur formâ स्वार्य,  mutato र् in λ et ejecto Ϝ,  sicut
ἡδύς = स्वादु q. v.
 εἵλη per metath. e. ἑλιη
 fortasse
goth. sauil sol,  Them. sauila,  per metath. e svalia. Vid.
सूर,  स्वर्.)

Anekartha-Dvani-Manjari

Sanskrit

भग
पु
भग,  श्री,  यशस्,  सौभाग्य,  योनि,  कान्ति,  महिमन्,  सूर्य,  संज्ञाविशेष,  मृगाङ्क
श्रियां यशसि सौभाग्ये योनौ कान्तौ महिम्नि च ।
सूर्ये संज्ञाविशेषेऽपि मृगाङ्गेऽपि भगः स्मृतः ॥ १९ ॥
verse 1.1.1.19
page 0002

वसु
पु
वसु,  सूर्य,  वह्नि,  श्री,  वासव,  धरादि
वसुः सूर्यो वसुर्वह्निर्वसुः श्रीर्वासवो वसुः ।
वसु रत्नं वसु द्रव्यं वसवोऽष्टौ धरादयः ॥ २८ ॥
verse 1.1.1.28
page 0002

मणि
पु
मणि,  सूर्य,  चन्द्र,  हेमाचल,  रत्नानुराग,  राजन्,  द्विज
मणिः सूर्यो मणिश्चन्द्रो मणिर्हेमाचलो गिरिः ।
मणी रत्नानुरागश्च मणी राजा मणिर्द्विजः ॥ ४५ ॥
verse 1.1.1.45
page 0004

अहि
पु
अहि,  दैत्यविशेष,  सूर्य,  अध्वज,  भुजङ्ग,  सिंहिकासूनु
अहिर्दैत्यविशेषः स्यात् सूर्योऽहिरहिरध्वजः ।
भुजङ्गोऽहिः समाख्यातः सिंहिकासूनुरप्यहिः ॥ ४९ ॥
verse 1.1.1.49
page 0004

सूर
पु
सूर,  सूर्य,  नरेन्द्र
सङ्घाते पूरणे पूरः सूरः सूर्यनरेन्द्रयोः ॥ २२ ॥
verse 3.1.1.22
page 0015

विभावसु
पु
विभावसु,  वह्नि,  सूर्य
उदयेऽधिगमे प्राप्तिर्वह्निसूर्यौ विभावसू ॥ २७ ॥
verse 3.1.1.27
page 0015

Aufrecht Catalogus Catalogorum

English

 सूर्य one of the gurus of Ṣaḍguruśiṣya. W. p. 12.

 सूर्य or सूर्यदास son of Jñānarāja,  brother of Cintāmaṇi:
		C. on Śrīpati's Jātakapaddhati.
		C. Sūryaprakāśa on Bhāskara's Bījagaṇita,  written
in 1539.

Edgerton Buddhist Hybrid

English

 Sūrya, 
(1) n. of a prince of Mithilā: Mv 〔iii.172.9 ff.〕
(2) n. of a Śākyan youth: Av 〔i.381.1 ff.〕
(3) n. of a yakṣa: Māy 〔236.16〕 and 25.

Indian Epigraphical Glossary

English

 sūrya (IE 7-1-2
 EI 25),  ‘twelve’.

Lanman

English

 sū́rya,  m. the sun,  selection xl.
 the Sun, 
personified,  selection xxxiii.
 sūryā́,  f.
	—1.
the Sun,  personified as a female
	—2. the
hymn of Sūryā's wedding,  RV. x. 85,  selection
lviii. [fr. svàr (sū́r),  1212a.]

Wordnet

Sanskrit

Synonyms:
  सौर्य,  सूर्य,  सौरीय,  सवित्रिय,  मार्तण्डीय
adjective
 
सूर्येण सम्बद्धम्।
 "सूर्यग्रहणम् इति सौर्या घटना अस्ति।"

Synonyms:
  द्वादश,  सूर्य,  मास,  राशि,  संक्रान्ति,  गुहबाहु,  सारिकोष्ठ,  गुहनेत्र,  राजमण्डल
adjective
 
द्व्याधिका दश।
 "नौकायां द्वादशाः पुरुषाः सन्ति।"

Sanskrit Tibetan

Tibetan

mchog 'dod
सूर्य

mchod 'os
१) अजितोदय २) पूजनीय ३) पीजित ४) पूज्य ४) बहुमत ६) सूर्य

nyi ma
१) अरुण २) अर्क ३) अहन् ४) आतप ५) आदित्य ६) तिग्मांशु ७) दिनकर ८) दिवस ९) दिवाकर १०) द्युतम् ११) भानु १२) भास्कर १३) भास्वत् १४) रवि १५) लोकचक्षुस् १६) सूर्य १७)

nyi ma dpal ye sehs
सूर्य

grub thob nyi ma dpal ye shes
सूर्य

nyin mo'i bdag
अहःपति / दिनपति / सूर्य

अभिधानचिन्तामणिः

Sanskrit

--source--
 
आदित्यः सवितार्यमा खरसहस्रोष्णांशुरंशू रवि-
र्मार्तण्डस्तरणिर्गभस्तिररुणो भानुर्नभोऽहर्मणिः ।
सूर्योऽर्कः किरणो भगो ग्रहपुषः पूषा पतङ्गः खगो
मार्ताण्डो यमुनाकृतान्तजनकः प्रद्योतनस्तापनः ॥ ९५ ॥
p{0008}
ब्रध्नो हंसश्चित्रभानुर्विवस्वान्सूरस्त्वष्टा द्वादशात्मा च हेलिः ।
मित्रो ध्वान्तारातिरब्जांशुहस्तश्चक्राब्जाहर्बान्धवः सप्तसप्तिः ॥ ९६ ॥
दिवादिनाहर्दिवसप्रभाविभाभासः करः स्यान्मिहिरो विरोचनः ।
ग्रहाब्जिनीगोद्युपतिर्विकर्तनो हरिः शुचीनौ गगनाद्ध्वजाध्वगौ ॥ ९७ ॥
हरिदश्वो जगत्कर्मसाक्षी भास्वान्विभावसुः ।
त्रयीतनुर्जगच्चक्षुस्तपनोऽरुणसारथिः ॥ ९८ ॥
-wordlist-
 
आदित्य (पुं),  सवितृ (पुं),  अर्यमन् (पुं),  खरांशु (पुं),  सहस्रांशु (पुं),  उष्णांशु (पुं),  अंशु (पुं),  रवि (पुं),  मार्तण्ड (पुं),  तरणि (पुं),  गभस्ति (पुं),  अरुण (पुं),  भानु (पुं),  नभोमणि (पुं),  अहर्मणि (पुं),  सूर्य (पुं),  अर्क (पुं),  किरण (पुं),  भग (पुं),  ग्रहपुष (पुं),  पूषन् (पुं),  पतङ्ग (पुं),  खग (पुं),  मार्ताण्ड (पुं),  यमुनाजनक (पुं),  कृतान्तजनक (पुं),  प्रद्योतन (पुं),  तापन (पुं),  ब्रध्न (पुं),  हंस (पुं),  चित्रभानु (पुं),  विवस्वत् (पुं),  सूर (पुं),  त्वष्टृ (पुं),  द्वादशात्मन् (पुं),  हेलि (पुं),  मित्र (पुं),  ध्वान्ताराति (पुं),  अब्जहस्त (पुं),  अंशुहस्त (पुं),  चक्रबान्धव (पुं),  अब्जबान्धव (पुं),  अहर्बान्धव (पुं),  सप्तसप्ति (पुं),  दिवाकर (पुं),  दिनकर (पुं),  अहस्कर (पुं),  दिवसकर (पुं),  प्रभाकर (पुं),  विभाकर (पुं),  भास्कर (पुं),  मिहिर (पुं),  विरोचन (पुं),  ग्रहपति (पुं),  अब्जिनीपति (पुं),  गोपति (पुं),  द्युपति (पुं),  विकर्तन (पुं),  हरि (पुं),  शुचि (पुं),  इन (पुं),  गगनध्वज (पुं),  गगनाध्वग (पुं),  हरिदश्व (पुं),  जगत्साक्षिन् (पुं),  कर्मसाक्षिन् (पुं),  भास्वत् (पुं),  विभावसु (पुं),  त्रयीतनु (पुं),  जगच्चक्षुस् (पुं),  तपन (पुं),  अरुणसारथि (पुं)

अभिधानरत्नमाला

Sanskrit

आदित्य
आदित्य,  सवितृ,  सहस्रकिरण,  प्रद्योतन,  भास्कर,  तिग्मांशु,  तरणि,  दिनमणि,  भास्वत्,  विवस्वत्,  हरि,  मार्तण्ड,  तपन,  विकर्तन,  इन,  पूषन्,  पतङ्ग,  भग,  सूर्य,  गोपति,  यम,  दिनकर,  सूर,  अंशुमालिन्,  रवि,  मिहिर,  विरोचन,  अर्क,  तिमिररिपु,  द्युमणि,  अंशुमत्,  अंशु,  हरिदश्व,  सप्ताश्व,  प्रभाकर,  भानुमत्,  भानु,  ब्रध्न,  हंस,  खग,  मित्र,  चित्रभानु,  अहर्पति,  कर्मसाक्षिन्,  जगच्चक्षुस्,  द्वादशात्मन्,  त्रयीतनु
आदित्यः सविता सहस्रकिरणः प्रद्योतनो भास्कर-
स्तिग्मांशुस्तरणिस्तथा दिनमणिर्भास्वान्विवस्वान्हरिः ।
मार्तण्डस्तपनो विकर्तन इनः पूषा पतङ्गो भगः, 
सूर्यो गोपतिरर्यमा दिनकरः सूरोंऽशुमाली रविः ॥ ३५ ॥
मिहिरो विरोचनोऽर्कस्तिमिररिपुर्द्युमणिरंशुमानंशुः ।
हरिदश्वः सप्ताश्वः प्रभाकरो भानुमान्भानुः ॥ ३६ ॥
ब्रध्नो हंसः खगो मित्रश्चित्रभानुरहर्पतिः ।
कर्मसाक्षी जगच्चक्षुर्द्वादशात्मा त्रयीतनुः ॥ ३७ ॥
verse 1.1.1.35
page 0006

रवि
रवि,  पर्वत,  सूर्य
व्यवस्थानेऽम्भसो वेला रविः पर्वतसूर्ययोः ॥ ८३९ ॥
verse 5.1.1.839
page 0096

नाममाला

Sanskrit

तरणि,  तपन,  भानु,  ब्रध्न,  पूषन्,  अर्यमन्,  रवि,  तिग्म,  पतङ्ग,  द्युमणि,  मार्तण्ड,  अर्क,  ग्रहाधिप,  इन,  सूर्य,  तमोऽरि,  ध्वान्तारि,  तिमिरारि,  विरोचन
तरणिस्तपनो भानुर्ब्रध्नः पूषाऽर्यमा रविः ।
तिग्मः पतङ्गो द्युमणिर्मार्तण्डोऽर्को ग्रहाधिपः ॥ ४९ ॥
इनः सूर्यस्तमोध्वान्ततिमिरारिर्विरोचनः ।
verse 0.1.1.49
page 0026

दिनकर,  दिवाकर,  अहस्कर,  दिवसकर,  वासरकर,  सूर्य
दिनं दिवाऽहर्दिवसो वासरः तत्करश्च सः ॥ ५० ॥
verse 0.1.1.50
page 0027

चक्रवाकबन्धु,  अब्जबन्धु,  पद्मबन्धु,  कमलबन्धु,  सूर्य
चक्रवाकाब्जपर्यायबन्धुः कुमुदविप्रियः ।
verse 0.1.1.51
page 0027

कुमुदविप्रिय,  कैरवविप्रिय,  कुमुदविवल्लभ,  सूर्य
चक्रवाकाब्जपर्यायबन्धुः कुमुदविप्रियः ।
verse 0.1.1.51
page 0027

सप्तवाह,  सप्ताश्व,  सप्ततुरग,  सप्तवाजिन्,  सप्तहय,  सप्तधुर्य,  सप्ततुरङ्गम,  सप्तसप्ति,  सप्तार्वन्,  सप्तहरि,  सप्तरथ्य,  मयूखवत्,  सूर्य
वाहोऽश्वस्तुरगो वाजी हयो धुर्यस्तुरङ्गमः
सप्तिरर्वा हरी रथ्यः सप्ताद्यश्वो मयूखवान् ॥ ५२ ॥
verse 0.1.1.52
page 0028

एकाक्षरनाममाला

Sanskrit

क,  सूर्य,  मित्र,  वायु,  अग्नि,  ब्रह्मन्,  आत्मन्,  यम,  केकिन्,  प्रकाश,  वक्त्र
कः सूर्यमित्रवाय्वग्निब्रह्मात्मयमकेकिषु ।
प्रकाशवक्त्रयोश्चापि कं नीरसुर(ख)मूर्धसु ॥ ९ ॥
verse 1.1.1.9
page 0119

छ,  सूर्य,  छेदक,  संवरण
छः सूर्ये छेदके ख्यातस्तथा संवरणे भवेत् ।
verse 1.1.1.17
page 0120

रु,  सूर्य,  रक्षण
रामे वज्रे च शब्दे स्यात् रा द्रव्ये कनके पुनः ।
आश्रये नीरदे च स्यात् रुः सूर्ये रक्षणेऽपि च ॥ ३७ ॥
verse 1.1.1.37
page 0121

स,  सूर्य,  परोक्ष
सः सूर्ये च परोक्षे च सं शङ्का वाऽव्ययस्तु सः ॥ ४३ ॥
verse 1.1.1.43
page 0122

वैजयन्तीकोषः

Sanskrit

Word: सूर्यः
Root: सूर्य
Gender: पुं
Number: all
अर्थः ⇒ दिवाकरः
Meaning(s):
⇒ Sun
Shloka(s):
2|1|10|1 ► अर्कः सूर्योऽर्यमा सूरो द्वादशात्मा दिवाकरः। (अन्तरिक्षकाण्डः/ज्योतिरध्यायः)
2|1|10|2 ► मार्तण्डः सविता भानुर्भातुः पूषा दिनप्रणीः॥ (अन्तरिक्षकाण्डः/ज्योतिरध्यायः)
2|1|11|1 ► सप्तसप्तिः पद्मबन्धुस्तपनोऽनूरुसारथिः। (अन्तरिक्षकाण्डः/ज्योतिरध्यायः)
2|1|11|2 ► द्युमणिर्हरिदश्वोऽद्रिरशीतांशुर्विकर्तनः॥ (अन्तरिक्षकाण्डः/ज्योतिरध्यायः)
2|1|12|1 ► द्युमान् कुमुद्वतीशत्रुस्त्विषांपतिरहर्पतिः। (अन्तरिक्षकाण्डः/ज्योतिरध्यायः)
2|1|12|2 ► भास्करोऽहस्करो भास्वान् विवस्वाञ्जलतस्करः॥ (अन्तरिक्षकाण्डः/ज्योतिरध्यायः)
2|1|13|1 ► रश्मिमाली दृगध्यक्षः कर्मसाक्षी त्रयीतनुः। (अन्तरिक्षकाण्डः/ज्योतिरध्यायः)
2|1|13|2 ► तर्षुर्मार्तण्डमुण्डीरपाथिपेरुगभस्तयः॥ (अन्तरिक्षकाण्डः/ज्योतिरध्यायः)
2|1|14|1 ► पासिर्द्दशानो रात्रिद्विट् प्रभाकरविभाकरौ। (अन्तरिक्षकाण्डः/ज्योतिरध्यायः)
2|1|14|2 ► खाध्वनीनः खतिलकः खगः खाङ्कस्तमोरिषुः॥ (अन्तरिक्षकाण्डः/ज्योतिरध्यायः)
2|1|15|1 ► चण्डांशुरंशुमानंशुः सहस्राशुः सदागतिः। (अन्तरिक्षकाण्डः/ज्योतिरध्यायः)
2|1|15|2 ► आदित्यो मिहिरो मित्रो रविः प्रत्यूषडम्बरः॥ (अन्तरिक्षकाण्डः/ज्योतिरध्यायः)
Synonym(s):
➠ 2|1|10|1 ⇢ अर्कः (अर्क) (पुं) ⇒ Sun ⇒ दिवाकरः
➠ 2|1|10|1 ⇢ सूर्यः (सूर्य) (पुं) ⇒ Sun ⇒ दिवाकरः
➠ 2|1|10|1 ⇢ अर्यमा (अर्यमन्) (पुं) ⇒ Sun ⇒ दिवाकरः
➠ 2|1|10|1 ⇢ सूरः (सूर) (पुं) ⇒ Sun ⇒ दिवाकरः
➠ 2|1|10|1 ⇢ द्वादशात्मा (द्वादशात्मन्) (पुं) ⇒ Sun ⇒ दिवाकरः
➠ 2|1|10|1 ⇢ दिवाकरः (दिवाकर) (पुं) ⇒ Sun ⇒ दिवाकरः
➠ 2|1|10|2 ⇢ मार्ताण्डः (मार्ताण्ड) (पुं) ⇒ Sun ⇒ दिवाकरः
➠ 2|1|10|2 ⇢ सविता (सवितृ) (पुं) ⇒ Sun ⇒ दिवाकरः
➠ 2|1|10|2 ⇢ भानुः (भानु) (पुं) ⇒ Sun ⇒ दिवाकरः
➠ 2|1|10|2 ⇢ भातुः (भातु) (पुं) ⇒ Sun ⇒ दिवाकरः
➠ 2|1|10|2 ⇢ पूषा (पूषन्) (पुं) ⇒ Sun ⇒ दिवाकरः
➠ 2|1|10|2 ⇢ दिनप्रणीः (दिनप्रणी) (पुं) ⇒ Sun ⇒ दिवाकरः
➠ 2|1|11|1 ⇢ सप्तसप्तिः (सप्तसप्ति) (पुं) ⇒ Sun ⇒ दिवाकरः
➠ 2|1|11|1 ⇢ पद्मबन्धुः (पद्मबन्धु) (पुं) ⇒ Sun ⇒ दिवाकरः
➠ 2|1|11|1 ⇢ तपनः (तपन) (पुं) ⇒ Sun ⇒ दिवाकरः
➠ 2|1|11|1 ⇢ अनूरुसारथिः (अनूरुसारथि) (पुं) ⇒ Sun ⇒ दिवाकरः
➠ 2|1|11|2 ⇢ द्युमणिः (द्युमणि) (पुं) ⇒ Sun ⇒ दिवाकरः
➠ 2|1|11|2 ⇢ हरिदश्वः (हरिदश्व) (पुं) ⇒ Epithet of the sun ⇒ दिवाकरः
➠ 2|1|11|2 ⇢ अद्रिः (अद्रि) (पुं) ⇒ Sun ⇒ दिवाकरः
➠ 2|1|11|2 ⇢ अशीतांशुः (अशीतांशु) (पुं) ⇒ Sun ⇒ दिवाकरः
➠ 2|1|11|2 ⇢ विकर्तनः (विकर्तन) (पुं) ⇒ Sun ⇒ दिवाकरः
➠ 2|1|12|1 ⇢ द्युमान् (द्युमत्) (पुं) ⇒ Sun ⇒ दिवाकरः
➠ 2|1|12|1 ⇢ कुमुद्वतीशत्रुः (कुमुद्वतीशत्रु) (पुं) ⇒ Sun ⇒ दिवाकरः
➠ 2|1|12|1 ⇢ त्विषाम्पतिः (त्विषाम्पति) (पुं) ⇒ Sun ⇒ दिवाकरः
➠ 2|1|12|1 ⇢ अहर्पतिः (अहर्पति) (पुं) ⇒ Sun ⇒ दिवाकरः
➠ 2|1|12|2 ⇢ भास्करः (भास्कर) (पुं) ⇒ Sun ⇒ दिवाकरः
➠ 2|1|12|2 ⇢ अहस्करः (अहस्कर) (पुं) ⇒ Sun ⇒ दिवाकरः
➠ 2|1|12|2 ⇢ भास्वान् (भास्वत्) (पुं) ⇒ Sun ⇒ दिवाकरः
➠ 2|1|12|2 ⇢ विवस्वान् (विवस्वत्) (पुं) ⇒ Sun ⇒ दिवाकरः
➠ 2|1|12|2 ⇢ जलतस्करः (जलतस्कर) (पुं) ⇒ Sun ⇒ दिवाकरः
➠ 2|1|13|1 ⇢ रश्मिमाली (रश्मिमालिन्) (पुं) ⇒ Sun ⇒ दिवाकरः
➠ 2|1|13|1 ⇢ दृगध्यक्षः (दृगध्यक्ष) (पुं) ⇒ Sun ⇒ दिवाकरः
➠ 2|1|13|1 ⇢ कर्मसाक्षी (कर्मसाक्षिन्) (पुं) ⇒ Sun ⇒ दिवाकरः
➠ 2|1|13|1 ⇢ त्रयीतनुः (त्रयीतनु) (पुं) ⇒ Sun ⇒ दिवाकरः
➠ 2|1|13|2 ⇢ तर्षुः (तर्षु) (पुं) ⇒ Sun ⇒ दिवाकरः
➠ 2|1|13|2 ⇢ मार्तण्डः (मार्तण्ड) (पुं) ⇒ Sun ⇒ दिवाकरः
➠ 2|1|13|2 ⇢ मुण्डीरः (मुण्डीर) (पुं) ⇒ Sun ⇒ दिवाकरः
➠ 2|1|13|2 ⇢ पाथिः (पाथि) (पुं) ⇒ Sun ⇒ दिवाकरः
➠ 2|1|13|2 ⇢ पेरुः (पेरु) (पुं) ⇒ Sun ⇒ दिवाकरः
➠ 2|1|13|2 ⇢ गभस्तिः (गभस्ति) (पुं) ⇒ Sun ⇒ दिवाकरः
➠ 2|1|14|1 ⇢ पासिः (पासि) (पुं) ⇒ Sun ⇒ दिवाकरः
➠ 2|1|14|1 ⇢ दृशानः (दृशान) (पुं) ⇒ Sun ⇒ दिवाकरः
➠ 2|1|14|1 ⇢ रात्रिद्विट् (रात्रिद्विष्) (पुं) ⇒ Sun ⇒ दिवाकरः
➠ 2|1|14|1 ⇢ प्रभाकरः (प्रभाकर) (पुं) ⇒ Sun ⇒ दिवाकरः
➠ 2|1|14|1 ⇢ विभाकरः (विभाकर) (पुं) ⇒ Sun ⇒ दिवाकरः
➠ 2|1|14|2 ⇢ खाध्वनीनः (खाध्वनीन) (पुं) ⇒ Sun ⇒ दिवाकरः
➠ 2|1|14|2 ⇢ खतिलकः (खतिलक) (पुं) ⇒ Sun ⇒ दिवाकरः
➠ 2|1|14|2 ⇢ खगः (खग) (पुं) ⇒ Sun ⇒ दिवाकरः
➠ 2|1|14|2 ⇢ खाङ्कः (खाङ्क) (पुं) ⇒ Sun ⇒ दिवाकरः
➠ 2|1|14|2 ⇢ तमोरिपुः (तमोरिपु) (पुं) ⇒ Sun ⇒ दिवाकरः
➠ 2|1|15|1 ⇢ चण्डांशुः (चण्डांशु) (पुं) ⇒ Sun ⇒ दिवाकरः
➠ 2|1|15|1 ⇢ अंशुमान् (अंशुमत्) (पुं) ⇒ Sun ⇒ दिवाकरः
➠ 2|1|15|1 ⇢ अंशुः (अंशु) (पुं) ⇒ Sun ⇒ दिवाकरः
➠ 2|1|15|1 ⇢ सहस्रांशुः (सहस्रांशु) (पुं) ⇒ Sun ⇒ दिवाकरः
➠ 2|1|15|1 ⇢ सदागतिः (सदागति) (पुं) ⇒ Sun ⇒ दिवाकरः
➠ 2|1|15|2 ⇢ आदित्यः (आदित्य) (पुं) ⇒ Sun ⇒ दिवाकरः
➠ 2|1|15|2 ⇢ मिहिरः (मिहिर) (पुं) ⇒ Sun ⇒ दिवाकरः
➠ 2|1|15|2 ⇢ मित्रः (मित्र) (पुं) ⇒ Sun ⇒ दिवाकरः
➠ 2|1|15|2 ⇢ रविः (रवि) (पुं) ⇒ Sun ⇒ दिवाकरः
➠ 2|1|15|2 ⇢ प्रत्यूषडम्बरः (प्रत्यूषडम्बर) (पुं) ⇒ Sun ⇒ दिवाकरः
Related word(s):
पति_पत्नीसंबन्धः ➡ सञ्ज्ञा
जातिः ➡ ग्रहः
अन्यसंबन्धाः ➡ प्रभा
अवयव_अवयवीसंबन्धः ➡ किरणः
    

Mahabharata

English

*Sūrya^1 (the sun),  identified with Savitṛ and Vivasvat,  and = Āditya. [§ 3 (Anukram.): I,  1,  42 (the twelve forms (sons) of Vivasvat (cf. Āśāvaha) seem to be forms of the sun)].--§ 4 (do.): I,  1,  †185 (yadā Vāyuḥ Śakra-Sūryau ca yuktau Kaunteyānāṃ anulomā jayāya).--[§ 11 (Parvasaṅgr.): I,  2,  419 (Raveḥ),  420 (Tigmāṃśuṃ),  (all. to § 310)].--§ 28 (Amṛtamanthana): I,  19,  1162 (Candra-Sºābhyāṃ),  1166 (do.,  Rāhu swallows up the sun and the moon [at the eclipses]
because they discovered him drinking amṛta).-§ 33 (Garuḍa): I,  23,  1249 (Tapanaḥ,  Garuḍa is identified with S.).--§ 34 (do.): I,  24,  1264 (S. would burn the world).--§ 35 (Aruṇa): I,  24,  1270 (Aruṇa was placed before S. as his charioteer and took away his energy (tejaḥ)). --§ 81 (Karṇa): I,  63,  2427 (father of Karṇa,  cf. § 131,  etc.). --§ 92 (Aṃśāvat.): I,  65,  2535 (devānāṃ Sūryā-Candramasau,  different from the Dānavas of the same names).-[§ 131 (Kuntī): I,  67,  2771 (Arkaṃ,  begat Karṇa on Kuntī,  cf. § 175 and § 547)].--[§ 131b (Karṇa): I,  67,  2784 (Divākarasya…aṃśaṃ,  sc. Karṇa)].--§ 175 (Karṇasambhava): I,  111,  (4393) (begat Karṇa on Kuntī,  cf. § 131 and § 547).--[§ 208 (Astradarśana): I,  136,  5381 (Bhāskarasya…aṃśaḥ Karṇaḥ),  5383 (Bhāskarasyātmasambhavaḥ = do.),  5402 (Bhāskaraḥ,  assisted Karṇa by dispersing the clouds)].--§ 222 (Tapatyup.): I,  171,  6527,  6530
 173,  6595 (bestowed his daughter Tapatī on Saṃvaraṇa).--[§ 246 (Sundopasundop.): I,  211,  7682 (Candrādityau)].--§ 270 (Brahmasabhāv.): II,  11,  429 (took Nārada with him to the palace of Brahmán).--§ 310 (Āraṇyakap.): III,  3,  146 (having described the activity of the sun (b: from compassion with the hungry creatures the sun during his northern course draws up water,  and during his southern course he enters the earth with his heat. The moon,  the lord of the plants (Oshadhīpatiḥ) converts that water into clouds of rain,  which he pours down
 thus [from the combination of water and heat]
the plants are produced. Thus,  the vegetables of the six tastes (shaḍrasāḥ) which constitute the food of all creatures,  have their origin from the sun) Dhaumya then enumerated the 108 names of Sūrya ()),  158.--§ 310b (do.): Yudhishṭhira praised S. saying: “Thou art the eye of the universe,  and the soul of all corporeal existences. Thou art the origin of all creatures,  and the embodiment of acts of religious men. Thou art the goal of all the Sāṅkhyas and the final end of the Yogins. Thou art a door not fastened through bolts and the goal of those who desire emancipation. Thou sustainest,  discoverest,  sanctifiest,  and supportest the world. Brahmans versed in the Vedas adore thee with different hymns. Thou art adored by the ṛshis. Siddhas,  Cāraṇas,  Gandharvas,  Yakshas,  Guhyakas,  and Pannagas follow thy chariot through the sky,  the thirty-three gods,  the hosts of Vaimānikas,  with Upendra (i.e. Vishṇu) and Mahendra,  the principal Vidyādharas,  the Guhyas,  the seven divine and human Pitṛgaṇas,  the Vasus,  the Maruts,  the Rudras,  the Sādhyas,  the Marīcipas,  the Vālakhilyas,  and other Siddhas,  have obtained success by adoring thee. Śārṅgadhanvan's discus by which he humbles the Asuras,  has been forged by Viśvakarman through thy energy. Thou illuminest the whele earth with her 13 dvīpas
 thou art the beginning and the end of the day of Brahmán,  which consists of 1000 yugas
 thou art the lord of the Manus and of their sons,  of the manvantaras and of their lords
 at the time of universal destruction the Saṃvartaka fire is born from thy wrath
 then clouds,  begotten of thy rays,  bring about the appointed deluge
 dividing thyself into twelve suns thou then drinkest up the ocean with thy rays. Thou art Indra,  Vishṇu,  Brahmán,  Prajāpati,  Agni,  the subtle mind,  etc.
 he who adores thee on the sixth and seventh lunar day with humility and tranquillity of mind obtains the grace of Lakshmī
 I bow also to thy followers: Māṭhara,  Aruṇa,  Daṇḍa,  etc.,  who whirl thunderbolts (so Nīl.),  and to the celestial mātṛs: Kshubhā,  Maitrī,  etc. (enumerated by Nīl.). (He who recites this hymn,  concentrating his mind,  obtains from the sun what he asks for,  etc.
 Brahmán had communicated it to Śakra,  and Śakra to Nārada,  and Nārada to Dhaumya,  and Dhaumya to Yudhishṭhira
 it leads the reciter to the Sūryaloka (v. 206--10)): III,  3,  192.--[§ 310 (do.): III,  3,  200 (Bhāskaraḥ),  (201) (Vivasvān),  216 (Divākarāt),  (gave to Yudhishṭhira a copper vessel,  the food cooked in which became inexhaustible)].--§ 317b (Kṛshṇa Vāsudeva): III,  12,  480 (Kṛshṇa becomes S.,  etc.).--§ 332 (Mahādevastava): III,  39,  1628 (among the names of Śiva).--[§ 373 (Prayāga): III,  85,  8217 (Tapanasya sutā…Yamunā)].--[§ 384 (Agastyop.): III,  103,  8778 (Bhāskarasya nagottamaḥ,  i.e. Vindhya)].--§ 385 (Vindhya): III,  104,  8783,  8784 (Bhāskara),  8786 (ºā-Candramasor mārgaṃ),  8789 (do.),  (Vindhya's asking S. to circumambulate it).--[§ 400 (Tīrthayātrāp.): III,  118,  †10225 (Divākarasya,  sc. āyatanaṃ)].-§ 417 (Yavakrītop.): III,  138,  10808 (rahasyavedaṃ… Sºsya,  applied by Arvāvasu).--§ 421 (Gandhamādanapr.): III,  142,  10906.--§ 439 (Yakshayuddhap.): III,  163,  11867 (ºā-Candramasau,  go round Meru).--§ 473 (Mārkaṇḍeyas.): III,  200,  †13479 (ºsutāś ca gāvaḥ).--[§ 493 (Āṅgirasa): III,  221,  14182 (Gavāṃ patiḥ)].--§ 521 (Draupadīharaṇap.): III,  262,  15493 (ºdattākshayānnena,  cf. § 310)
 [263,  15541 (sthālyāṃ Bhāskaradattāyāṃ,  do.)].--§ 546 (Kuṇḍalā haraṇap.): III,  300,  16924,  16927 (yogarddhirūparān)
 301,  (16958)
 302,  (16987),  16994,  16996 (S. appeared to Karṇa in a dream and warned him against Indra,  and advised him at any rate to ask for the śakti of Indra).--§ 547 (Karṇa): III,  303,  17013
 306,  (17082),  17083,  †17091,  (†17094)
 307,  (17109),  (17115),  (17118),  17121,  (17122),  17123
 309,  17173
 [310,  17195 (Raceḥ)]
(the story of Karṇa's birth,  etc.,  cf. § 131 and § 175).--§ 551 (Kīcakavadhap.): IV,  15,  449 (appointed a Rākshasa to protect Draupadī)
 [16,  462 (Arkena,  do.)].--§ 56{??} (Gālavacarita): V,  108,  3771 (atra--i.e. in the east--datiāni Sºena yajāṃshi,  S. gave the Yajurveda [to Yajñavālkya])
 109,  3789 (Sāvarṇi and the son of Yavakrīta set is the south a limit which S. cannot overstep),  3795 (the ṛshi Cakradhanus was born from S.)
 110,  3813 (ordered Dhvajavatī to stop in the sky)
 [117,  3967 (reme…Prabhāvatyāṃ yathā Raviḥ)].--§ 569 (Bhagavadyānap.): V,  [141,  4757 (Bhāskarāt,  father of Karṇa)
 145,  4920 (Tapanaḥ,  do.)]
 146,  4929 (S. declared that he was the father of Karṇa).-[§ 575 (Bhūmip.): VI,  11,  403 (Somārkayoḥ)].--§ 575f (do.): The diameter of Sūrya (the Sun) is 10, 000 yojanas,  his circumference 35, 800 yojanas
 VI,  12,  485.--§ 603c (Śiva): VII,  201,  †9457 (º-Candrau,  identified with Śiva). --§ 603 (Nārāyaṇāstramokshap.): VII,  202,  9595 (identified with Śiva).--§ 605 (Karṇap.): VIII,  32,  1347 (Aruṇena yathā sārdhaṃ tamaḥ Sºo vyapehati),  1348 (dual,  yathā),  1349 (ºāruṇau yathā).--§ 608 (do.): VIII,  68,  †3392 (ºsya bhāsā)
 87,  4430,  4431 (wished that Karṇa might vanquish Arjuna).--§ 615u (Skanda): IX,  45,  2506 (came to the investiture of Skanda),  2533 (gave two companions to Skanda).--[§ 620 (Śrāddhap.): XI,  27,  811 (Bhāskarāt,  father of Karṇa)].--[§ 621 (Rājadh.): XII,  6,  148 (Bhāskarena,  all. to § 569),  149 (Divākarena,  do.),  150 (Bhānuḥ)].--§ 641 (do.): XII,  78,  2922 (identified with the horse)
 [122,  4499 (Bhāskaraṃ,  was made lord of all luminous bodies (tejasāṃ))].--§ 680b (Tulādhāra-Jājalisaṃv.): XII,  265,  9449 (Śraddhā Vaivasvatī…Sºsya duhitā).-[§ 702 (Mokshadh.): XII,  293,  10754 (sa-Māṭharaṃ,  gratified by Śaibya)].--§ 707 (do.): XII,  314,  11612 (the adhidaivata of the eye)
 319,  11726,  11745 (Yajñavālkya obtained the Yajurveda,  the Śatapatha Brāhmaṇa,  etc. from S.) (),  11752.--[§ 712 (Śukoṭpatti): XII,  324,  12175 (Divākara-Niśākarau)].--§ 717c (Uparicara): XII,  336,  12714 (Sātvataṃ vidhiṃ…prāk Sūryamukhaniḥsṛtaṃ).-§ 717b (Nārāyaṇīya): XII,  340,  12983,  12985,  12986 (ºānugāmibhiḥ,  S. repeated the description of the glory of Nārāyaṇa to the ṛshis who followed him)
 341,  13017.-§ 718b (Uñchavṛttyup.): XII,  363,  13916,  13917 (ºa ivāparaḥ)
 364,  (13918),  13924.--[§ 731b (AshṭāvakraDiksaṃv.): XIII,  20,  1492 (Sahasrāṃśuṃ,  worshipped by Ashṭāvakra)].--§ 747 (Ānuśāsanik.): XIII,  84,  3978 (identified with the horse).--§ 752b (Chattropānahotpatti): XIII,  95,  4606 (Jamadagneś ca saṃvādaṃ Sºsya ca),  4618--21,  4628
 96,  4631,  4632,  4634 (4635),  4636,  4641,  (4642) (when Renukā was afflicted by the rays of the sun,  Jamadagni would pierce S.,  who then,  disguised as a brahman,  gave him an umbrella and a pair of sandals).--§ 768b (Umā-Maheśvarasaṃv.): XIII,  146,  6751 (ºsya ca Suvarcalā,  sc. sādhvī).-[§ 768b (Kṛshṇa Vāsudeva): XIII,  147,  6831 (Dākshāyaṇyaḥ…Ādityaḥ,  father of Manu)].--§ 772m (Atri): XIII,  157,  7299 (Svarbhānu pierced the Sun and Moon,  then Atri assumed their forms).--§ 773d (Śiva): XIII,  161,  7497 (identified with Śiva).--[§ 789 (Putradarśa nap.): XV,  30,  826 (Divākaraṃ),  827 (Sahasrāṃśuḥ),  830 (Tigmāṃśuḥ) (S. begot Karṇa)]. Cf. Savitṛ,  Vivasvat,  and the following synonyms:-Āditya,  q.v. *Amśumat (“radiant”): I,  6529
 III,  2234 (? iva)
 VII,  †8131 (? Rāhv-Aºtoḥ). *Arka,  q.v. (add. I,  3572,  4396
 II,  80 (ºsya,  sc. sabhā): III,  175
 IV,  462
 V,  4909). *Bhānu,  q.v. (add. III,  166,  1664,  8782,  16996,  17074. 17141
 V,  4931
 VIII,  †5042). *Bhānumat,  q.v. (add. I,  6604
 III,  17175). *Bhāskara,  q.v. (add. I,  1469 (Aruṇaḥ…Bhºsya puraḥsaraḥ),  4389,  5402,  6600
 III,  159,  437 (paryadhāvata …Svarbhānur iva Bhºṃ),  486,  8778,  8784,  10641,  15541,  16979,  16984
 V,  4757,  4929
 VII,  1502,  9600 (identified with Śiva). Śukra,  q.v. Dākshāyaṇya,  *Dīptāṃśu,  q.v. *Divākara (“day-maker”): I,  †1254,  2784 (ºsya… aṃśaṃ,  sc. Karṇa),  6607
 II,  427
 III,  163,  193,  200,  216,  7062 (Rāhugraste),  10225,  10808,  13945,  17077,  17175
 IX,  1173 (ºpathaṃ)
 X,  24
 XII,  149,  12175
 XV,  826. Gavāṃ patiḥ (“lord of rays”): III,  192,  14182. Gopati,  Lokeśvara,  Marīśin,  Pataṅga,  q.v. Prakāśakarman (“light-maker”): V,  4920 (Tapanaḥ). Prakāśakartṛ (do.): I,  2772,  4398. *Raśmivat (“radiant”): III,  16926. *Ravi: I,  42,  419,  1274,  1246
 III,  192
 205,  2132,  8437,  17195
 V,  3967 (reme…Prabhāvatyāṃ yathā Rºiḥ)
 XVIII,  167. *Sahasrakiraṇa (“thousand-rayed”): XIII,  428. *Sahasrāṃśu (do.): I,  6601
 II,  427
 III,  16940,  16994,  17098
 XIII,  1492
 XV,  827. Suraśreshṭha,  Svarbhānuśatru,  Svarbhānusūdana,  Tamoghna,  q.v. *Tapana (“warming”): I,  1249,  4398,  6535,  6609
 III,  192,  8217 (ºsya sutā…Yamunā),  17138
 V,  4920. Tapishṇu,  Tigmāṃśu,  Ushṇaraśmi,  Vibhāvasu,  Vibudhaśreshṭha,  Vihaṅgama,  Virocana,  q.v. [Remark.--Besides the above synonyms,  other epithets of the Sun are found in hymns,  esp. III,  166--199.]

Sūrya's 108 names (III,  146--157). The names are the following (according to Nīl.): Aśvattha (v. Saṃvatsarakaro 'śvatthaḥ),  Ādidevo 'diteḥ sutaḥ,  155
 Aindhana,  149
 Aja,  146
 Alolupa,  156
 Aṃśa,  152
 Ananta,  154
 Aṅgāraka,  147
 Āpaḥ,  147
 Aravindāksha,  156
 Arihan,  152
 Arka,  146
 Aryaman,  146
 Bhaga,  146
 Bhānu,  154
 Bhūtādi,  155
 Bhūtapati,  153
 Bhūtāśraya,  153
 Brahmán,  148
 Bṛhaspati,  147
 Budha,  147
 Carācarātman,  157
 Śāśvata,  151
 Śanaiścara,  148
 Śauri,  148
 Śaya (B.,  Jaya,  C.),  154
 Śīghraga,  155
 Śuci,  148
 Śukra,  147
 Dehakartṛ,  159
 Dhanvantari,  155
 Dharmadhvaja,  149
 Dhātṛ,  146
 Dhūmaketu,  155
 Dīptāṃśu,  148
 Dvādaśātman,  156
 Dvāpara,  150
 Gabhastimat,  146
 Indra,  148
 Jāṭharo 'gniḥ,  149
 Jaya (C.,  Śaya,  B.),  154
 Jīmūta,  152
 Jīvana,  152
 Kalā,  150
 Kāla,  146
 Kālacakro vibhāvasuḥ,  151
 Kālādhyaksha,  152
 Kaliḥ sarvamalāśrayaḥ,  150
 Kāmada,  154
 Kapila,  154
 Karuṇānvita,  157
 Kāshṭhā,  150
 Kha(ṃ),  147
 Kṛta(ṃ),  150
 Kshapā,  150
 Kshaṇa,  150
 Maitreya,  157
 Manaḥ suparnaḥ,  155
 Mokshadvāraṃ Trivishṭapa(ṃ),  156
 Mṛtyu,  146
 Muhūrtāḥ,  150
 Parāyaṇa(ṃ),  147
 Pitā,  matā,  pitāmahaḥ,  156
 Prabhākara,  146
 Praśāntātman,  157
 Prajādhyaksha,  152
 Prāṇadhāraṇa,  155
 Pṛthivī,  147
 Purusha,  151
 Pūshan,  146
 Ravi,  146
 Rudra,  148
 Sāgara,  152
 Sanātana,  151
 Saṃvartako vahniḥ,  153
 Saṃvatsarakaro śvatthaḥ,  151
 Sarvadhātunishecitṛ,  154
 Sarvalokanamaskṛta,  153
 Sarvasyādi(ḥ),  153
 Sarvatomukha (ºsuº C.),  154
 Savitṛ,  146
 Skanda,  148
 Soma,  147
 Srashṭṛ,  153
 Sūkshmātman,  157
 Sūrya,  146
 Svargadvāraṃ prajādvāraṃ,  156
 Tamonuda,  152
 Tejas,  147
 Tejasāṃ patiḥ,  149
 Tretā,  150
 Tvashṭṛ,  146
 Vaidyuto 'gniḥ,  149
 Varada,  154
 Varuṇa,  148,  152
 Vāyu,  147
 Vedakartṛ,  149
 Vedāṅga,  149
 Vedavāhana,  149
 Viśāla,  154
 Viśvakarman,  152
 Viśvātman,  157
 Viśvatomukha,  157
 Vishṇu,  148
 Vivasvat,  148
 Vyaktāvyakta(ḥ),  151
 Yama,  148
 Yāma,  150
 Yogin,  151.

Sūrya^2,  an Asura. § 92 (Aṃśāvat.): I,  65,  2534 (ºā-Candramasau,  sons of Danu),  2535 (do.,  not to be confounded with the gods of the same name).--§ 130 (do.): I,  67,  2694 (mahāsuraḥ,  incarnate as king Darada). Cf. Asura.

Sūrya^3 = Mahāpurusha (Mahāpurushastava).--Do.^4 = Śiva (1000 names^1--2).--Do.^5 = Vishṇu (1000 names).

पुराणम्

English

सूर्य १ / SŪRYA I. The God who gives light to the worlds.1) Birth.   It is said that the Sun was born to kaśyapa by his wife aditi. Mahāviṣṇu begot brahmā and brahmā begot marīci. prajāpati kaśyapa was born from marīci. Several sons were born to kaśyapa by aditi the daughter of dakṣa. They are known by the names Ādityas,  Vasus,  Rudras and so on. Of these,  Ādityas are tewelve in number. (āditya means the son of aditi). There is a difference of opinion as to who these twelve Ādityas are. According to agni purāṇa,  Chapter 51,  the twelve Ādityas are varuṇa,  sūrya (the Sun),  Sahasrāṁśu,  dhātā,  tapana,  savitā,  Gabhasti,  ravi,  parjanya,  tvaṣṭā,  mitra and viṣṇu. (See under dvādaśādityas). But in mahābhārata,  Ādi Parva,  Chapter 65,  Stanza 15,  it is stated that the twelve Ādityas are dhātā,  aryamā,  mitra,  śukra,  varuṇa,  aṁśa,  bhaga,  vivasvān,  pūṣā,  savitā tvaṣṭā and viṣṇu.
Very often these names are used as synonyms of the Sun. So it is better to assume that there are several Ādityas and that it is the sun who gives light and heat to the worlds. vivasvān is this sun because it is said that from this vivasvān the manu Vaivasvata was born and from this Vaivasvata,  ikṣvāku,  the first king of the Solar dynasty,  was born.
2 The chariot of the Sun. The sun rises in the east and sets in the west,  in consequence of which days and nights occur. The Purāṇic assumption is that the sun travels in a very big chariot. The chariot of the Sun is nine thousand yojanas long. The wheel is fixed to this. The great wheel of time with three centres,  five tyres and six spokes,  is fixed on that indestructible year. It has seven horses,  which are the seven Vedic metres,  called by the names gāyatrī,  bṛhatī,  uṣṇik,  jagatī,  Tṛiṣṭubh,  Anuṣṭubh and Paṅkti. Another axle used for the chariot of the Sun is fortyfive thousand five hundred yojanas long. The length of each half of the Yoke is proportionate to the length of the axle. The short axle of the chariot with the small half of the yoke is fixed on dhruva. The wheel fixed on the other axle rests on the mount Mānasottara.
Separate Ādityas,  hermits Gandharvas,  celestial maids,  Yakṣas,  serpents and giants sit,  in the chariot of the Sun every month. In the month of Caitra,  which is also called Madhumāsa,  the seven officers of the month who travel daily in the chariot,  are the āditya dhātā,  the celestial maid Kratusthalā,  the hermit pulastya,  the serpent vāsuki,  the yakṣa Rathabhṛt,  the gaint Heti,  and the gandharva tumburu. In the month of vaiśākha also called mādhava,  the āditya Aryaman,  the hermit pulaha,  the yakṣa Rathaujas,  the celestial maid puñjikasthalā,  the giant praheti,  the serpent Kacavīra and the gandharva nārada sit in the chariot. In the month of jyeṣṭha,  the āditya mitra,  the hermit atri,  the serpent takṣaka,  giant pauruṣeya,  the celes-  tial maid menakā,  the gandharva hāhā,  and the yakṣa Rathasvana,  sit in the chariot. In the month of āṣāḍha,  the āditya varuṇa,  the hermit vasiṣṭha,  the serpent nāga,  the celestial maid sahajanyā,  the gandharva hūhū,  the giant Ratha and the yakṣa citraratha,  travel in the chariot. In the month of śrāvaṇa,  the āditya indra,  the gandharva,  viśvāvasu,  the yakṣa Srotas,  the serpent elāputra,  the hermit aṅgiras,  the celestial maid pramlocā,  and the giant Sarpī travel in the chariot. In the month of Bhādrapada the āditya vivasvān,  the gandharva,  ugrasena,  the hermit bhṛgu,  the yakṣa,  āpūraṇa,  the celestial maid Anumlocā,  the serpent Śaṅkhapāla and the giant Vyāghra sit in the chariot. In the month of Aśvanī,  the āditya pūṣā,  the gandharva Vasuruci,  the giant vāta,  the hermit gautama,  the serpent dhanañjaya,  the yakṣa suṣeṇa and the celestial maid Ghṛtāci sit in the chariot. In the month of Kārttika,  the gandharva is another viśvāvasu,  the hermit bharadvāja,  āditya parjanya,  the serpent airāvata,  the celestial maid,  viśvācī,  yakṣa senajit and the giant āpa,  sit in the chariot. In the month of Mārgaśīrṣa,  the āditya aṁśa,  the hermit kaśyapa,  the yakṣa tārkṣya,  the serpent mahāpadma,  the celestial maid urvaśī,  the gandharva citrasena,  and the giant Vidyut travel in the chariot. In the month of Pauṣa,  the hermit kratu,  the āditya bhaga,  the gandharva ūrṇāyu,  the giant Sphūrja,  the serpent karkoṭaka,  the yakṣa ariṣṭanemi and the celestial maid pūrvacitti travel in the chariot. In the month of māgha,  the āditya tvaṣṭā,  the hermit jamadagni,  the serpent kambala,  the celestial maid tilottamā,  the giant Brahmopeta,  the yakṣa Ṛtajit and the gandharva dhṛtarāṣṭra sit in the chariot. In the month of phālguna the āditya viṣṇu,  the serpent aśvatara,  the celestial maid rambhā,  the gandharva suvarcas,  the yakṣa satyajit,  the hermit viśvāmitra,  and the giant Yajñopeta travel in the chariot. These seven persons live in the region of the Sun in their time. The hermits praise the Sun
 the gandharvas sing
 the celestial maids dance
 the giants walk behind as guards. The serpents prepare the horses to be yoked
 the Yakṣas hold the bridle and the bālakhilyas stand round the Sun. These groups of seven in each month are responsible for heat,  coldness,  rain etc. (viṣṇu purāṇa,  aṁśa 2,  Chapter 8).3) The Vedic figure of the Sun.   Even though the sun is only one of the seven groups,  he is above the others in prominence. The complete power of viṣṇu is the three Vedas Ṛg,  Yajus and sāma. The power in the form of the three Vedas blazes in the form of the Sun. That power destroys all the sins in the world. viṣṇu stays inside the sun in the form of Ṛg,  Yajus and sāma for the Sustenance and protection of the world. As said before,  the three Vedas are the parāśakti,  or the feminine supreme power of viṣṇu. She is the three Vedas themselves. Every month she stays inside that particular āditya of the month. In the morning the ṛgveda praises the Sun. At noon the yajurveda praises the Sun and in the evening the Sāmans such as Bṛhad rathantara and so on. The three Vedas Ṛg,  Yajus and Sāman are portions of viṣṇu. This power of viṣṇu stays in āditya always. It stays not only in the Sun,  but also in the three godheads brahmā,  viṣṇu and śiva. At the time of creation brahmā was pervaded by Ṛg. At the time of sustenance,  viṣṇu is pervaded by Yajus. At the end  rudra will be pervaded by Sāman. So the sound of Sāman will be unpalatable. Thus this Vaiṣṇavite power which is having the attribute of purity (Sattva) and Vedas,  pervades mainly the sun though it remains on the seven groups also. Being the seat of this power,  the Sun blazes with his rays and destroys the darkness in all the worlds.
Such a Sun is praised by the hermits. The Gandharvas sing in front of the Sun. The celestial maids dance before him. The giants guard him,  the serpents prepare his chariot,  the Yakṣas hold the bridle and the bālakhilyas stand around him. viṣṇu who is having the figure of the Sun pervaded by the power of the Vedas,  never rises or sets. The seven groups are separate from that viṣṇu. As the figures of those who approach,  are reflected in a mirror fixed on a post,  that power of viṣṇu,  without separating itself from that chariot,  pervades them who come every month in turn. (viṣṇu purāṇa,  aṁśa 2,  Chapter 11).4) The direction of the sun.   The Sun starts from the east and goes to the western ocean. The directions east and west originate from this rising and setting. As a matter of fact when the sun rises in the east it is bright in places behind it. But it does not shine in the palace of brahmā on the top of mahāmeru. The rays of the sun which enter the palace are driven back by the radiance of the palace. The mountain Meru is north to all islands and countries. So on one side of that mount it is always day and on the other side it is always night. When the Sun sets his light enters fire. So at night the light of fire goes far. In the same way,  at day time,  the light of fire enters the sun. So the sun shines more. Thus because the light of the sun and fire enter each other the day and the night wax when the sun shines on the southern and northern hemi-spheres. The dark nights and bright days enter water gradually. The water seems a little red,  in day time because darkness has entered it in the night. After sunset the water seems a little white because the day has entered the water.
Thus when the sun passes through the middle of the island puṣkara,  the change of the Sun to one thirtieth portion of the earth is called ‘Mauhūrtikagati’ (covering the distance in a muhūrta--48 minutes). The sun,  like a fly sitting on the circumference of the wheel of a potter travels round the earth inclining a portion of a thirtieth of the earth,  and making day and night. In the beginning of the transit to the Tropic of Cancer,  the sun passes into the zodiac of Makara,  and then to kumbha and Mīna. After having completed the three zodiacs,  the sun makes the day and night equal and enters Viṣuva. At the end of travelling in the Northern hemi-sphere the sun enters the zodiac of Karkaṭaka and transit to the south begins. (viṣṇu purāṇa,  aṁśa 2,  Chapter 8).5) The Sun in the clutches of the giants.   The Sun is being attacked daily by a kind of giants called the mandehas.6) Family life.   The Sun married saṁjñā,  the daughter of viśvakarmā. three children manu,  yama and yamī were born to him by saṁjñā. By chāyā,  the maid of saṁjñā,  three children,  Śanaiścara,  manu and tapatī were born to the Sun. aśvinīkumāras and revanta were born by saṁjñā to the sun who took the form of a horse. (See under saṁjñā and chāyā).
On several occasions other sons such as sugrīva,  kālindī karṇa and so on were born to the Sun. (For details see under those entries). 7) The rising delayed.   A story stating that the rising of the sun was delayed because of the curse of śīlavatī,  is stated in mahābhārata. (See under śīlavatī).8) The Sun and the syamantaka.   Once the King satrājit did penance and got the jewel syamantaka from the Sun. (For detailed story see under prasena).9) The Sun and rāhu.   Once the Sun and the moon pointed out rāhu who had come to partake of the Amṛta (Ambrosia) in stealth and Mahaviṣṇu cut off his head. (For detailed story see under Amṛta,  para 4).10) The Sun the teacher of hanūmān.   The Sun is the teacher of hanūmān. (See under hanūmān).11) The Sun and rāvaṇa.   Once rāvaṇa happened to reach the Solar region,  while he was conducting regional conquest. That night he rested on mahāmeru,  and then got into his plane puṣpaka,  ready for fight in the morning. Seeing the Sun rising up,  rāvaṇa called his minister prahasta and said to him. “Minister,  go and convey my words to the Sun. ‘Rāvaṇa has come to fight. Either get down and fight or admit defeat.’ prahasta walked towards the sun and told the words of the King to the two gate-keepers piṅgala and daṇḍī. The Sun was informed of this by daṇḍī. The Sun told daṇḍī thus: “Daṇḍī,  I don't mind whether I defeat or I am defeated by rāvaṇa. The thing is,  that I have no time.” daṇḍī informed rāvaṇa of this. rāvaṇa went away shouting that he had defeated the Sun.12) Fight with śiva.   See under śiva para 7,  Sub para 7.13) The Sun lost his lustre.   See under sukeśa.14) Artificial Sun.   See under brahmā,  para 13.15) The Sun and karṇa.   See under karṇa.16) The hermit atri and the Sun.   See under atri,  para 4.17) The names of the Sun.   Once the hermit dhaumya repeated to dharmaputra the one hundred and eight names of the Sun. Those names are given in mahābhārata,  Vana Parva,  Chapter 3.13) Other details.  (i)  Once pāñcālī worshipped the Sun. The Sun created an unseen giant for her protection. (M.B. virāṭa Parva,  Chapter 15,  Verse 19).(ii)  pāñcālī did penance before the Sun and procured the ‘Akṣayapātra’ (the pot that never became empty). (See under akṣayapātra).(iii)  The Sun destroys the ungrateful asuras (demons). (M.B. Udyoga Parva,  Chapter 108,  Verse 16).(iv)  There is a story connecting the Sun and the South. In days of old the Sun performed a sacrifice according to the Vedas,  and to kaśyapa who was the ministerial priest,  he gave the South as dakṣiṇā (offering). So the south got the name ‘Dakṣiṇa’. (M.B. Udyoga Parva,  Chapter 109,  Verse 1).(v)  The west is the place where the Sun pours his rays after the end of the day. (M.B. Udyoga Parva,  Chapter 110,  Verse 2).(vi)  When karṇa and arjuna confronted each other in the battle of bhārata,  the Sun boasted to indra that karṇa would come out victorious. (M.B. karṇa Parva,  Chapter 87,  Stanza 57).(vii)  The Sun gave subrahmaṇya two attendants named subhrāja and bhāsvara. (śalya Parva,  Chapter 45,  Verse 31).(viii)  Once śiva anointed the Sun as the King of all the planets. (M.B. śānti Parva,  Chapter 112,  Stanza 31). (ix)  The Sun once gave yājñavalkya the boon that he would get knowledge of the Vedas. (M.B. śānti Parva,  Chapter 318,  Verse 6).(x)  The story of one who had attained the region of the Sun by ‘Uñchavṛtti’ (Living on the grains fallen on the field) is given in mahābhārata,  śānti Parva,  a few Chapters from 353,  as follows:
There was a Brahmin in a place called mahāpadma on the banks of the Ganges. He wandered here and there for knowledge of Vedas. Once a hermit met him and directed him towards a nāga named padmanābha. padmanābha is the serpent which supports the chariot of the Sun. The Brahmin-hermit started in search of padmanābha. At last he found out his house. But there was the wife of padmanābha only. She said that her husband would return within a few days. Accordingly he remained on the banks of the Ganges without any food. padmanābha returned and both of them met together. The hermit asked the nāga what he should do in order to get merged in God. The nāga replied that he could become one with God by uñchavṛtti. The nāga continued. “The Sun is a god who had invoked into himself a saint who had lived only by the fallen grains in the field. The activities of that Sun are wonderful. The hermits and saints attach themselves to the rays of the Sun as birds attach themselves to the branches of trees. The great storms arising from the Sun spread wide in the sky. I saw once a person sitting inside that Sun who was a wonder of wonders. When that person as shining as the Sun came to him in the noon the Sun embraced him and seated him inside him. I asked him who he was. The Sun replied that he was a person who had attained heaven by uñchavṛtti.” Hearing the advice given by the nāga,  the Brahmin engaged in uñchavṛtti and attained heaven.(xi)  The Sun gave subrahmaṇya shining beauty. (M.B. anuśāsana parva,  Chapter 86,  Verse 23).(xii)  The Sun gave the hermit jamadagni an umbrella and slippers. (See under Cherippu).(xiii)  In olden days when a war between the devas and the Asuras was drawing near,  rāhu wounded the Sun and the moon. Along with that the universe fell in darkness,  and the asuras began to destroy the devas. At this time according to the prayer of the gods the hermit atri assumed the figure of the Moon and made the Sun as shining as of old. (M.B. anuśāsana parva,  Chapter 156,  Stanza 2).(xiv)  The Synonyms of Sun according to the Amarakośa are given below:--
(Sūra,  sūrya,  aryamā,  āditya,  Dvadaśātmā,  divākara,  bhāskara,  Ahaskara,  Bradhna,  prabhākara,  Vibhākara,  Bhāsvān,  vivasvān,  Saptāśva,  Haridaśva,  Uṣṇaraśmi,  vikartana,  Arka,  Mārtaṇḍa,  Mihira,  aruṇa,  pūṣā,  Dyumaṇi,  Taraṇi,  mitra,  Citrabhānu,  virocana,  viśvāvasu,  Grahapati,  Tviṣāmpati,  Aharpati,  bhānu,  haṁsa,  Sahasrāṁśu,  savitā,  tapana,  ravi,  Padmākṣa,  Tejasāṁrāśi,  Chāyānātha,  Tamisrahā,  Karmasākṣī,  Jagaccakṣus,  Lokabandhu,  Trayītanu,  Pradyotana,  Dinamaṇi,  Khadyota,  Lokabāndhava,  Ina,  bharga,  Dhāmanidhi,  Aṁśumālī and Abjinīpati.

सूर्य २ / SŪRYA II. An asura (demon). It is stated in mahābhārata,  Ādi Parva,  Chapter 65,  Verse 26,  that this asura was the son born to prajāpati kaśyapa by his wife kadrū. The King Darda was the rebirth of this asura. 

Vedic Reference

English

 Sūrya,  the ‘sun, ’ plays a great part in Vedic mythology and
religion, ^1 corresponding with the importance of the sun as a
factor in the physical life of the peninsula. In the Rigveda^2
the sun is normally regarded as a beneficent power,  a not
unnatural view in a people which must apparently have issued
from the cold regions of the Himālaya mountains. Its heat
is,  however,  alluded to in some passages of the Rigveda, ^3 as
well as referred to in the Atharvaveda and the literature of the
Brāhmaṇas.^4
In one myth Indra is said to have vanquished Sūrya and to
have stolen his wheel:^5 this is possibly a reference to the
obscuration of the sun by a thunderstorm.^6 The Aitareya
Brāhmaṇa^7 presents a naive conception of the course of the
sun,  which it regards as bright on one side only,  and as
returning from west to east by the same road,  but with the
reverse side turned towards the earth,  thus at night illumining
the stars in heaven.^8 In the Rigveda^9 wonder is expressed
that the sun does not fall.
There are several references to eclipses in the Rigveda. In
one passage^10 Svarbhānu,  a demon,  is said to have eclipsed the
sun with darkness,  while Atri restores the light of the sun,  a
similar feat being elsewhere attributed to his family,  the Atris.^11
In the Atharvaveda^12 Rāhu appears for the first time in con-
nexion with the sun. Indra's defeat of Sūrya^6 may also be
explained as alluding to an eclipse
 in two other passages^13
such an interpretation seems at least probable. Ludwig^14 not
only argues that the Rigveda knows the theory of eclipses
caused by an occultation of the sun by the moon,  and regards
the sun as going round the earth, ^15 but even endeavours to
identify an eclipse referred to in the Rigveda with one that
occurred in 1029 B.C. These views are completely refuted by
Whitney.^16
The sun as a maker of time^17 determines the year of 360 days, 
which is the civil year and the usual year (Saṃvatsara) of
Vedic literature. This solar year is divided into two halves —
the Uttarāyaṇa, ^18 when the sun goes north,  and the Dakṣiṇā-
yana, ^19 when it goes south. There can be no doubt that these
periods denote the time when the sun turns north from the
winter solstice,  and when it turns south from the summer
solstice,  for the Kauṣītaki Brāhmaṇa^20 says so in perfectly clear
language. The alternative theory is to regard the periods as
those when the sun is in the north — i.e.,  when it is north of the
equator,  and when it is in the south,  taking as points of depar-
ture the equinoxes,  not the solstices
 but this view has no
support in Vedic literature,  and is opposed to the fact that
the equinoxes play no part in Vedic astronomical theory.^21
There are only doubtful references to the solstices in the
Rigveda.^22
The Brāhmaṇas, ^23 and perhaps the Rigveda, ^24 regard the
moon as entering the sun at new moon. According to Hille-
brandt, ^25 the Rigveda^26 recognizes that the moon shines
by the borrowed light of the sun,  but this seems very doubt-
ful. See also Aryamṇaḥ Panthā, ^27 Nakṣatra,  and Sapta
Sūryāḥ.
1) See Macdonell,  Vedic Mythology, 
p. 30 et seq.
2) E.g.,  i. 50,  6
 115,  1. 3
 164,  11.
13
 191,  8. 9
 vii. 63,  1
 x. 37,  4
85,  9
 88,  11
 139,  3,  etc.
3) Rv. vii. 34,  19
 ix. 107,  20.
4) Ehni,  Yama,  134
 Macdonell,  op. cit., 
p. 31.
5) i. 175,  4
 iv. 30,  4
 x. 43,  5.
6) Macdonell,  loc. cit.
7) iii. 44,  4.
8) Macdonell,  p. 10,  who compares
Rv. i. 115. 5
 x. 37,  3. See also Speyer, 
Journal of the Royal Asiatic Society,  1906, 
723
 Thibaut,  Astronomie,  Astrologie und
Mathematik,  6.
9) Rv. iv. 13,  5.
10) Rv. v. 40,  5-9. Cf. Macdonell, 
p. 160
 Pañcaviṃśa Brāhmaṇa,  iv. 5,  2
6,  14
 Kauṣītaki Brāhmaṇa,  xxiv. 3
Tilak,  Orion,  159.
11) Av. xiii. 2,  4,  12,  36
 Śatapatha
Brāhmaṇa,  iv. 3,  4,  21.
12) Av. xix. 9,  10
 Zimmer,  Altindisches
Leben,  351.
6) Macdonell,  loc. cit.
13) Rv. iv. 28,  2,  3
 v. 33,  4. In
x. 27 20,  sūro markaḥ means,  according
to Roth. St. Petersburg Dictionary,  s.v., 
and Zimmer,  loc. cit.,  a demon of
eclipse
 but it may also mean the
‘cleansing’ sun. Av. ii. 10,  8,  clearly
refers to an eclipse. See Lanman, 
Festgruss an Roth,  187-190.
14) Proceedings of the Bohemian
Academy of Sciences,  May,  1885
Translation of the Rigveda,  6,  x.
15) See Rv. iv. 28,  23
 v. 33,  4
x. 37,  3
 138,  4.
16) Proceedings of the American Oriental
Society,  October,  1885,  xvii (Journal of
the American Oriental Society,  13,  lxi-
lxvi)
 Journal of the American Oriental
Society,  16,  lxxxii,  lxxxiii
 Eggeling, 
Sacred Books of the East,  41,  65,  66
 Thi-
baut,  Astronomie,  Astrologie und Mathe-
matik,  6.
17) Rv. v. 81,  1.
18) The form Uttarāyaṇa is later
(Manu,  vi. 10,  etc.). Udagayana occurs
in the Bṛhadāraṇyaka Upaniṣad,  vi. 3,  1
Kauśika Sūtra,  lxvii. 4
 Lāṭyāyana
Śrauta Sūtra,  viii. 1,  1
 Gobhila Gṛhya
Sūtra,  i. 1,  3
 Āśvalāyana Gṛhya Sūtra, 
i. 4,  etc.
 Weber,  Naxatra,  2,  201,  212
Jyotiṣa,  107 et seq.
 Yāska,  Nirukta, 
xiv. 10.
19) The form is late (Manu,  i. 67,  etc.).
In the Śatapatha Brāhmaṇa,  ii. 1,  3, 
the two Ayanas are equated each with
three seasons — the northern course with
spring,  summer,  and rains
 the southern
with autumn,  winter,  and cool season.
But this is merely an inevitable in-
accuracy,  since no real season begins
with the winter solstice.
20) xix. 3. Cf. Taittirīya Saṃhitā, 
vi. 5,  3
 Bṛhadāraṇyaka Upaniṣad, 
vi. 1,  18 (Mādhyaṃdina = vi. 2,  18
Kāṇva)
 Weber,  Naxatra,  2,  345 et seq.
21) Thibaut,  Indian Antiquary,  24,  96
Astronomie,  Astrologie und Mathematik, 
 10
 Oldenberg,  Zeitschrift der Deutschen
Morgenländischen Gesellschaft,  48,  631
et seq.
 49,  473 et seq.
 Nachrichten der
königlichen Gesellschaft der Wissenschaften
zu Göttingen,  1909,  564,  n. 1
 Keith, 
Journal of the Royal Asiatic Society,  1909, 
1103. On the other side. see Tilak, 
Orion,  22-31.
22) See Hillebrandt,  Vedische Myth-
ologie,  3,  279-283,  who cites Rv. i. 61, 
15
 v. 29,  5
 x. 171,  4
 179,  2. But
none of these passages are conclusive.
Cf. Thibaut,  op. cit.,  6.
23) Śatapatha Brāhmaṇa,  i. 6,  4,  18
iv. 6,  7,  12
 x. 6,  2,  3
 xi. 1,  6,  19
Bṛhadāraṇyaka Upaniṣad,  i. 2,  13
Aitareya Brāhmaṇa,  viii. 28,  8.
24) v. 47,  3
 ix. 25,  6
 71,  2
 x. 55,  5
138,  4. Cf. Hillebrandt,  op. cit.,  1, 
463-466.
25) Ibid.,  3,  467,  468.
26) ix. 71,  9
 76,  4
 86,  32
 perhaps
i. 190,  3
 Sāmaveda,  ii. 9,  2,  12,  1.
Thibaut,  op. cit.,  6,  considers that the
meaning of the passages is merely that
the moon is filled up during the bright
half of the month by light emanating
from the sun.
27) Ludwig,  Translation of the Rig-
veda,  3,  188,  finds in the Rigveda, 
i. 110,  2,  a mention of the inclination
of the ecliptic to the equator,  and in
x. 86,  4,  a reference to the axis of the
earth. Cf. Tilak,  Orion,  158 et seq.
Oldenberg,  Ṛgveda-Noten,  1,  102,  105.
These views are clearly quite wrong.
The notions of the sun given in the
Brāhmaṇas are all very naive and
simple
 the distance of heaven and
the sun from the earth is the height
of a thousand cows one on the top
of the other (Pañcaviṃśa Brāhmaṇa, 
xvi. 8,  6),  or forty-four days' journey
for a horse (ibid.,  xxv. 10,  16),  or a
thousand days' journey for a horse
(Aitareya Brāhmaṇa,  ii. 17,  8),  or a
hundred leagues (Kausītaki Brāhmaṇa, 
viii. 3). They record also such facts
as that the sun rises from and sets in
the waters (Aitareya Brāhmaṇa,  iv. 20, 
13
 of. Nirukta,  vi. 17
 Kauṣītaki
Brāhmaṇa,  xxiv. 4,  5
 xxvi. 1),  and
that it sets in the west (ibid.,  xviii. 9).
The Śatapatha Brāhmaṇa calls the sun
circular (vii. 4,  1,  17),  and also four-
cornered (catuḥ-śrakti) in xiv. 3,  1,  17, 
and so on. See Weber,  Indische Studien, 
9,  358 et seq.

अमरकोशः

Sanskrit

Word:  सूर्यः
Root:  सूर्य
Gender:  पुं
Number:  all
Meaning(s): 
⇒ sun
⇒ drug
⇒ solar
⇒ new bride
⇒ swallow-wort
⇒ epithet of ziva
⇒ sun or its deity
⇒ daughter of sUrya or the Sun
⇒ symbolical expression for the number twelve
⇒ bitter cucumber or bitter gourd [Citrullus colocynthis - Bot.]
Shloka(s): 
1|3|28|1 ► सूरसूर्यार्यमादित्यद्वादशात्मदिवाकराः। (दिग्वर्गः)
1|3|28|2 ► भास्कराहस्करब्रध्नः प्रभाकरविभाकराः॥ (दिग्वर्गः)
1|3|29|1 ► भास्वद्विवस्वत्सप्ताश्वहरिदश्वोष्णरश्मयः। (दिग्वर्गः)
1|3|29|2 ► विकर्तनार्कमार्तण्डमिहिरारुणपूषणः॥ (दिग्वर्गः)
1|3|30|1 ► द्युमणिस्तरणिर्मित्रश्चित्रभानुर्विरोचनः। (दिग्वर्गः)
1|3|30|2 ► विभावसुर्ग्रहपतिस्त्विषांपतिरहर्पतिः॥ (दिग्वर्गः)
1|3|31|1 ► भानुर्हंसः सहस्रांशुस्तपनः सविता रविः। (दिग्वर्गः)
1|3|31|2 ► पद्माक्षस्तेजसांराशिश्छायानाथस्तमिस्रहा। (दिग्वर्गः)
1|3|31|3 ► कर्मसाक्षी जगच्चक्षुर्लोकबन्धुस्त्रयीतनुः। (दिग्वर्गः)
1|3|31|4 ► प्रद्योतनो दिनमणिः खद्योतो लोकबान्धवः। (दिग्वर्गः)
1|3|31|5 ► इनो भगो धामनिधिश्चांशुमाल्यब्जिनीपतिः। (दिग्वर्गः)
1|3|31|6 ► माठरः पिङ्गलो दण्डश्चण्डांशोः पारिपार्श्वकाः॥ (दिग्वर्गः)
3|3|5|1 ► मारुते वेधसि ब्रघ्ने पुंसि कः कं शिरोऽम्बुनोः। (नानार्थवर्गः)
3|3|19|2 ► आशुगौ वायुविशिखौ शरार्कविहगाः खगाः॥ (नानार्थवर्गः)
3|3|20|1 ► पतङ्गौ पक्षिसूर्यौ च पूगः क्रमुकवृन्दयोः। (नानार्थवर्गः)
3|3|89|2 ► पादा रश्म्यङ्घ्रितुर्यांशाश्चन्द्राग्न्यर्कास्तमोनुदः॥ (नानार्थवर्गः)
3|3|109|1 ► क्लेशेऽपि वृजिनो विश्वकर्मार्कसुरशिल्पिनोः। (नानार्थवर्गः)
3|3|164|1 ► अद्रयो द्रुमशैलार्काः स्त्रीस्तनाब्दौ पयोधरौ। (नानार्थवर्गः)
3|3|175|2 ► शुकाहिकपिभेकेषु हरिर्ना कपिले त्रिषु॥ (नानार्थवर्गः)
3|3|206|3 ► स्त्रीभावावज्ञयोर्हेला हेलिः सूर्ये रणे हिलिः। (नानार्थवर्गः)
3|3|207|2 ► अवयः शैलमेषार्का आज्ञाह्वानाध्वरा हवाः॥ (नानार्थवर्गः)
3|3|219|3 ► नृशंसखड्गौ निस्त्रिंशावंशुः सूर्येंशवः कराः। (नानार्थवर्गः)
3|3|239|2 ► व्यूहो वृन्देऽप्यहिर्वृत्रेऽप्यग्नीन्द्वर्कास्तमोपहाः॥ (नानार्थवर्गः)
Synonym(s): 
➠ 1|3|28|1 ⇢ सूरः (सूर) (पुं) ⇒ sun, teacher, inciter, propeller, wise or learned man, Crown flower plant  [Calotropis Gigantea - Bot.]
➠ 1|3|28|1 ⇢ सूर्यः (सूर्य) (पुं) ⇒ sun, drug, solar, new bride, swallow-wort, epithet of ziva, sun or its deity, daughter of sUrya or the Sun, symbolical expression for the number twelve, bitter cucumber or bitter gourd [Citrullus colocynthis - Bot.]
➠ 1|3|28|1 ⇢ अर्यमा (अर्यमन्) (पुं) ⇒ sun, companion, play-fellow, bosom friend, chum [companion], milkweed plant [Asclepias - Bot.], friend who asks a woman in marriage for another
➠ 1|3|28|1 ⇢ आदित्यः (आदित्य) (पुं) ⇒ sun, son of aditi, seventh lunar mansion, relating to the god of the sun, belonging to or coming from aditi, Crown flower plant  [Calotropis Gigantea - Bot.], relating or belonging to or coming from the Adityas
➠ 1|3|28|1 ⇢ द्वादशात्मा (द्वादशात्मन्) (पुं)
➠ 1|3|28|1 ⇢ दिवाकरः (दिवाकर) (पुं) ⇒ sun, crow, day-maker, Crown flower plant  [Calotropis Gigantea - Bot.]
➠ 1|3|28|2 ⇢ भास्करः (भास्कर) (पुं) ⇒ fire, hero, bright, glittering, making light, shining [making light], often found at the end of names, Crown flower plant  [Calotropis Gigantea - Bot.]
➠ 1|3|28|2 ⇢ अहस्करः (अहस्कर) (पुं)
➠ 1|3|28|2 ⇢ ब्रध्नः (ब्रध्न) (पुं) ⇒ bay, sun, ruddy, great, horse, mighty, pale red, yellowish, world of the sun, particular disease, point or some other part of an arrow
➠ 1|3|28|2 ⇢ प्रभाकरः (प्रभाकर) (पुं) ⇒ sun, fire, moon, light-maker, particular samAdhi
➠ 1|3|28|2 ⇢ विभाकरः (विभाकर) (पुं) ⇒ sun, fire, king, prince, light-maker, that portion of the moon which is illumined by the sun
➠ 1|3|29|1 ⇢ भास्वान् (भास्वत्) (पुं) ⇒ hero, light, shining, splendid, luminous, brightness
➠ 1|3|29|1 ⇢ विवस्वान् (विवस्वत्) (पुं) ⇒ god, shining forth, Brilliant one, diffusing light, of,  relating to,  or occurring in the morning
➠ 1|3|29|1 ⇢ सप्ताश्वः (सप्ताश्व) (पुं)
➠ 1|3|29|1 ⇢ हरिदश्वः (हरिदश्व) (पुं)
➠ 1|3|29|1 ⇢ उष्णरश्मिः (उष्णरश्मि) (पुं)
➠ 1|3|29|2 ⇢ विकर्तनः (विकर्तन) (पुं) ⇒ sun, dividing, cutting asunder, son who has usurped his father's kingdom
➠ 1|3|29|2 ⇢ अर्कः (अर्क) (पुं) ⇒ sun, fire, hymn, song, penis, copper, praise, twelve, number, Sunday, singer, crystal, sunbeam, learned man, elder brother, one who praises, religious ceremony, flash of lightning, Crown flower plant  [Calotropis Gigantea - Bot.]
➠ 1|3|29|2 ⇢ मार्तण्डः (मार्तण्ड) (पुं) ⇒ hog, boar, Adityas, statue of the sun-god, sun or the god of the sun
➠ 1|3|29|2 ⇢ मिहिरः (मिहिर) (पुं)
➠ 1|3|29|2 ⇢ अरुणः (अरुण) (पुं) ⇒ sun, red, dumb, dawn, ruby, ruddy, tawny, coarse, full of, molasses, perplexed, red colour, mixed with, reddish-brown, kind of leprosy, charioteer of the sun, little poisonous animal, dawn,  personified as the charioteer of the sun, red kamala plant [Mallotus philippensis - Bot.]
➠ 1|3|29|2 ⇢ पूषा (पूषन्) (पुं)
➠ 1|3|30|1 ⇢ द्युमणिः (द्युमणि) (पुं)
➠ 1|3|30|1 ⇢ तरणिः (तरणि) (पुं) ⇒ sun, quick, saving, helping, untired, energetic, benevolent, ray of light, carrying over, moving forwards, Crown flower plant  [Calotropis Gigantea - Bot.]
➠ 1|3|30|1 ⇢ मित्रः (मित्र) (पुं)
➠ 1|3|30|1 ⇢ चित्रभानुः (चित्रभानु) (पुं) ⇒ shining with light, of variegated lustre, the 16th year in the 60 years' cycle of Jupiter, Crown flower plant  [Calotropis Gigantea - Bot.], Ceylon Leadwort plant [Plumbago zeylanica - Bot.]
➠ 1|3|30|1 ⇢ विरोचनः (विरोचन) (पुं) ⇒ fire, moon, brightening, illuminating, shining upon, species of karaJja, species of syonAka, sun or the god of the sun
➠ 1|3|30|2 ⇢ विभावसुः (विभावसु) (पुं) ⇒ sun, moon, abounding in light, fire or the god of fire, sort of necklace or garland
➠ 1|3|30|2 ⇢ ग्रहपतिः (ग्रहपति) (पुं) ⇒ moon, Crown flower plant  [Calotropis Gigantea - Bot.]
➠ 1|3|30|2 ⇢ त्विषाम्पतिः (त्विषाम्पति) (पुं)
➠ 1|3|30|2 ⇢ अहर्पतिः (अहर्पति) (पुं)
➠ 1|3|31|1 ⇢ भानुः (भानु) (पुं) ⇒ sun, king, lord, master, lustre, prince, Adityas, splendour, appearance, brightness, light or a ray of light, gods of the 3rd manvantara
➠ 1|3|31|1 ⇢ हंसः (हंस) (पुं) ⇒ envy, swan, goose, horse, silver, malice, gander, flamingo, mountain, soul or spirit, kind of measure, kind of ascetic, unambitious monarch, spiritual preceptor, excellent draught-ox, one of the vital airs, goose,  swan,  flamingo, temple of a particular form, to act or behave like a swan, mystical name of the letter h, kind of mantra or mystical text, man of supernatural qualities born under a particular constellation
➠ 1|3|31|1 ⇢ सहस्रांशुः (सहस्रांशु) (पुं)
➠ 1|3|31|1 ⇢ तपनः (तपन) (पुं) ⇒ sun, heat, agastya, burning, warming, shining, oppressor, civet cat, hot season, causing pain or distress, East Indian Senna [Cassia Senna], araNi tree [Premna serratifolia - Bot.], marking nut plant [ Semecarpus Anacardium  - Bot. ]
➠ 1|3|31|1 ⇢ सविता (सवितृ) (पुं) ⇒ sun, rouser, vivifier, stimulator, orb of the sun or its god, crown flower plant [Calatropis Gigantea - Bot.]
➠ 1|3|31|1 ⇢ रविः (रवि) (पुं) ⇒ sun, Sunday, mountain, sun or the sun-god, right canal for the passage of the vital air, Crown flower plant  [Calotropis Gigantea - Bot.]
➠ 1|3|31|2 ⇢ पद्माक्षः (पद्माक्ष) (पुं)
➠ 1|3|31|2 ⇢ तेजसांराशिः (तेजसांराशि) (पुं)
➠ 1|3|31|2 ⇢ छायानाथः (छायानाथ) (पुं)
➠ 1|3|31|2 ⇢ तमिस्रहा (तमिस्रहन्) (पुं)
➠ 1|3|31|3 ⇢ कर्मसाक्षी (कर्मसाक्षिन्) (पुं)
➠ 1|3|31|3 ⇢ जगच्चक्षुः (जगच्चक्षुस्) (पुं)
➠ 1|3|31|3 ⇢ लोकबन्धुः (लोकबन्धु) (पुं) ⇒ universal friend, friend of all name of ziva
➠ 1|3|31|3 ⇢ त्रयीतनुः (त्रयीतनु) (पुं)
➠ 1|3|31|4 ⇢ प्रद्योतनः (प्रद्योतन) (पुं)
➠ 1|3|31|4 ⇢ दिनमणिः (दिनमणि) (पुं)
➠ 1|3|31|4 ⇢ खद्योतः (खद्योत) (पुं)
➠ 1|3|31|4 ⇢ लोकबान्धवः (लोकबान्धव) (पुं)
➠ 1|3|31|5 ⇢ इनः (इन) (पुं) ⇒ sun, able, king, wild, lord, bold, master, mighty, strong, powerful, glorious, energetic, determined, lunar mansion called hasta
➠ 1|3|31|5 ⇢ भगः (भग) (पुं)
➠ 1|3|31|5 ⇢ धामनिधिः (धामनिधि) (पुं)
➠ 1|3|31|5 ⇢ अंशुमाली (अंशुमालिन्) (पुं)
➠ 1|3|31|5 ⇢ अब्जिनीपतिः (अब्जिनीपति) (पुं)
➠ 1|3|31|6 ⇢ चण्डांशुः (चण्डांशु) (पुं)
➠ 3|3|5|1 ⇢ कः (क) (पुं)
➠ 3|3|19|2 ⇢ खगः (खग) (पुं) ⇒ air, sun, wind, bird, arrow, deity, planet, grasshopper, moving in air, any air-moving insect
➠ 3|3|20|1 ⇢ पतङ्गः (पतङ्ग) (पुं) ⇒ sun, bee, bird, moth, spark, horse, Flier, flying, grasshopper, flying thing, species of rice, any flying insect, butterfly or moth, ball for playing with
➠ 3|3|89|2 ⇢ तमोनुत् (तमोनुद्) (पुं) ⇒ sun, fire, moon, lamp, light, dispersing darkness
➠ 3|3|109|1 ⇢ विश्वकर्मा (विश्वकर्मन्) (पुं) ⇒ all-doer, all-maker, carpenter, all-creator, name of the wind, accomplishing or creating everything, name of one of the seven principal rays of the sun
➠ 3|3|164|1 ⇢ अद्रिः (अद्रि) (पुं) ⇒ sun, tree, rock, stone, cloud, mountain, thunderbolt, number seven, stone for a sling, mountain-shaped mass of clouds, stone for pounding soma with or grinding it on
➠ 3|3|175|2 ⇢ हरिः (हरि) (पुं) ⇒ men, bay, sun, lion, horse, green, tawny, steed, brown, people, yellow, monkey, fallow, bearing, of yama, of ziva, greenish, carrying, of zukra, of a metre, of a demon, of a world, pale yellow, of a mountain, fawn-coloured, reddish brown, name of indra, name of brahmA, name of a dAnava, sign of the zodiac Leo, name of a son of garuDa, name of a son of parAvRt, name of a son of parAjit, name of a son of akampana, name of a son of tArakAkSa, wind or name of god of wind, of a particular high number, of various authors and scholars, yellow or reddish brown or green, name of a worshipper,  name of viSNu, particular class of gods under manu tAmasa
➠ 3|3|206|3 ⇢ हेलिः (हेलि) (पुं)
➠ 3|3|207|2 ⇢ अविः (अवि) (स्त्री)
➠ 3|3|219|3 ⇢ अंशुः (अंशु) (पुं) ⇒ ray, end, array, cloth, point, thread, sunray, sunbeam, filament, ray of light, small particle, end of a thread, minute particle, kind of soma libation
➠ 3|3|239|2 ⇢ तमोपहः (तमोपह) (पुं) ⇒ sun, fire, moon, buddha, removing darkness, removing ignorance
Related word(s): 
परा_अपरासंबन्धः ➡ ग्रहः
जातिः ➡ ग्रहः
उपाधि ➡ नाम
अवयव_अवयवीसंबन्धः ➡ किरणः
गुण-गुणी-भावः ➡ प्रभा
पति_पत्नीसंबन्धः ➡ सूर्यपत्नी
स्व_स्वामीसंबन्धः ➡ सूर्यसारथिः
अन्यसंबन्धाः ➡ सूर्यपार्श्वस्थः
    

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 सूर्य्यः,  पुं,
   (सरति आकाशे सुवति कर्म्मणि लोकंप्रेरयति वा । सृ गतौ सूप्रेरणेवा + “राजसूय-सूर्य्यमृषोद्येति ।” ३ । १ । ११४ । इति क्यप्प्रत्ययेनमाधुः ।) ग्रहविशेषः । अर्कपर्णः । इतिमेदिनी ॥
 बलिपुत्त्रः । इति केचित् ॥
 (यथा, हरिवंशे । ३ । ७४ ।“बलेः पुत्त्रशतञ्चासीत् बाणज्येष्ठं नराधिप ।धृतराष्ट्रश्च सूर्य्यश्च चन्द्रमाश्चेन्द्रतापनः ॥
”)दानवविशेषः । यथा,  --“अभवन् दनुपुत्त्राश्च वंशे ख्याता महासुराः ।विप्रचित्तिप्रधानास्ते शतं तीव्रपराक्रमाः ॥
स्वर्भानुर्वृषपर्व्वा च कुहदश्च महासुरः ।धृतराष्ट्रश्च सूर्य्यश्च दनुमानिन्द्रतापनः ॥
”इति वह्निपुराणे काश्यपीयवंशः ॥
ग्रहविशेषस्य पर्य्यायो यथा । सूरः २ अर्य्यमा ३आदित्यः ४ द्वादशात्मा ५ दिवाकरः ६ भास्करः७ अहस्करः ८ व्रध्रः ९ प्रभाकरः १० विभा-करः ११ भास्वान् १२ विवस्वान् १३ सप्ताश्वः १४हरिदश्वः १५ उष्णरश्मिः १६ विवर्त्तनः १७अर्कः १८ मार्त्तण्डः १९ मिहिरः २० अरुणः २१पृषा २२ द्युमणिः २३ तरुणिः २४ मित्रः २५चित्रभानुः २६ विरोचनः २७ विभावसुः २८ग्रहपतिः २९ त्विषाम्पतिः ३० अहःपतिः ३१भानुः ३२ हंसः ३३ सहस्रांशुः ३४ तपनः ३५सविता ३६ रविः ३७ । इत्यमरः । १ । ३ । २८ -- ३१ ॥
शृरः ३८ भगः ३९ वृध्नः ४० पद्मिनीवल्लभः ४१हरिः ४२ दिनमणिः ४३ चण्डांशुः ४४ सप्त-मप्तिः ४५ गभस्तिमान् ४६ अंशुमाली ४७काश्यपेयः ४८ खगः ४९ भानुमान् ५० लोक-लोचनः ५१ पद्मबन्धुः ५२ ज्योतिष्मान् ५३अव्यथः ५४ तापनः ५५ चित्ररथः ५६खमणिः ५७ दिवामणिः ५८ गभस्तिहस्तः ५९हेलिः ६० पतङ्गः ६१ अर्च्चिः ६२ दिनप्रणीः ६३षेदोद्यः ६४ कालकृतः ६५ ग्रहराजः ६६तमोनुदः ६७ रसाधारः ६८ प्रतिदिवा ६९ज्योतिःपीथः ७० इनः ७१ । इति शब्दरत्ना-वली ॥
 कर्म्मसाक्षी ७२ जगच्चक्षुः ७३ त्रयी-तपः ७४ प्रद्योतनः ७५ खद्योतः ७६ लोक-बान्धवः ७७ पद्मिनीकान्तः ७८ अंशुहस्तः ७९पद्मपाणिः ८० हिरण्यरेताः ८१ पीतः ८२अद्रिः ८३ अगः ८४ हरिवाहनः ८५ अम्ब-रीषः ८६ धामनिधिः ८७ हिमारातिः ८८गोपतिः ८९ कुञ्जारः ९० प्लवगः ९१ सूनुः ९२तमोपहः ९३ गभस्तिः ९४ । इति जटाधरः ॥
 * ॥
अस्य वणः रक्तश्याममिश्रितः । स च पूर्व्वदिक्-पुरुष-क्षत्त्रियजाति-सत्त्वगुण-कटुरससिंहराशीनामधिपतिः । धान्यादिसुवर्णद्रव्यचतुष्पदगो-भूमिस्वामी । चतुष्कोणाकृतिः । मध्याह्वकालेप्रबलः । वृद्धः । रणचारी । तिक्तरसप्रियश्च ।इति बृहज्जातकादयः ॥
 * ॥
 ग्रहयज्ञे तु ।वर्त्तुलाकारः । मण्डलमध्यस्थः । अस्य जन्मभूमिःकलिङ्गदेशः । गोत्रः काश्यपः । वर्णः रक्तः ।पूर्व्वमुखः । जातिः ब्राह्मणः । बलिर्गुडौदनम् ।धूपो गुग्गुलुः । गन्धो रक्तचन्दनम । समित्अर्कः । अस्य ध्यानम् ।“क्षत्त्रियं कांश्यपं रक्तं कालिङ्गं द्वादशाङ्गुलम् ।पद्महस्तद्वयं पूर्व्वाननं सप्ताश्ववाहनम् ।शिवाधिदैवतं ध्यायेद्वह्निप्रत्यधिदैवतम् ॥
”अस्य मन्त्रः ।“आकृष्णेन रजसा वर्त्तमानो निवेशयन्नमृतंमर्त्यञ्च हिरण्ययेन सविता रथेन देवो यातिभुवनानि पश्यन् ॥
” दक्षिणा धेनुः । इति ग्रह-यागसंस्कारतत्त्वे ॥
 * ॥
 तस्योत्पत्त्यादिर्यथा,  --“अथान्तरीक्षादाभाष्य कश्यपं मुनिसत्तमम् ।सतोयमेघगम्भीरा वागुवाचाशरीरिणी ॥
मारितञ्च यतः प्रोक्तमेतदण्डं त्वयादितिम् ।तस्मान्मुने सुतस्तेऽयं मार्त्तण्डाख्यो भविष्यति ॥
सूर्य्याधिकारञ्च विभुर्ज्जगत्येष करिष्यति ।हनिष्यत्यसुरांश्चायं यज्ञभागहरानरीन् ॥
देवा निशस्येति वचो गगनात् समुपागतम् ।प्रहर्समतुलं याता दानवाश्च हतौजसः ॥
ततो युद्धाय दैतेयानाजुहाव शतक्रतुः ।सह देवैर्मुदा युक्तो दानवाश्च तमभ्ययुः ॥
तेषां युद्धसभूद्घोरं देवानामसुरैः सह ।शस्त्रास्त्रदीप्तिसंदीप्तसमस्तभुवनान्तरम् ॥
तस्मिन् युद्धे भगवता मार्त्तण्डेन निरीक्षिताः ।तेजसा दह्यमानास्तु भस्मीभूता महासुराः ॥
ततः प्रहर्षमतुलं प्रापुः सर्व्वे दिवौकसः ।तुष्टुवुस्तेजसो योनिं मार्त्तण्डमदितिं तथा ॥
स्वाधिकारं ततः प्रापुयज्ञभागाश्च पूर्व्ववत् ।भगवानपि मार्त्तण्डः स्वाधिकारमथाकरोत् ॥
कदम्बपुष्पवद्भास्वानधश्चोर्द्धञ्च रश्मिभिः ।वृत्तोऽग्निपिण्डमदृशो दध्र नातिस्फुटं वपुः ॥
”इति मार्कण्डयपुराणे मार्त्तण्डोत्पत्तिः ॥
 * ॥
मार्कण्डेय उवाच ।“अथ तस्मै ददौ कन्यां संज्ञां नाम विवस्वते ।प्रसाद्य प्रणतो भूत्वा विश्वकर्म्मा प्रजापतिः ॥
विवस्वतस्तु संभूतौ मनू द्वौ चरितं तयोः ।पूर्व्वमेव तवाख्यातं मयैतदखिलं द्विज ॥
त्रीण्यपत्यान्यसौ तस्यां जनयामास गोपतिः ।द्वौ पुत्त्रौ सुमहाभागौ कन्याञ्च यमुनां नदीम् ॥
मनुव्वैवस्वतो ज्येष्ठः श्राद्धदेवः प्रजापतिः ।तेषां यमो यमी चैव यमलौ संबभूवतुः ॥
तत्तेजोऽभ्यधिकं चैव मार्त्तण्डस्य विवस्वतः ।असहन्ती तु तच्चेजः स्वां छायां वीक्ष्य साब्रवीत्संज्ञोवाच ।अहं यास्यासि भद्रं ते स्वकञ्च भवनं पितुः ।निर्विकारं त्वयाप्यत्र स्थेयं मच्छासनात् शुभे ॥
इमौ च बालकौ मह्यं कन्या च वरवर्णिनी ।संभाव्या नैव चाख्येयमिमं भगवते त्वया ॥
छायोवाच ।आकेशग्रहणाद्देवि आशापान्नैव कर्हिचित् ।आख्यास्यामि मतं तुभ्यं गम्यतां यत्र वाञ्छितम्इत्युक्ता छायया संज्ञा जगास पितृमन्दिरम् ।तत्रावसत् पितृगृहे कञ्चित् कालं शुभेक्षणा ॥
भर्त्तुः समीपं याहीति पित्रोक्ता सा पुनः पुनः ।अगच्छद्वडवा भूत्वा कुरून् विप्रोत्तरांस्ततः ॥
तत्र तेपे तपः साध्वी निराहारा महामुने ।पितुः समीपं यातायाः संज्ञाया वाक्यतत्परा ॥
तद्रूपधारिणी च्छाया भास्करं समुपस्थिता ।तस्याञ्च भगवान् सूर्य्यः संज्ञेयमिति चिन्तयन् ॥
तथैव जनयामास पुत्त्रौ द्वौ कन्यकां तथा ।पूर्व्वजस्य मनोस्तुल्यः सावर्णिस्तेन सोऽभवत् ॥
यस्तयोः प्रथमं जातः पुत्त्रयोर्द्विजसत्तम ।द्वितीयो योऽभवच्चान्यः स ग्रहोऽभूत् शनैश्चरः ॥
कन्याभूत्तपती या तां वव्रे संवरणो नृपः ।संज्ञा तु पार्थिवी तेषामात्मजानां यथाकरोत् ॥
स्नेहं न पूर्व्वं जातानां तथा कृतवती सती ।मनुस्तत् क्षन्तवांस्तस्या यमश्चास्या न चक्षमे ॥
बहुशः पीड्यमानस्तु पितुः पत्न्या सुदुःखितः ।स वै कोपाच्च बाल्याच्च भाविनोऽर्थस्य वै बलात्पदा संतर्जयामास च्छायां संज्ञासुतो यमः ।तं शशाप ततः क्रुद्धा संज्ञा सां पार्पिवी भृशम् ॥
छायोवाच ।पदा तर्जयसे यन्मां पितृभार्य्यां गरीयसीम् ।तस्मात्तवैष चरणः पतिष्यति न संशयः ॥
यमस्तु तेन शापेन भृशं पीडितमानसः ।मनुना सह धर्म्मात्मा सर्व्वं पित्रे न्यवेदयत् ॥
यम उवाच ।स्नेहेन तुल्यमस्मासु माता देव न वर्त्तते ।विसृज्य ज्यायसोऽप्यस्मान् कनीयांसो बुभूषतितस्या मयोद्यतः पादो न तु देहे निपातितः ।बाल्याद्वा यदि वा मोहात् तद्भवान् क्षन्तुमर्हसिशप्तोऽहं तात कोपेन जनन्या तनयो यतः ।ततो न मन्ये जननी ममैषा तपतां वर ॥
निर्गुणेष्वपि पुत्त्रेषु न माता निर्गुणा भवेत् ।पादस्ते पततां पुत्त्र कथमेतत्तयोदितम् ॥
तव प्रसादाच्चरणौ न पतेत् भगवन् यथा ।मातृशापादयं मेऽद्य तथा चिन्तय गोपते ॥
रविरुवाच ।असंशयमिदं पुत्त्र भविष्यत्यत्र कारणम् ।येन त्वामाविशत् क्रोधो धर्म्मज्ञं सत्यवादिनम् ॥
सर्व्वेषामेव शापानां प्रतिघातो हि विद्यते ।न तु मात्राभिशप्तानां क्वचिच्छापनिवर्त्तनम् ॥
न शक्यमेतन्मिथ्या तु कर्त्तुं मातुर्व्वचस्तव ।किं चित्ते संविधास्यामि पुत्त्रस्नेहादनुग्रहम् ।कृमयो मांसमादाय प्रयास्यन्ति महीतलम् ।कृतं तस्या वचः सत्यं त्वञ्च त्राता भविष्यसि ॥
मार्कण्डेय उवाच ।आदित्यस्त्वब्रवीच्छायां किमर्थं तनयेषु वै ।तुल्येष्वप्यधिकस्नेह एकत्र क्रियते त्वया ॥
नूनं न चैषां जननी संज्ञा क्वापि त्वमागता ।विगुणेष्वप्यपत्येषु माता शापं न दास्यति ॥
सा तत् परिहरन्तीव नाचचक्षे विवस्वतः ।स चात्मानं समाधाय युक्तस्तत्त्वमवैक्षत ॥
तं शप्तुमुद्यतं दृष्ट्वा छायासंज्ञा दिनाधिपम् ।भयेन कम्पिता ब्रह्मन् यथावृत्तं न्यवेदयत् ॥
विवस्वांस्तु तदा क्रुद्धः श्रुत्वा श्वशुरमभ्यगात् ।स चापि तं यथान्यायमर्च्चयित्वा दिवाकरम् ।निर्दग्धुकामं रोषेण शान्तयामास सुव्रतः ॥
विश्वकर्म्मा उवाच ।तवातितेजसा व्याप्तमिदं रूपं सुदुःसहम् ।असहन्ती ततः संज्ञा वने चरति वै तपः ॥
द्रक्ष्यते तां भवानद्य स्वां भार्य्यां शुभचारिणीम्रूपार्थं भवतोऽरण्ये चरन्ती सुमहत्तपः ॥
मतं मे ब्रह्मणो वाक्यात् यदि ते देव रोचते ।रूपं निवर्त्तयाम्यद्य तव कान्तं दिवस्पते ॥
मार्कण्डेय उवाच ।यतो हि भास्वतो रूपं प्रागासीत् परि-मण्डलम् ।ततस्तथेति तं प्राह त्वष्टारं भगवान् रविः ॥
विश्वकर्म्मा त्वनुज्ञातः शाकद्वीपे विवस्वतः ।भ्रमिमारोप्य तत्तेजः शातनायोपचक्रमे ॥
देवाश्च ब्रह्यणा सार्द्धं भास्वन्तमभितुष्टुवः ।लिख्यमानं सहस्रांशुं प्रणेमुः सर्व्वदेवताः ॥
ततः कोलाहले तस्मिन् सव्वदेवसमागमे ।तेजसः शातनं चक्रे विश्वकर्म्मा शनैः शनैः ॥
”इति मार्कण्डेयपुराणे सूर्य्यतेजःशातनम् ॥
 * ॥
“शातितं चास्य यत्तेजस्तेन चक्रं विनिर्मितम्विष्णोः शूलञ्च सर्व्वस्य शिविका धनदस्य च ॥
दण्डः प्रेतपतेः शक्तिर्देवसेनापतेस्तया ।अन्येषाञ्चैव देवानामायुधानि स विश्वकृत् ।चकार तेजसा भानोर्भासुराण्यरिशान्तये ॥
इति शातिततेजाः स श्वशुरेणातिशोभनम् ।वपुर्दधार मार्त्तण्डः पुष्पचापमनोरमम् ॥
स ददर्श समाधिस्थां स्वां भार्य्यां बडवाकृतिम्अपापां सर्व्वभूतानां तपसा नियमेन च ॥
ततो जगाम भास्वान् वै संज्ञा यत्र व्यवस्थिता ॥
सा च दृष्ट्वा तमायान्तं परपुंसो विशङ्कया ।जगाम संमुखं तस्य पृष्ठरक्षणतत्परा ॥
ततश्च नासिकायोगात् तयोस्तत्र समेतयोः ।नासत्यदस्रौ तनयावश्ववक्त्राद्विनिर्गतौ ॥
रेतरसोऽन्ते च रेवन्तः स्वङ्गी धन्वी तनुत्रधृक्अश्वारूढः समुत्पन्नो बाणतूणसमन्वितः ॥
ततः स्वरूपमतुलं दर्शयामास भानुमान् ।तस्याथ सा समालोक्य स्वरूपं मुदमाददौ ॥
स्वरूपधारिणीं चैनामानिनाय निजालयम् ।संज्ञां भार्य्यां प्रीतिमतीं भास्करो वारितस्करः ॥
ततः पूर्व्वसुतो योऽस्याः सोऽभूद्वैवस्वतो मनुः ।द्वितीयश्च यमः शापात् पापदर्शनतत्परः ॥
कृमयो मांसमादाय पादतस्ते महीतलम् ।पतिष्यन्तीति शापान्तं तस्य चक्रे पिता स्वयम्धर्म्मदृष्टिर्यतश्चासौ समो मित्रे तथाहिते ।ततो नियोगे तं याम्ये चकारतिमिरापहः ॥
यमुनाञ्च नदीञ्चक्रे कलिन्दान्तरवाहिनीम् ।अश्विनौ देवभिषजौ कृतौ पित्रा महात्मना ॥
गुह्यकाधिपतित्वे च रेवन्तो विनियोजितः ॥
रेवन्तमप्याह ततो भगवान् लोकभावनः ।त्वमप्यशेषलोकस्य पूज्यो वत्स भविष्यसि ॥
अरण्येऽग्नौ महादावे वैरिदस्युभयेषु च ।त्वां स्मरिष्यन्ति ये मर्त्या मोक्षन्ते ते महापदः ॥
क्षेमं वृद्धिं सुखं राज्यमारोग्यं कीर्त्तिमुन्नतिम् ।नराणां परितुष्टस्त्वं पूजितः संप्रदास्यसि ॥
छायासंज्ञासुतश्चापि सावर्णः सुमहायशाः ।भाव्यः सोऽनागते काले मनुः सावर्णिकोऽष्टमः ॥
मेरुपृष्ठे तपो घोरमद्यापि चरति प्रभुः ।भ्राता शनैश्चरस्तस्य ग्रहोऽभूच्छासनाद्रवेः ॥
यवीयसी च या कन्या तस्य चासीद्द्विजोत्तम ।अभवत् सा सरिच्छ्रेष्ठा तपसी लोकपावनी ॥
यस्तु ज्येष्ठो महाभाग सर्गो तस्येह साम्प्रतम् ।विस्तरं तस्य वक्ष्यामि मनोर्वैवस्वतस्य ह ॥
य इदं जन्म देवानां शृणुयाद्वा पठेत्तथा ।विवस्वतस्तु जातानां रवेर्माहात्म्यमेव च ।आपदं प्राप्य मुच्येत प्राप्नुयाच्च महद्यशः ॥
अहोरात्रकृतं पापमेतत् शमयति श्रुतम् ।माहात्म्यमादिदेवस्य मार्त्तण्डस्य महात्मनः ॥
”इति मार्कण्डेयपुराणे मार्त्तण्डमात्म्यनामा-ध्यायः ॥
 अपि च ।प्रजापाल उवाच ।“शरीरस्य कथं मूर्त्तिग्रहणं ज्योतिषो द्विज ।एतन्मे संशयं छिन्धि प्रणतस्य द्विजोत्तम ॥
महातपा उवाच ।योऽसावात्मा ज्ञानशक्तिरेक एव सनातनः ।स द्वितीयं यदा चैच्छत् तदा तेजः समुत्थितम् ॥
तत् सूर्य्य इति भास्वांस्तु अन्योन्येन महात्मनःलोलीभूतानि तेजांसि भासयन्ति जगत्त्रयम् ॥
तस्मिम् सर्व्वे सुराः सिद्धा गणाः सर्व्वे मह-षिभिः ।स्वयं भूता इति विभो तस्मात् सूर्य्यस्तु सोऽभवत्लोलीभूतस्य तस्याशु तेजसोऽभूच्छरीरकम् ।पृथक्त्वेन रविः सोऽथ कीर्त्त्यते वेदवादिभिः ॥
भासयन् सर्व्वलोकांस्तु यतोऽसावुत्थितो दिवि ।अतोऽसौ भास्करः प्रोक्तः प्राकर्षाच्च प्रभाकरः ।दिवा दिवस इत्युक्तस्तत्कारित्वाद्दिवाकरः ।सर्व्वस्य जगतस्त्वादिरादित्यस्तेन उच्यते ॥
एतस्य द्वादशादित्याः संभूतास्तेजसा पृथक् ।प्रधान एक एवायं जगत्सु परिवर्त्तते ॥
तं दृष्ट्वा जगतो व्याप्तिं कुर्व्वाणं परमेश्वरम् ।तस्यैवान्तःस्थिता देवा विनिष्क्रम्य स्तुतिं जगुः ॥
”इति वाराहे आदित्योत्पत्तिनामाध्यायः ॥
 * ॥
उत्तरायणदक्षिणायनयोरनुलोमप्रतिलोमं गन्त-व्यानि मण्डलानि प्रतिमासं सूर्य्यभ्रमणाधि-कारिगणाश्च यथा,  --“अशीतिमण्डलशतं काष्ठयोरन्तरं द्वयोः ।आरोहणावरोहाभ्यां भानोरब्देन या गतिः ॥
स रथोऽधिष्ठितो देवैरादित्यैरृषिभिस्तथा ।गन्धर्व्वैरप्सरोभिश्च ग्रामणीसर्पराक्षसैः ॥
धाता कृतस्थला चैव पुलस्त्यो वासुकिस्तथा ।रथकृद्ग्रामणीर्हेतिस्तुम्बुरुश्चैव सप्तमः ॥
एते वसन्ति वै चैत्रे मधुमासे सदैव हि ।मैत्रेय स्यन्दने भानोः सप्त मासाधिकारिणः ॥
अर्य्यमा पुलहश्चैव रथौजाः पुञ्जिकस्थला ।प्रहेतिः कच्छनीरश्च नारदश्च रथे रवेः ।माधवे निवसन्त्येते शुचिसंज्ञे निबोध मे ॥
मित्रोऽत्रिस्तक्षको रक्षः पौरुषेयोऽथ मेनका ॥
हाहा रथस्वनश्चैव मैत्रेयैते वसन्ति वै ॥
वशिष्ठो वरुणो रम्भा सहजन्यो हुहूर्वधः ।रथचित्रस्तथा शुक्रे वसन्त्याषाढसंज्ञिते ॥
इन्द्रो विश्वावसुः स्रोत एलापत्रस्तथाङ्गिराः ॥
प्रम्लोचा च नभस्येते सर्पश्चार्के वसन्ति हि ॥
विवस्वानुग्रसेनश्च भृगुरायूरणस्तथा ।प्रम्लोचा शङ्खपालश्च व्याघ्रो भाद्रपदे तथा ॥
पूषा च सुरविर्व्वातो गौतमोऽथ धनञ्जयः ।सुषेणोन्यो घृताची च वसन्त्याश्वयुजे रवौ ॥
विश्वावसुर्भरद्वाजः पर्जन्यैरावतौ तथा ।विश्वाचीसेनजित्संज्ञौ कार्त्तिके चाधिकारिणःअंशुकश्यपतार्क्षास्तु महापद्मस्तथोर्व्वशी ।चित्रसेनस्तथा विद्युत् मार्गशीर्षाधिकारिणः ॥
ऋतुर्भगस्तथोर्णायुस्फूर्जः कर्कोटकस्तथा ।अरिष्टनेमिश्चैवान्या पूर्व्वचित्तिर्व्वराप्सराः ।पौषमासे वसन्त्येते सप्त भास्करमण्डले ॥
लोकप्रकाशनार्थाय विप्रवर्य्याधिकारिणः ।त्वष्टा च जमदग्निश्च कम्बलोऽथ तिलोत्तमा ॥
ब्रह्मापेतोऽथ ऋतजित् धृतराष्ट्रश्च सप्तमः ।माघमासे वसन्त्येते सप्त मैत्रेय भास्करे ॥
श्रूयतां चापर सूर्य्ये फाल्गुने निवसन्ति ये ।विष्णुरश्वतरो रम्भा सूर्य्यवर्च्चाश्च सत्यजित् ॥
विश्वामित्रस्तथा रक्षो यक्षापेतो महामुने ।मासेष्वेतेषु मैत्रेय वसन्त्येतेषु सप्तकाः ॥
सवितुर्मण्डले ब्रह्मन् विष्णुशक्त्युपष्टंहिताः ।स्तुवन्ति मुनयः सूर्य्यं गन्धर्व्वैर्गीयते पुरः ॥
नृन्तन्त्यप्सरसो यान्ति सूर्य्यस्यानु निशाचराः ॥
वहन्ति पन्नगा यक्षः क्रियतेऽभीषु संग्रहः ॥
बालखिल्यास्तथैवैनं परिवार्य्य समासते ।सोऽयं सप्तगणः सूर्य्यमण्डले मुनिसत्तम ।हिमोष्णवारिवृष्टीनां हेतुत्वं समुपागतः ॥
”इति विष्णुपुराणे २ अंशे १० अध्यायः ॥
 * ॥
सूत उवाच ।“एवमेष महादेवो देवदेवः पितामहः ।करोति नियतं कालं कालात्मा ह्यैश्वरी तनुः ॥
तस्य ये रश्मयो विप्राः सर्व्वलोकप्रदीपकाः ।तेषां श्रेष्ठाः पुनः सप्त रश्मयो ग्रहयोनयः ॥
सुसुम्नो हरिकेशश्च विश्वकर्म्मा तथैव च ।विश्वव्यचाः पुनश्चान्यः सम्पद्वसुरतः परः ।अर्वाग्वसुरिति ख्यातः स्वराडन्यः प्रकीर्त्तितः ॥
सुसुम्नः सूर्य्यरश्मिस्तु पुष्णाति शिशिरद्युतिम् ।तिर्य्यगूर्द्धप्रचारोऽसौ सुसुम्नः परिगीयते ॥
हरिकेशस्तु यः प्रोक्तो रश्मिर्नक्षत्रपोषकः ।विश्वकर्म्मा तथा रश्मिर्बुधं पुष्णाति सर्व्वदा ॥
विश्वव्यचास्तु यो रश्मिः शुक्रं पुष्णाति नित्यदासम्पद्वसुरिति ख्यातः स पुष्णाति च लोहितम् ॥
बृहस्पतिं प्रपुष्णाति रश्मिरर्व्वाग्वसुः प्रभोः ।शनैश्चरं प्रपुष्णाति सप्तमश्च स्वराट् तथा ॥
एवं सूर्य्यप्रभावेण सर्व्वा नक्षत्रतारकाः ।वर्द्धन्ते वर्द्धिता नित्यं नित्यमप्याययन्ति च ॥
दिव्यानां पार्थिवानाञ्च नैशानाञ्चेव सर्व्वशः ।आदानान्नित्यमादित्यस्तेजसा तमसां प्रभुः ।आदात्ते स तु नाडीनां सहस्रेण समन्ततः ॥
नादेयांश्चैव सामुद्रान् कूपांश्चैव सहस्रशः ।स्थावरान् जङ्गमांश्चैव यच्च कुल्यादिकं पयः ॥
तस्य रश्मिसहस्रन्तु शीतवर्षोष्णनिस्वरम् ।तासां चतुःशतं नाड्यो वर्षन्ते चित्रमूर्त्तयः ॥
छन्दनाश्चैव याह्याश्च कोतना हकनास्तथा ।अमृता नाम ताः सर्व्वा रश्मयो वृष्टिसर्ज्जनाः ॥
हिमोद्घहाश्च तामस्यो रश्मयस्त्रिशतं पुनः ।रश्म्यो मेष्यश्च पैष्यश्च ह्रादिन्यो हिमसर्ज्जनाः ॥
चन्द्रास्ता नामतः सर्व्वाः पीताभाः स्युर्गभस्तयःशुक्राश्च ककुभश्चैव गावो विश्वभृतस्तथा ॥
शुक्रास्ता नामतः सर्व्वास्त्रिविधा घर्म्मसर्ज्जनाःसमं विभर्त्ति ताभिः स मनुष्यपितृदेवताः ॥
मनुष्यानौषधेनेह स्वधया च पितॄनपि ।अमृतेन सुरान् सर्व्वान् तिस्रस्त्रींस्तर्पयत्यसौ ॥
वसन्ते ग्रैष्मिके चैव शतंः सन्तपति त्रिभिः ।शरद्यपि च वर्षासु चतुर्भिः सम्प्रवर्षति ।हेमन्ते शिशिरे चैव हिममुत्सृजति त्रिभिः ॥
वरुणो माघमासे तु सूर्य्यः पूषा तु फाल्गुने ।चैत्रे मासि भवेदीशो पाता वैशाखतापनः ॥
ज्यैष्ठमूले भवेदिन्द्र आषाढे सविता रविः ।विवस्वान् श्रावणे मासि प्रोष्ठपद्यां भगः स्मृतः ॥
पर्य्यन्योऽश्वयुजि त्वष्टा कार्त्तिके मासि भास्करःमागशीर्षे भवेन्मित्रः पौषे विष्णुः सनातनः ॥
पञ्चरश्मिसहस्राणि वरुणस्यार्ककर्म्मणि ।षड्भिः सहस्रैः पूषा तु देवोऽंशुसप्तभिस्तथा ॥
धाताष्टभिः सहस्रैस्तु नवभिस्तु शतक्रतुः ।विवस्वान् दशभिः पाति पात्यकादशभिर्भगः ॥
सप्तभिस्तपते मित्रस्त्वष्टा चैवाष्टभिस्तपेत् ।अर्य्यमा दशभिः पाति पर्य्यन्यो नवभिस्तपेत् ।षड्भी रश्मिसहस्रैस्तु मित्रस्तपतिंविश्वधृक् ॥
वसन्ते कपिलः सूर्य्यो ग्रीष्मे काञ्चनसप्रभः ।श्वेतो वर्षासु वर्णेन पाण्डरः शरदि प्रभुः ॥
हेमन्तेताम्रवर्णः स्यात् शिशिरे लोहितो रविःओषधीषु बलं धत्ते स्वधामपि पितृष्वथ ॥
सूर्य्योऽमरत्वममृतत्रयं त्रिषु नियच्छति ।अन्ये चाष्टौ ग्रहा ज्ञेयाः सूर्य्ये चाधिष्ठिताद्विजाः ॥
चन्द्रमाः सोमपुत्त्रश्च शुक्रश्चैव बृहस्पतिः ।भीमो भानुस्तथा राहुः केतुमानपि चाष्टमः ॥
सर्व्वे ध्रुवे विरुद्धा यैर्ग्रहास्ते वातरश्मिभिः ।भ्राम्यमाणा यथायोगं भ्रमन्त्यनु दिवाकरम् ॥
अलातचक्रवद्यान्ति वातचक्रेरिता द्विजाः ।यस्माद्वहति तान् वायुः प्रवहस्तेन वै स्मृतः । *रथस्त्रिचक्रः सोमस्य कुन्दाभास्तस्य वाजिनः ।वामदक्षिणतो युक्ता दश तेन निशाकरः ॥
वीथ्याश्रयाणि चरति नक्षत्राणि रविर्यथा ।ह्रासवृद्धी च विप्रेन्द्रा ध्रुवाधाराणि सर्व्वदा ॥
स सोमः शुक्लपक्षे तु भास्करे परतस्थिते ।आपूर्य्यन्ते परोऽस्यान्तः सततं दिवसक्रमात् ॥
क्षीणेऽपि तं सुरैः सोममाप्याययति नित्यदा ।एकेन रश्मिना विप्राः सुसुम्नाख्येन भास्करः ॥
एषा सूर्य्यस्य वीर्य्येण सोमस्याप्यायिता तनुः ।पौर्णमास्यां स दृश्येत संपूर्णो दिवसक्रमात् ॥
संपूर्णमर्द्ध मासेन तं सोमसमृतात्मकम् ।पिबन्ति देवता विप्रा यतस्तेऽमृतभोजनाः ॥
ततः पञ्चदशे भागे किञ्चिच्छिष्टे कलात्मके ।अपराह्णे पितॄणां स जघन्यां पर्य्युपासते ॥
पिबन्ति हि फलं कालं शिष्टा तस्य कला तु या ।स्वधामृतमयीं पुण्यां तामिन्दोरमृतात्मिकाम् ॥
निःसृतं तदमावास्यां गभस्तिभ्यः स्वधामृतम् ।मासतृप्तिमवाप्याग्रां पितरः सन्ति निर्वृताः ॥
न सोमस्य विनाशः स्यात् मुधा देवैस्तु पीयते ।एवं सूर्य्यनिमित्तोऽस्य क्षयो वृद्धिश्च सत्तमाः ॥
”इति कौर्म्मे ४० अध्यायः ॥
 * ॥
अस्य भार्य्यापत्यानि यथा ।सूत उवाच ।“अदितिः सुषुवे पुत्त्रमादित्यं कश्यपात् प्रभुम् ।तस्यादित्यस्य चैवासीद्भार्य्याणान्तु चतुष्टयम् ॥
संज्ञा राज्ञी प्रभां च्छाया पुत्त्रांस्तासां निबोधतसंज्ञा त्वाष्ट्री तु सुषुवे सूर्य्यान्मनुमनूत्तमम् ।यमञ्च यमुनाञ्चैव राज्ञी रेवन्तमेव च ॥
प्रभा प्रभातमादित्याच्छाया सावर्णिमात्मजम्शनिञ्चैव तपतीञ्च विष्टिञ्चैव यथाक्रमम् ॥
”इति कौर्म्मे २० अध्यायः ॥
 * ॥
तस्य मण्डलपरिमाणं यथा,  --सूत उवाच ।“सूर्य्याचन्द्रमसावेतौ भ्रमतो यावदेव तु ।सप्तानाञ्च समुद्राणां द्वीग्रानाम्भाति विस्तरः ॥
विस्तारार्द्धं पृथिव्यास्तु भवेदन्यत्र वाह्यतः ।पर्य्यासपारिमाण्यात्त चन्द्रादित्यी प्रकाशतः ॥
पर्य्यासपारिमाण्यैस्तु बुधैस्तुल्यं दिनं स्मृतम् ।अवतीमांस्त्रयो लोकान् यस्मात् सूर्य्यः परि-भ्रमात् ॥
अचिरात्तु प्रकाशे तु अवनात् स रविः स्मृतः ॥
तयोर्भूयः प्रवक्ष्यामि प्रमाणं चन्द्रसूर्य्ययोः ॥
महितत्वान्महीशब्दो यस्मिन्नर्थे निपात्यते ।अस्य भारतवर्षस्य विष्कम्भात्तुल्यविस्ततम् ॥
मण्डलं भास्करस्याथ योजनैस्तन्निबोधत ।नवयोजनसाहस्रो विस्तारो मण्डलस्य तु ॥
विस्तारात्त्रिगुणश्चापि परिणाहोऽत्र मण्डले ।विष्कम्भमण्डलाच्चैव भास्करात् द्विगुणः शशी ॥
”तस्य गतिनिरूपणं यथा,  --“मानसस्योत्तरे पृष्ठे लोकपालाश्चतुर्द्दिशम् ।स्थिता धर्म्मव्यवस्थार्थं लोकसंरक्षणाय च ॥
लोकपालोपरिष्टात्तु सर्व्वतो दक्षिणायने ।काष्ठागतस्य सूर्य्यस्य गतिन्तस्य निबोधत ॥
दक्षिणोपक्रमः सूर्य्यः क्षिप्तेषुरिव सर्पति ।ज्योतिषां चक्रमादाय सततं परिगच्छति ॥
मध्यतश्चामरावत्यां यदा भवति भास्करः ।वैवस्वते संयमने ऊर्द्धं तत्र प्रदृश्यते ॥
सुखायामर्द्धरात्रन्तु विभावर्य्यस्तमेति च ।वैवस्वते संयमने मध्याह्ने तु रविर्यदा ॥
सुखायामथ वारुण्यामुत्तिष्ठन् स तु दृश्यते ।विभावर्य्यामर्द्धरात्रं माहेन्द्र्यामस्तमेति च ।सुखायामथ वारुण्यां मध्याह्ने चार्य्यमा यदा ।विभावर्य्यां सोमपुर्य्यां उत्तिष्ठति विभावसुः ॥
रात्र्यर्द्धं चामरावत्यामस्तमेति यमस्य च ।सोमपुर्य्यां विभावर्य्यां मध्याह्ने चार्य्यमा यदा ॥
अमरावत्यां महेन्द्रस्य तद्गच्छति दिवाकरः ।अर्द्धरात्रं संयमने वारुण्यामस्तमेति च ॥
सुशीघ्रमेव पर्य्येति भास्करोऽलातचक्रवत् ।भ्रमन् वै भ्रममाणानि ऋक्षाणि चरते रविः ॥
ऐवं चतुर्षु पार्श्वेषु दक्षिणान्तेषु सर्पति ।उदयास्तमये चासावुत्तिष्ठति पुनः पुनः ॥
पूर्व्वाह्णे चापराह्णे तु द्वौ द्वौ देवालयौ तु सः ।तपत्येकञ्च मध्याह्ने ताभिरेव च रश्मिभिः ॥
उदितो वर्द्धमानाभिर्म्मध्याह्ने तपते विः ।अतः परं ह्रसन्तीभिर्गीभिरस्तन्नियच्छति ॥
उदयास्तमयाभ्याञ्च स्मृते पूर्व्वापरे तु वै ।यावत् पुरस्तात्तपति तावत् पृष्ठेऽथ पार्श्वयोः ॥
यैरर्को यत्र दृश्येत तेषां स उदयः स्मृतः ।प्रणाशं गच्छते यत्र तेषामस्तः स उच्यते ॥
सर्व्वेषामुत्तरे मेरुर्लोकालोकश्च दक्षिणे ।विदूरभावादर्कस्य भूमेर्लेखागतस्य च ॥
ध्रियन्ते रश्मयो यस्मात्तेन रात्रौ न दृश्यते ।ऊर्द्ध्वं शतसहस्रन्तु स्थितस्तत्र प्रदृश्यते ॥
एवं पुष्करमध्येन यदा भवति भाष्करः ।त्रिं शद्भागन्तु मेदिन्या मुहूर्त्तेन स गच्छति ॥
योजनाद्यां मुहूर्त्तस्य इमां संख्यां निबोधत ।पूर्णे शतसहस्राणामेकत्रिं शत्तु ताः स्मृताः ॥
पञ्चाशच्च सहस्राणि तथान्यान्यधिकानि च ।मौहूर्त्तिकी गतिर्ह्येषा सूर्य्यस्य तु विधीयते ॥
एतेन गतियोगेन यदा काष्ठान्तु दक्षिणाम् ।पर्य्यागच्छत् पतङ्गोऽसौ वामकोष्ठेऽन्तरेऽहनि ॥
मध्येन पुष्करस्याथ भ्रमते दक्षिणायने ।मानसोत्तरमेरोस्तु अन्तरं त्रिगुणन्तु तत् ॥
 * ॥
सर्पतो दक्षिणायान्तु काष्ठायान्तु निबोधत ।नवकोट्यैः प्रसंख्याता योजनैः परिमण्डलम् ॥
तथा शतसहस्राणि चत्वारिंशच्च पञ्च च ।अहोरात्रा पतङ्गस्य गतिरेषा विधीयते ॥
दक्षिणाद्विनिवृत्तोऽसौ विषुवस्थो यदा रविः ।क्षीरोदस्य समुद्रस्य उत्तरातो दिशश्चरन् ।मण्डलं विषुवश्चापि योजनैस्तन्निबोधत ॥
तिस्रः कोट्यस्तु संपूर्णं विषुवस्याथ मण्डलम् ।तथा शतसहस्राणां विंशत्येकाधिका पुनः ॥
 * ॥
श्रावणे चोत्तरां काष्ठां चित्रभानुर्यदा भवेत् ।गोमेदकस्य द्वीपस्य उत्तरास्तु दिशश्चरन् ॥
उत्तरायाः प्रमाणन्तु काष्ठाया मण्डलस्य तु ।दक्षिणोत्तरमध्यानि तानि विद्याद् यथाक्रमम् ॥
स्थानं जरद्गवं मन्ये तथैरावतमुत्तमम् ।वैश्वानरं दक्षिणतो निर्द्दिष्टमिह तत्त्वतः ॥
नागवीथ्युत्तरा वीथी अजवीथ्याश्च दक्षिणे ।उभे आषाढमूलन्तु अजवीथ्युदयास्त्रयः ॥
अभिजित् पूर्व्वतः स्वाती नागवीथ्युत्तरास्त्रयः ।अश्विनी कृत्तिका याम्या नागवीथ्युत्तरा स्मृता ॥
रोहिण्यार्द्रा मृगशिरो नागवीथीरिति स्मृता ।पुष्याश्लेषा पुनर्व्वस्वोर्वीथीरैरावती स्मृता ॥
तिस्रस्तु वीथयो ह्येता उत्तरो मार्ग उच्यते ।पूर्व्वा उत्तरफल्गुन्योर्मघा चैवार्षभी भवेत् ॥
पूर्व्वोत्तरे प्रोष्ठपदे गोवीथी रेवती स्मृता ।श्रवणा तु धनिष्ठा च वारुणञ्च जरद्गवम् ।एताश्च वाथतस्तिस्रो मध्यमो गार्ग उच्यते ॥
हस्ता चित्रा तथा स्वाती नागवीथीरितिस्मृता ।विशाखमित्रपैत्रश्च नागवीथीरिहोच्यते ॥
मूलपूर्व्वोत्तराषाढा विथीर्व्वश्वानरी तथा ।स्मृ तास्तिस्रस्तु वीथ्यस्ता मार्गे वै दक्षिणे बुधैः ॥
काष्ठयोरन्तरं त्वेता वक्ष्यन्ते योजनैः पुनः ।एतच्छतसहस्राणामेकत्त्रिंशत्तु वै स्मृतम् ॥
शतानि त्रीणि चान्यानि त्रयस्त्रिंशच्च योजनैःकाष्ठयोरन्तरं ह्येवं योजनाग्रात् प्रकीर्त्तितम् ॥
काष्ठयोर्लेखयोर्श्चैव अयने दक्षिणोत्तरे ।ते वक्ष्यामि प्रसंख्याय योजनैस्तु निबोधत ॥
एकैकमन्तरन्तद्वै युक्तान्येतानि सप्ततिः ।सहस्रैरतिरिक्ता च ततोऽन्या पञ्चविंशतिः ॥
लेखयोः काष्ठयोश्चैव वाह्याभ्यन्तरयोश्चरन् ।अभ्यन्तरं स पर्य्येति मण्डलान्युत्तरायणम् ॥
वाह्यतो दक्षिणेनैव सततं सूर्य्यमण्डलम् ।चरत्यसौ प्रतीच्यान्तु त्र्यशीतिमण्डलं शतम् ॥
तरणिर्द्दक्षिणे तावत् क्रमते मण्डलानि तु ।प्रमाणं मण्डलस्यापि योजनाग्रान्निबोधत ॥
योजनानां सहस्राणि दश चाष्टौ ततः स्मृतः ।अधिकान्यष्टपञ्चाशत् योजनानि च वै पुनः ॥
विष्कम्भो मण्डलस्यैतत्तिर्य्यक् स तु विधीयते ।अहस्तु चरते नाभिं सूर्य्यो वै मण्डलक्रमात् ॥
कुलालचक्रपर्य्यन्तं यथा ररिः शशी तथा ।दक्षिणे चक्रवत् सूर्य्यस्तथा शीघ्रं निवर्त्तते ॥
तस्मात् प्रकृष्टां भूमिन्तु कालेनाल्पेन गच्छति ।सूर्य्यो द्वादशभिः शीघ्रं मुहूर्त्तैर्द्दक्षिणायने ॥
त्रयोदशार्द्धमृक्षाणां मध्ये चान्तरमण्डलम् ।मुहूर्त्तैस्तानि ऋक्षाणि नक्तमष्टादशैश्चरन् ॥
कुलालचक्रमध्यस्थो यथामन्दं प्रसर्पति ।उदगयने तथा सूर्य्यः स सर्पेत् मन्दविक्रमः ॥
तस्मात् दीर्घेण कालेन भूमिं सोऽल्पां प्रसर्पतिसूर्य्योऽष्टादशभिर्बद्धो मुहूर्त्तैरुदगायने ॥
त्रयोदशानां मध्ये तु ऋक्षाणां चरते रविः ।मुहूर्त्तैस्तानि ऋक्षाणि रात्रौ द्वादशभिश्चिरम् ॥
ततो मन्दतरं ताभ्यां चक्रन्तु भ्रमतां पुनः ।मृत्पिण्ड इश मध्यस्थो भ्रमतेऽसौ ध्रुवस्तथा ॥
मुहूर्त्तैस्तावत् त्रिंशद्भिरहोरात्रं घ्रुवं भ्रमन् ।उभयोः काष्ठयोर्म्मध्ये भ्रमते मण्डलानि तु ॥
उत्तरे प्रक्रमेऽर्कस्य दिवा मन्दगतिः स्मृता ।तस्यैव तु पुनर्नक्तं शीघ्रा सूर्य्यस्य वै गतिः ॥
दक्षिणे क्रमणे चापि दिवा शीघ्रं विधीयते ।गतिः सूर्य्यस्य वै नक्तं मन्दा चापि पुनः स्मृता ॥
एवं गतिविशेषेण विभजेद्रात्र्यहानि तु ।अजवीथ्या दक्षिणं यल्लोकालोकस्य चोत्तरम् ॥
लोकसन्तानको ह्येष वैश्वानरपथाद्वहिः ।व्युष्टा यावत् प्रभा सौरी पुष्करात् संप्रकाशते ।पार्श्वेभ्यो बाह्यतस्तावत् लोकालोकस्तु पर्व्वतः ॥
योजनानां सहस्राणि दशोर्द्धं चोच्छ्रितो गिरिः ।प्रकाशश्चाप्रकाशश्च सर्व्वतः परिमण्डलः ॥
नक्षत्रचन्द्रसूर्य्याश्च ग्रहास्तारागणैः सह ।अभ्यन्तरे प्रकाशन्ते लोकालोकस्य वै गिरेः ॥
इति मात्स्ये १०१ अध्यायः ॥
अस्य राहुग्रस्तादिकारणं यथा,  --नन्द उवाच ।“राहुग्रस्तः कथं सूर्य्यश्चन्द्रो वापि जगत्प्रभो ॥
नष्टश्चन्द्रः कथं भाद्रे चतुर्थ्याञ्च सितासिते ।वेदानां जनकस्त्वञ्च कं पृच्छामि त्वया विना ॥
श्रीभगवान् उवाच ।शृणु नन्द प्रवक्ष्यामि कथामेतां पुरातनीम् ।यां श्रुत्वा निष्कलङ्कश्च तीर्थस्नायी भवेन्नरः ॥
एकदा यमदग्निश्च महाकौतूहलान्वितः ।रेणुकासहितस्तुष्टो जगाम नर्म्मदातटम् ।निर्ज्जने नर्म्मदातीरे विजहार तया सह ॥
चन्दनोक्षितसर्व्वाङ्गं वस्त्रमाल्यधरं मुनिम् ।महारासरसाढ्यं तमुवाच भास्करः स्वयम् ॥
वेदकर्त्तुः प्रपौत्त्रस्त्वं ब्रह्मणश्च जगत्पतेः ।चतुर्व्वेदविधेयेषु सुनिष्णातः सदा शुचिः ॥
वेदप्रणिहितो धर्म्मो ह्यधर्म्मस्तद्विर्य्ययः ।धर्म्मं त्यजति धर्म्मज्ञो अधर्म्मेण रतः कथम् ॥
दिवामैथुनदोषञ्च वक्ति वेदो विशेषतः ।अहञ्च कर्म्मणां साक्षी तेन त्वां कथयामि ते ॥
सूर्य्यस्य वचनं श्रुत्वा तत्याज मैथुणं द्विजः ।दृष्ट्वा पुगो विप्ररूपं सूर्य्यं तेजस्विनं सुरम् ।उवाच सूर्य्यं रक्तास्यः कोपलज्जासमन्वितः ॥
रेणुका लज्जिता तत्र विधाय वाससी सती ॥
यमदग्निरुवाच ।अद्य मे निर्ज्जनस्थाने रसभङ्गस्त्वया कृतः ।मम शापात् पापदृश्यो राहुग्रस्तो भविष्यति ॥
द्रष्टुं त्वां मेघगणाः सर्व्वे दूरीभूता भवन्ति ते ।त्वामाच्छन्नं करिष्यन्ति वायुना प्रेरितास्तथा ॥
स्वतेजसा भवान् गर्व्वी हततेजा भविष्यति ।मेघाच्छन्नः स्वल्पतेजा राहुग्रस्तो भवान् भव ॥
ब्राह्मणस्य वचः श्रुत्वा भगवान् भास्करः स्वयम्त्रस्तः पुटाञ्जलिर्भूत्वा तुष्टाव मुनिपुङ्गवम् ॥
सूर्य्य उवाच ।अहमेव त्वया शप्तो मया शप्तो भवान् भव ।अन्यथा मां वदन्त्येवं सूर्य्यं निस्तेजसं जनाः ॥
पराभूतः क्षत्त्रियेण भविष्यसि द्विजेश्वरः ।मरणं क्षत्त्रियास्त्रेण भवतश्च भविष्यति ॥
सूर्य्यस्य वचनं श्रुत्वा चुकोप ब्राष्णणः पुनः ।तं शशापातिरक्तास्यः शम्भुना च जितोभवान् ॥
उभयोः कलहं ज्ञात्वा कश्यपेन सह व्रज ।आजगाम स्वयं ब्रह्मा विधाता जगतामपि ॥
आगत्य ब्रह्मा संत्रस्तं बोधयामास भास्करम् ।मुनिश्रेष्ठञ्च धर्म्मज्ञं धर्म्मज्ञानां गुरोर्गुरुः ॥
ब्रह्मोवाच ।क्षमस्व भास्कर त्वञ्च साक्षान्नारायणो भवान् ।युष्माकं परिपालश्चाप्यवध्यो ब्राह्मणः सदा ॥
अहं करोमि भवतो विप्रशापान्तमुल्वणम् ।शान्तो भव सुरश्रेष्ठ साक्षी त्वं सर्व्वकर्म्मणाम् ॥
कुत्रचिद्दिवसे ब्रह्मन्नृतौ त्वं कुत्रचित् क्षणम् ।भविष्यसि घनाच्छन्नः सद्यो मुक्तो भविष्यसि ॥
न्यूनातिरिक्ते वर्षे वा राहुग्रस्तो भविष्यसि ।तत्रादृश्यश्च केषाञ्चित् पुण्यदृश्यो हि कस्यचित् ॥
अन्यथा सर्व्वकाले नापुण्यदृश्यो भवान् भुवि ।त्वां दृष्ट्वा च नमस्कृत्य सर्व्वे निष्पापिणो जनाः ॥
जन्मसप्ताष्टरिप्फाङ्कचतुर्थे दशमे विधौ ।जन्मर्क्षे निधने नॄणां अदृश्यस्त्वं भविष्यसि ॥
अस्तकाले घनाच्छन्ने मध्याह्नस्थे जलेऽपि वाअर्द्धोदिते च काले च पापदृश्यो भविष्यसि ॥
भार्य्यादुःखनिमित्तेन भार्य्यया हेतुभूतया ।श्वशुरेण श्यालकेन हततेजा भविष्यसि ॥
अन्यथा तव तेजश्च संज्ञा सहितुमक्षमा ।मालिसुमालियुद्धे च शम्भुना त्वं पराजितः ॥
इत्येवमुक्त्वा सूर्य्यञ्च बोधयामास ब्राह्मणम् ॥
”इति ब्रह्मवैवर्त्ते श्रीकृष्णजन्मखण्डे । ७९ । १-५० ॥
ब्रह्माण्डपुराणे ५९ अध्यायेऽप्येमेव ॥
अथ सूर्य्यमन्त्राः ।“तारो घृणिर्भृगुः पश्चाद्वामकर्णविभूषितः ।वह्नासनो मरुत् शेषः सनेत्रोऽदिस्त्यपश्चिमः ।अष्टाक्षरो मनुः प्रोक्तो भानोरभिमतः परः ॥
”ओँ घृणि सूर्य्य आदित्य । अस्य पूजा । प्रातःकृत्यादिप्राणायामान्तं विधाय पीठन्यासं कुर्य्यात्तत्र विशेषः । हृदयस्य पूर्व्वादिदिक्षु मध्य च ।प्रभूतं विमलं सारं समाराध्यं परमसुखं विन्यस्यआधारशक्त्यादि अं सूर्य्यमण्डलाय द्वादशकला-त्मने नमः इत्यन्तं विन्यसेत् । तथा च निबन्धे ।“पीठे कॢप्ते च प्रथमं दिक्षु मध्ये च संयजेत् ।प्रभूतं विमलं मारं समाराध्यमनन्तरम् ॥
परमादि सुखं पीठं स्वविम्बान्तं प्रकल्पयेत् ॥
”ततः केशरेषु मध्ये च वां दीप्तायै नमः ॥
एवं वीं सूक्ष्मायै वूं जयायै वें भद्रायै वैंविभूत्यै वों विमलायै वौं अमोघायै वं विद्यु-तायै वः सर्व्वतोमुख्यै । तथा च निबन्धे ।“दीप्ता सूक्ष्मा जया भद्रा विभूतिर्विमला पुनःअमोघा विद्युता सर्व्वतोमुखी पीठशक्तयः ॥
दीप्तदीपशिखाकारान् बीजन्यासान् विदुःक्रमात् ।अक्लीवह्रस्वत्रितयस्वरान् बिन्द्वग्निसंयुतान् ॥
”तदुपरि ब्रह्मविष्णुशिवात्मकाय सौराय योग-पीठाय नमः । यथा च शारदायाम् ।“वदेत् पदं चतुर्थ्यन्तं ब्रह्मविष्णुशिवात्मकम् ।सौराय योगपीठाय नमःपदमनन्तरम् ॥
पीठमन्त्रोऽयमाख्यातो दिनेशस्य जगत्पतेः ॥
”तत ऋष्यादिन्यासः । शिरसि देवभागऋषयेनमः । मुखे गायत्त्रीच्छन्दसे नमः । हृदिआदित्याय देवतायै नमः । निबन्धे ।“देवभागो मुनिः प्रोक्तो गायत्त्रीच्छन्द ईरितम्आदित्यो देवता प्रोक्तो दृष्टादृष्टफलप्रदः ॥
”ततः कराङ्गन्यासौ । सत्याय तेजोज्वालामणेहुँ फट् स्वाहा अङ्गुष्ठाभ्यां नमः । एवं ब्रह्मणे१० तर्ज्जनीभ्यां स्वाहा । विष्णवे १० मध्यमाभ्यांवषट् । रुद्राय १० अनामिकाभ्यां हूम् । अग्नये१० कनिष्ठाभ्यां वौषट् । सर्व्वाय १० करतल-पृष्ठाभ्यां फट् । एवं हृदयादिषु । तथा चशारदायाम् ।“सत्याय हृदयं प्राक्तं ब्रह्मण शिर इरितम् ।विष्णवे स्याच्छिखावर्म्म रुद्राय परिकीर्त्तितम् ॥
अग्नये नेत्रमाख्यातं सर्व्वायास्त्रमुदीरितम् ।तेजोज्वालामणे हूँ फट् द्विठान्ताः परिकी-र्त्तिताः ॥
”ततो मूर्त्तिन्यासः । यथा शिरसि ओँ आदि-त्याय नमः । मुखे एं रवये । हृदये ऊं भानवे ।गुह्ये ईं भास्कराय । चरणयोः अं सूर्य्याय ।तथा च निबन्धे ।“आदित्यं विन्यसेन्मूर्द्ध्नि रविं मुखगतं न्यसेत् ।हृदये भानुनामानं भास्करं गुह्यदेशतः ।सूर्य्यं चरणयोर्न्यस्येद्वर्णैः सत्यादिपञ्चभिः ॥
”ततो मन्त्रन्यासः । शिरशि ओँ ओँ नमः । मुखेओँ घृ नमः । कण्ठे ओँ णि नमः । हृदि ओँ सूनमः । कुक्षौ ओँ र्य्य नमः । नाभौ ओँ आनमः । लिङ्गे ओँ दि नमः । पादयोः ओँ त्यनमः । तथा च ।“मूर्द्धास्यकण्ठहृदयकुक्षिनाभिध्वजाङ्घ्रिषु ।मन्त्रवर्णान्न्यसेदष्टौ प्रत्येकं प्रणवादिकान् ॥
” * ॥
ततो ध्यानम् ।“रक्ताब्जयुग्माभयदानहस्तंकेयूरहाराङ्गदकुण्डलाद्यम् ।माणिक्यमौलिं दीननाथमीडेबन्धूककान्तिं विलसत्त्रिनेत्रम् ॥
”एवं ध्यात्वा मानसैः संपूज्य अर्घस्थापनं कृत्वागुरुपंक्तिं संपूज्य पीठपूजां कुर्य्यात् । ततः स्वंखसोल्काय नमः । इति मन्त्रेण मूर्त्तिं संकल्प्यपुनर्ध्यात्वा आवाहनादिपञ्चपुष्पाञ्जलिदान-पर्य्यन्तं विधायावरणपूजामारभेत् । तथा चनिबन्धे ।“तारादि खं खंसोल्काय मनुना मूर्त्तिकल्पनासाक्षिणं सर्व्वलोकानां तस्यामावामाह्य पूजयेत्”केशरेष्वग्न्यादिकोणेषु मध्ये दिक्षु च सत्यायतेजोज्वालामणे हूँ फट् स्वाहा हृदयाय नमः ।एवं ब्रह्मणे शिरसे स्वाहा । विष्णवे शिखायैवषट् । रुद्राय कवचाय हूम् । अग्नये नेत्रत्रयायवौषट् । सर्व्वाय अस्त्राय फट् । दिक्पत्रेषुपूर्व्वादि ओँ आदित्याय नमः । एवं एं रवयेऊँ भानवे ईं भास्कराय । विदिक्पत्रेषुअग्न्यादि उं उषायै पं प्रज्ञायै पं प्रभायै संसन्ध्यायै । तथा च ।“अङ्गानि पूजयेदादौ दिक्पत्रेष्वर्कमूर्त्तयः ।आदित्याद्याश्चतस्रोऽर्च्च्याः शक्तयः कोण-पत्रगाः ॥
स्वस्वनामादिवर्णाः स्युस्तासां बीजान्यनुक्रमात्उषा प्रज्ञा प्रभा सन्ध्या शक्तयः परिकीर्त्तिताः ॥
”ततः पत्राग्रेषु ब्राह्माद्याः संपूज्य पुरतोऽरुण-मर्च्चयेत् । तथा च शारदायाम् ।“पत्राग्रसंस्था ब्राह्माद्याः पुरतोऽरुणमर्च्चयेत् ।”तद्वाह्ये चन्द्रादीन् पूजयेत् । यथा चन्द्राय नमःएवं मङ्गलाय बुधाय बृहस्पतये शुक्राय शनैश्च-राय राहवे केतवे । तथा च शारदायाम् ।“चन्द्रादीन्पूजयेत्पश्चात्ग्रहानष्टौ ततो वहिः ॥
”ततः इन्द्रादीन् वज्रादींश्च सम्पूज्य धूपादिविसर्ज्जनान्तंकर्म्म समापयेत् । अस्य पुरश्चरण-मष्टलक्षजपः । तथा च ।“वसुलक्षं जपेन्मन्त्रं समिद्भिः क्षीरशाखिनाम् ।तत्सहस्रं प्रजुहुयात् क्षीराक्ताभिर्ज्जितेन्द्रियः ॥
”वाचनिक एवाष्टसहस्रहोमः ॥
 * ॥
 मन्त्रान्तरं यथा“आकाशमग्निदीर्घेन्दुसंयुतं भुवनेश्वरी ।सर्गान्वितो भृगुर्भानोस्त्र्यक्षरोऽयं समीरितः ॥
”ह्राँ ह्रीँ सः । अस्य पूजाप्रयोगः । प्रातः-कृत्यादिपूर्व्वमन्त्रोक्तपीठन्यासं विधाय पूर्व्वोक्तंऋष्यादिन्यासं कुर्य्यात् । ततो मन्त्रन्यासः ।यथा आधारादिपादपर्य्यन्तं ह्राँ नमः । कण्ठा-दाधारपर्य्यन्तं ह्रीँ नमः । मूर्द्धादिकण्ठपर्य्यन्तंसः नमः । शारदायाम् ।“आधारादिपदाग्रान्तं कण्ठादाधारकावधि ।मूर्द्धादिकण्ठपर्य्यन्तं क्रमाद्बीजत्रयं न्यसेत् ॥
”ततः कराङ्गन्यासौ । ह्राँ अङ्गुष्ठाभ्यां नमः ।ह्रीँ तर्ज्जनीभ्यां स्वाहा । हूँ मध्यमाभ्यां वषट्ह्रैँ अनामिकाभ्यां हूँ । ह्रीँ कनिष्ठाभ्यांवौषट् । ह्रः करतलपृष्ठाभ्यां फट् । एवं हृदया-दिषु । तथा च निबन्धे ।“षड्दीर्घभाजा मध्येन बीजेनाङ्गानि कल्पयेत् ॥
”ततो ध्यानम् ।“रक्ताम्बुजासनमशेषगुणैकसिन्धुंभानुं समस्तजगतामधिपं भजामि ।पद्मद्वयाभयवरान् दधतं कराब्जै-र्माणिक्यमोलिमरुणाङ्गरुचिं त्रिनेत्रम् ॥
”एवं ध्यात्वा मानसैः संपूज्य अर्घ्यस्थापनं कृत्वापूर्व्वोक्तक्रमेण पीठपूजां विधाय मूर्त्तिमन्त्रेणमूर्त्तिं सङ्कल्प्य पुनर्ध्यात्वावाहनादिपञ्चपुष्पा-ञ्जलिदानपर्य्यन्तं विधायावरणपूजामारमेत् ।अग्निनिरृतिवाय्वीशानेषु मध्ये दिक्षु च ह्राँहृदयाय नमः इत्यादिना पूजयेत् । पत्रेषु चन्द्रा-दीन् पूजयेत् । तत इन्द्रादीन् वज्रादींश्च पूजयेत्ततो धूपादिविसर्ज्जनान्तं कर्म्म समापयेत् ।अस्य पुरश्चरणं द्वादशलक्षजपः । तथा च ।“भानुलक्षं जपेन्मन्त्रमाज्येन च दशांशतः ।तिलैर्व्वा मधुरासिक्तैर्जुहुयाद्विजितेन्द्रियः ॥
”मन्त्रान्तरम् ।“आकाशमग्निपवनसत्यान्तार्घीशबिन्दुमत् ।मार्त्तण्डभैरवं नाम बीजमेतदुदाहृतम् ॥
पुटितं विम्बबीजेन सर्व्वकामफलप्रदम् ॥
”विम्बबीजमाह ।“टान्तं दहननेत्रे न्दुसहितं तदुदाहृतम् ॥
”ठ्रिं ह्र्यौडं ठ्रिम् । अस्य पूजाप्रयोगः । प्रातः-कृत्यादि पूर्व्ववत् एतन्मन्त्रोक्तपीठन्यासान्तं कर्म्मविधाय ऋष्यादिन्यासं कुर्य्यात् । ततो मूर्त्ति-न्यासः । ठ्रंसूर्य्याय नमोऽङ्गुष्ठयोः । ठ्रिं भास्क-राय नमस्तर्ज्जन्योः । ठुं भानवे नमः मध्य-मयोः । ठें रवये नमोऽनामिकयोः । ठ्रोंदिवाकराय नमः कनिष्ठयोः । ततः शिरसिवदने हृदये गुह्ये पाददेशेषु तास्तत्तद्वीजा-दिका न्यसेत् । तथा च निबन्धे ।“पञ्चह्रस्वाढ्यबीजेन पञ्चमूर्त्तिः प्रविन्यसेत् ।अङ्गुष्ठादिकनिष्ठान्तं अङ्गुलिषु क्रमादिमाः ॥
सूर्य्यस्तु भास्करो भानुस्ततो रविदिवाकरौ ।शिरोवदनहृद्गुह्यपाददेशेषु ताः क्रमात् ॥
”ततः कराङ्गन्यासौ । ठ्रां अङ्गुष्ठाभ्यां नमः । ठ्रोंतर्ज्जनीभ्यां स्वाहा । ठ्रूं मध्यमाभ्यां वषट् ।ठ्रैं अनामिकाभ्यां हूम् । ठ्रौँ कनिष्ठाभ्यांवौषट् । एवं हृदयादिषु । ठ्रां हृदयाय नमःइत्यादि । तथा च निबन्धे ।“दीर्घयुक्तेन बीजेन नेत्रान्ताङ्गानि विन्यसेत् ।”ततो मूलबीजेन व्यापकं कृत्वा ध्यायेत् । तथाच ।“व्यापकं मूलबीजेन कुर्व्वीत तदनन्तरम् ।”ध्यानम् ।हेमाम्भोजप्रबालप्रतिमनिजरुचिं चारु-स्वट्टाङ्गपद्मौचक्रं शक्तिं सपाशं शृणिमतिरुचिरामक्ष-मालां कपालम् ।हस्ताम्भोजैर्दधानं त्रिनयनविलसद्वे दवक्त्वाभि-रामंमार्त्तण्डं वल्लभार्द्धं मणिमयमुकुटं हारदीप्तंभजामः ॥
”एवं ध्यात्वा मानसैः सम्पूज्यार्घस्थापनं कुर्य्यात्ततः पूर्व्वोक्तक्रमेण पीठं संपूज्य पूर्व्वादिदिक्षुकर्णिकायाम् । उं उषायै नमः । एवं पं प्रभायैपं प्रज्ञायै सं सन्ध्यायै इति संपूज्य मूर्त्तिं मूलेनकल्पयेत् । ततः पूर्व्वादिदिक्षु सूर्य्यं भास्करं भानुंरविञ्च पूजयेत् । कोणेषु दिवाकरम् । ततःपूर्व्वदक्षिणपश्चिमोदीच्येषु दिक्षु ठ्रां हृदयायनमः । इत्यादिना पूज्ययेत् । ईशाने ठ्रौं नेत्र-त्रयाय वौषट् । शारदायाम् ।“सूर्य्यादीन् चतुरो दिक्षु विदिक्ष्वन्यं समर्च्चयेतअङ्गपूजा यथापूर्व्वा नेत्रमीशानदिग्गतम् ॥
”ततः पूर्व्ववच्चन्द्रादिग्रहान् पूजयेत् । ततोलोकपालान् पूजयेत् । तथा च निबन्धे ।“ग्रन्थानष्टौ तथा बाह्ये लोकपालांस्ततःपरम् ॥
”ततो धूपादिविसर्ज्जनान्तं कर्म्म समापयेत् ।अस्य पुरश्चरणजपो लक्षत्रयसंख्यः । त्रिमधुरो-पेतैः कमलैर्द्दशांशहोमः । तथा च ।“लक्षत्रयं जपेन्मन्त्री बीजं विम्बपुटीकृतम् ।दशांशं कमलैः फुल्लैर्जुहुयान्मधुरोक्षितैः ॥
इमं मन्त्रं जपन्मर्त्यः कान्तिं पुत्त्रान् धनं द्युतिम्वाक्सिद्धिममितां लक्ष्मीं सौभाग्यमपि साधयेत्इति तन्त्रसारः ॥
 * ॥
अस्य प्रकारान्तरमन्त्रध्यानपूजादिकं गरुड-पुराणे ३९ अध्याये द्रष्टव्यम् ॥
 * ॥
 सूर्य्ये वर्ण-नीयानि यथा । अरुणता १ रविमणिप्रकाशः २चक्रवाकप्रीतिः ३ पद्मप्रकाशः ४ पश्रिकप्रौतिः ५लोचनप्रीतिः ६ तारार्त्तिः ७ चन्द्राप्रकाशः ८दीपाप्रकाशः ९ ओषध्यप्रकाशः १० पेच-कार्त्तिः ११ तमोऽभावः १२ चैरार्त्तिः १३ कुमु-दार्त्तिः १४ कुलटार्त्तिः १५ । इति कविकल्प-लता ॥

वाचस्पत्यम्

Sanskrit

 सूर्य्य पु०
  सृ--क्यप् नि० । १ दिवाकरे २ अर्कवृक्षे चअमरः ।३ दानवभेदे वह्निपु०  ४ अर्कपर्णवृक्षे मेद० ।सूर्य्यग्रहकक्षादिकं खगोलशब्दे २४२५ पृ० दृश्यम् ।तस्य प्रकृतिस्वरूपादिकं सर्वार्थचि० उक्तं यथा“भानुर्युगान्ताङ्कितदेहरक्तः श्यामान्वितः पिङ्गलनेत्र-कान्तिः । पित्तात्मकोऽयं समगात्रयष्टिः प्रतापयुक्सत्त्वगुणोऽल्परोमा । सञ्चारयुक् सङ्कुचितार्थवाक्यः स्वल्प-प्रजो दैविकवुद्धियुक्तः” । स च प्राच्या दिशः खामी ।पुंग्रहः क्षत्रियजातीयः अस्थिसारः देवस्थलेशश्च ।वृहज्जातके तट्टीकायाञ्च सूलं दृश्यम् । ग्रहयज्ञशब्देतन्मन्त्रभेदादिकं दृश्यम् । जन्मकाले लग्नादिकस्थस्यतस्य फलं जातकपद्धतावुक्तं यथा“लग्ने १ सूर्य्ये स्वल्पकेशः प्रचण्डो मानी क्रोधी नेत्र-रुक् निघृणश्च । शूरोऽक्षान्तश्चालसः कर्कशाङ्को नीचेनिःस्वा भूपजोऽप्यक्षिहीनः । धने २ दिनेशे बहुवित्तभृत्य-चतुष्पदाढ्योऽपि नरो भवेत् सः । विनष्टसौभाम्यसुस्वोनृवालेश्चौरेर्हृतार्थो मुलरोगदुःखो । सहस्ररश्मौसहज ३ बलाढ्यो धीविक्रमैर्लोकमनीभिरामः । विनष्ट-तुल्यादरजो नरः स्याद्दुष्टारिपक्षस्य विनाशकश्च । मित्रेमित्रे ४ बन्ध भर्वाहनैः स्याद्धीनः सौख्यैर्मानसोत्थैश्च हीनः ।ताताम्बादेर्नाशकारी नरो वै सेबाकारो भूपतेः कुत्-सितस्य । सूनौ ५ भानौ सूनुसौख्यस्वहीना दुर्गारण्य-क्ष्माधरेषूपरक्तः । मेधायुक्तो मन्त्रसम्प्राप्तसम्पत्स्वल्पा-युर्वै जायते नानवोऽयम् । कुमुदगहनशत्रौ शत्रुभावं ६प्रपन्ने भवति नरपतिर्वा दण्डनेता धनाढ्यः । प्रबल-जठरवह्निर्भूरिकामो गुणी वै बलरिपुसहितः स्वात्पूरुषः केचिदेवम् । भार्य्याभावे ७ भास्करे चाभिभूतोमार्य्यामिर्वे हीनकान्तीरुगाढ्यः । भूपाद्बन्धै पीडितो-ऽमोर्गगामी सुश्रीहीनो मानवः शीलहीनः । निधनगे ८नलिनोदयिते नरा नयनयार्विकलत्वयुतो भवेत् । तनु-धनात्मजजीवितसौख्यभागभिमतेन जनेन वियोजितः ।धर्म ९ स्थिते घर्मकरे धनेन घनेन युक्तो बहुमित्रपुत्रः ।मूदेववृन्दारकवृन्दभक्तिः पितृप्रियो वैरकरः समृद्धः ।गगन १० गे गगनस्य मणौ नरो मतिधनात्मजवैभवशौर्य्य-युक् । रतिबलश्रुतकार्य्यसमृद्धिभाग् भवति वाहनवान्नृपसद्गुणः । प्राप्ति ११ स्थाने सप्तसप्तौ नरः स्यात् प्राप्त्यावित्तस्याथ वृद्ध्या समेतः । मन्त्री द्वेष्यः सद्बलः सिद्ध-कर्मा क्रूरो कान्तानिर्जितो वश्यभृत्यः । व्यये १२ सूर्थ्येनरः काणः पितृद्वेषी बलोज्झितः । बन्ध्यापरिर्वह्वलङ्गः क्षुद्रस्तु पतितो भवत्” । मेषादिस्थ्गस्य तस्य फलंजातकशब्दे २०८८ पृ० दृश्यम् ।

Capeller

German

 सू॑र्य m.
  die Sonne
 der Sonnengott
 f.
  सुर्या
die S. (weibl. personif. ).

Grassman

German

 sū́rya,  sū́ria,  m.,  Sonne (vgl. sū́ra,  súar)
 Verbindungen wie sū́riam dṛśé oder sū́riāya dṛśáye siehe unter diesen
 2〉 bildlich wird die Sonne oder der Sonnenglanz als Inbegriff aller Herrlichkeit,  alles Segens aufgefasst. — Adj.: ajára,  adṛṣṭahán,  āditeyá,  uccárat,  urucákṣas,  gūḍhá,  citrá,  darśatá,  viśvácakṣas,  viśvádṛṣṭa,  vṛtrahán ({702, 4}),  śukrá,  śúci,  saptáaśva,  subhága u. s. w. [Page1568]
-ia {50, 4}. _{50, 7}. _{50, 8}. _{50, 11}
 {327, 15}
 {491, 2}
 {576, 1}
 {578, 2}
 {702, 1}. _{702, 4}
 {710, 11}. _{710, 12}
 {863, 3}. _{863, 5}. _{863, 7}—_{863, 10}
 {984, 5}.
-ya {863, 4}
 {394, 5}.
-ias {23, 17}
 {35, 7}
 {43, 5}
 {46, 10}
 {56, 4}
 {90, 8}
 {101, 3}
 {105, 12}
 {146, 4}
 {157, 1}
 {160, 1}
 {202, 20}
 {214, 2}
 {248, 4}
 {297, 17}
 {309, 1}
 {310, 2}
 {322, 1}
 {398, 7}
 {399, 2}. _{399, 10}
 {408, 5}
 {445, 3}. _{445, 6}
 {471, 2}
 {489, 21}
 {502, 9}
 {552, 1}
 {563, 4}
 {576, 2}. _{576, 4}
 {577, 1}
 {578, 1}
 {579, 1}
 {595, 1}
 {597, 2}
 {623, 20}
 {632, 7}
 {638, 9}
 {645, 19}
 {668, 7}
 {679, 2}
 {766, 3}
 {775, 13}
 {776, 9}. _{776, 30}
 {796, 2}
 {798, 29}
 {861, 8}
 {863, 2}
 {886, 11}
 {903, 3}
 {915, 2}
 {984, 1}
 {985, 1}
 {996, 3}.
-yas {83, 5}
 {84, 1}
 {115, 1}. _{115, 2}. _{115, 5}
 {191, 8}. _{191, 9}
 {215, 9}
 {288, 19}
 {334, 10}
 {354, 4}
 {399, 9}
 {413, 3}
 {417, 4}
 {453, 1}
 {524, 4}
 {551, 8}
 {626, 10}
 {652, 23}
 {663, 32}
 {711, 15}
 {717, 11}
 {753, 5}
 {766, 2}
 {895, 2}
 {914, 6}
 {916, 13}
 {964, 2}—_{964, 4}
 {1004, 3}
 {1025, 5}.
-iam {23, 21}
 {32, 4}
 {35, 9}
 {50, 1}. _{50, 10}
 {52, 8}
 {100, 6}
 {130, 2}
 {151, 5}
 {164, 25}
 {175, 4}
 {203, 7}
 {210, 3}. _{210, 5}
 {309, 2}. _{309, 3}
 {321, 4}
 {326, 4}. _{326, 6}
 {493, 5}
 {513, 2}
 {560, 3}
 {576, 3}
 {582, 15}
 {594, 3}
 {596, 2}
 {598, 3}
 {620, 24}
 {626, 20}
 {627, 22}
 {708, 3}
 {716, 6}
 {735, 2}
 {749, 4}
 {754, 1}
 {809, 31}
 {819, 20}
 {822, 3}
 {835, 7}
 {869, 5}
 {883, 4}
 {885, 4}
 {886, 5}
 {893, 5}
 {914, 11}
 {967, 3}
 {980, 5}
 {997, 4}
 {1021, 10}.
-yam {265, 15}
 {266, 8}
 {268, 9}
 {273, 5}
 {278, 2}
 {381, 6}
 {394, 6}. _{394, 9}
 {417, 7}
 {439, 2}
 {458, 3}. _{458, 5}
 {471, 5}
 {513, 1}
 {615, 4}
 {623, 6}
 {632, 30}
 {645, 21}
 {649, 10}
 {698, 7}
 {707, 2}
 {729, 5}
 {740, 5}
 {775, 7}
 {798, 22}
 {803, 6}
 {819, 7}
 {842, 3}
 {857, 8}
 {861, 2}
 {884, 8}
 {885, 6}
 {888, 3}
 {891, 11}
 {898, 7}
 {982, 4}.
-ieṇa {33, 8}
 {62, 5}
 {98, 1}
 {202, 4}
 {211, 5}
 {439, 5}
 {462, 3}
 {473, 2}
 {560, 4}
 {579, 4}
 {607, 1}
 {629, 18}
 {655, 1}—_{655, 21}
 {714, 6}
 {933, 2}
 {937, 5}. _{937, 7}
 {974, 2}.
-yeṇa {739, 5}
 {888, 11}
 {911, 1}.
-iāya {113, 16}
 {123, 3}
 {439, 1}
 {603, 1}
 {840, 12}
 {863, 1} (divásputrā́ya)
 {922, 11}
 {937, 3}.
-yāya {24, 8}
 {387, 4}
 {627, 8}.
-iāt {396, 9}
 {500, 8}
 {1007, 3}.
-iasya yā́mās {100, 2}
 úditā {108, 12}
 {115, 6}
 {416, 8}
 {423, 3}
 {430, 3}
 {522, 7}
 {557, 4}
 {592, 3}
 raśmáyas {109, 7}
 {309, 4}
 {409, 3}
 {917, 4}
 raśmíbhis {123, 12}
 {124, 8}
 {358, 4}
 {518, 1}
 {773, 8}
 {798, 32}
 {861, 5}
 raśmím {809, 33}
 śákṣasā {113, 9}
 {614, 6}
 áśvās {115, 3}
 harítas {383, 5}
 duhitā́ {116, 17}
 {117, 13}
 {118, 5}
 {287, 15}
 {339, 2}
 {504, 5}
 cáranam {239, 5}
 rośané {256, 3}
 ketū́ {202, 6}
 ketús {579, 2}
 janitā́ {283, 4}
 {808, 5}
 upāké {307, 1}
 cakrám {313, 14}
 {324, 2}
 {383, 10}
 {472, 3}
 bhānúnā {391, 1}
 cákṣaṇam {409, 4}
 dūtiā́m {499, 3}
 yóṣā {591, 5}
 viúsi {597, 2}
 rátham {787, 1}
 ásirena {788, 4}
 bhānúm {829, 2}
 ánīkam {833, 3}
 samdṛ́śi {863, 6}
 {885, 5}
 várcasā {938, 3}
 samgamé {949, 1} (apā́m)
 tvíṣīs {783, 9}
 carkirāma {336, 1}. — 2〉 sātaú {210, 4}
 {461, 5}
 {546, 2}.
-yasya rocanā́t {14, 9}
 raśmíbhis {47, 7}
 {92, 12}
 {137, 2}
 {433, 8}
 {435, 4}
 {632, 9}
 {681, 16}
 {710, 2}
 raśmáyas {135, 9}
 {776, 7}
 {781, 6}
 udáyanāt {48, 7}
 devatvám {115, 4}
 śriyā́ {122, 2}
 saṃdṛ́śas {224, 1}
 maṃhánā {265, 17}
 cákṣus {164, 14}
 {394, 8}
 {413, 5}
 {836, 9}
 áśvān {416, 1}
 vakṣáthas {549, 8}
 duhitā́ {713, 6}
 {825, 3}
 duhitúr [Page1569] {784, 3} háris jā́s {805, 1}
 púrīṣāt {853, 21}
 ánīkam {874, 3}
 etaśébhis {875, 7}
 jyótiṣas {892, 2}
 paridhī́n {965, 4}
 nimrúci {977, 5}.
-ie {23, 17}
 {59, 3}
 {61, 15}
 {104, 6}
 {135, 3}
 {327, 5}. _{327, 6}
 {355, 4}
 {452, 5}
 {722, 8}
 {809, 41}. — 2〉 {487, 4} (mahādhané tanū́ṣu apsú 〰)
 {806, 1} (asmin spardhante 〰 ná víśas).
-ye {191, 10}
 {391, 5}
 {485, 23}
 {716, 5}
 {838, 7}
 {871, 10}
 údite {408, 10}
 udyatí {647, 19}. — 2〉 {677, 9}
 {919, 12}(?).
-iās 〰 iva {623, 16} (bhṛ́gavas)
 {654, 17} (ṛjrā́s)
 ná tvā vajrin sahásram 〰 ánu {679, 5}.
-yās 〰 iva {64, 2} (marútas).
-iāsas káti {914, 18}. — 2〉 dákṣiṇāvatām diví 〰 {125, 6}.
-yāsas 〰 ná {813, 12} (sómāsas) (SV. sū́rāsas).

 sū́rya:
-yas {124, 1}
 {264, 12}
-yam {7, 3}
 {51, 4}
 {100, 18}
 {112, 13}
 {117, 5}.

Burnouf

French

 सूर्य सूर्य m.
  (सूर
 sfx. य) le Soleil.
Asclepias gigantea,  bot.
		 Le fils de Bali. -- F. l'épouse du Soleil.
		 Nouvelle mariée.
सूर्यकान्त m.
  gemme fabuleuse appelée pierre-du-Soleil.
Hibiscus rouge.
सूर्यकान्ति f.
  clarté du Soleil.
		 Fleur de sésame.
सूर्यकाल m.
  le jour [opp. à la nuit].
सूर्यग्रह m.
  éclipse de soleil
		 le nœud ascendant ou
descendant,  Ketu,  Rāhu
		 le Soleil.
		 Le fond d'une cruche.
सूर्यज m.
  (जन्) Sugrīva. -- F. la Yamunā.
सूर्यनेत्र a. qui a le regard brillant comme le Soleil.
सूर्यपुत्र m.
  Varuṇa
 Yama
 Śani. -- F. [ई] éclair.
La Yamunā.
सूर्यभक्त a. adorateur du Soleil. -- S. m.
  pentapetes arjuna, 
bot.
सूर्यमणि m.
  la gemme appelée pierredu Soleil
		 qqf. 
lentille de cristal.
		 Hibiscus phœniceus,  bot.
सूर्यरूप a. qui a la forme du soleil
		 solaire,  ép. du
feu,  Vd.
सूर्यलता f.
  cleome viscosa,  bot.
सूर्यवल्ली f.
  cleome pentaphylla.
सूर्यसज्ञ n.
  safran. 
सूर्यसारथि m.
  Aruṇa,  cocher de Sūrya.
सूर्यातप m.
  (आ
 तप्) l'ardeur du Soleil.
सूर्यालोक m.
  (आ
 लोक्) clarté du Soleil.
सूर्यावर्त m.
  (आ
 वृत्) tournesol [helianthus].
Cleome viscosa,  bot.
सूर्याश्मन् m.
  la gemme fabuleuse appelée pierre-du-soleil.
सूर्याश्व m.
  (अश्व) cheval du Soleil.
सूर्यास्त n.
  (अस्त) coucher du Soleil.
सूर्याह्व n.
  (आ
 ह्वे) cuivre.
		 Asclepias gigantea, 
bot.
सूर्योढ m.
  (ऊढ) hôte qui se présente après le
soleil couché.
सूर्योदय m.
  (उदय) lever du Soleil.

Stchoupak

French

 सूर्य-
 m.
  soleil,  dieu du soleil 
 -आ- f.
  Sūrya féminisé, 
épouse du Soleil 
 nouvelle mariée 
 -वन्त्- m.
  n.
  d'une montagne 
-वती- f.
  d'une princesse.
°कर- m.
  rayon de soleil.
°कान्त- m.
  variété de cristal à propriétés fabuleuses.
°चक्षुस्- m.
  n.
  d'un Rākṣasa.
°चन्द्र- m.
  n.
  d'un homme.
°तपस्- m.
  n.
  d'un Muni.
°तेजस्- nt. éclat du soleil.
°दत्त- m.
  suivant de Virāṭa.
°पर्णी- f.
  sorte de plante.
°पुत्र- m.
  planète Saturne 
 n.
  de divers personnages.
°प्रभ- m.
  n.
  d'un roi et d'un Lambaka du KSS. 
 -ईय- a. relatif
à ce roi.
°प्रभव- a. issu du soleil.
°भानु- m.
  n.
  d'un Yakṣa.
°मण्डल- m.
  n.
  d'un Gandharva 
 nt. disque du soleil.
°माल- a. couronné de soleil,  ép. de Śiva.
°रथ- m.
  char du soleil.
°रश्मि- m.
  rayon de soleil.
°रुच्- f.
  lumière du soleil.
°र्च्- f.
  hymne au soleil.
°वंश- m.
  dynastie solaire (des Ikṣvāku,  à laquelle appartient.
Rāma) 
 -य- a. appartenant à cette dynastie.
°वर्चस्- a. resplendissant comme le soleil 
 m.
  n.
  d'un Gandharva.
°वार- m.
  Dimanche.
°सिद्धान्त- m.
  n.
  d'un traité d'astronomie.
°सूत- m.
  cocher du Soleil.
सूर्याकर- m.
  pl.
  n.
  d'un peuple.
सूर्याक्ष- m.
  n.
  d'un singe.
सूर्या-चन्द्रमसौ nomin.  m.
  du. soleil et lune.
सूर्यातप- m.
  chaleur du soleil.
सूर्यापाय- सूर्यास्त- m.
  coucher du soleil.
सूर्योढ- m.
  (avec अतिथि- hôte) qui arrive au couchant.
सूर्योदय- m.
  lever du soleil 
 °गिरि- montagne du Levant.

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.