| YouTube Channel

सूतिकाषष्ठी (sUtikASaSThI)

 
Spoken Sanskrit
English
सूतिकाषष्ठी sUtikASaSThI
f.
 goddess worshipped on the sixth day after child-birth
Monier Williams Cologne
English
सूतिका—षष्ठी
f.
 a goddess worshipped on the sixth day after child-birth,
MW.
Apte Hindi
Hindi
सूतिकाषष्ठी
स्त्री*
 सूतिकाषष्ठी -
प्रसव के पश्चात छठे दिन पूजी जाने वाली देवी विशेष का नाम
L R Vaidya
English
sUtikA-zazWI {% f. %} a particular goddess worshipped on the sixth day after child-birth.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
सूतिकाषष्ठी,
स्त्री,
 (सूतिकायाः षष्ठी । सूतिका-गृहपूज्या षष्ठीति मध्यपदलोपी कर्म्मधारयोवा ।) सूतिकागारे जातबालकस्य षष्ठदिनेपूज्यदेवीविशेषः । अथ सूतिकाषष्ठी-पूजा ।विष्णुधर्म्मोत्तरे ।“सूतिकावासनिलया जन्मदा नाम देवताः ।तासां यागनिमित्तार्थं शुद्धिर्जन्मनि-कीर्त्तिता ॥
षष्ठेऽह्नि रात्रियागन्तु जन्मदानाञ्च कारयेत् ।रक्षणीया सदा षष्ठी निशां तत्र विशेषतः ॥
राम ! जागरणं कार्य्यं जन्मदानां तथा वलिः ॥
”रामेति सम्बोधनम् ॥
* ॥
तत्राशौचान्तरदोषो-ऽपि नास्ति ।“अशौचे तु समुत्पन्ने पुत्त्रजन्म यदा भवेत् ।कर्त्तुस्तात्कालिकी शुद्धिः पूर्व्वाशौचाद्विशु-ध्यति ॥
”इति प्रजापतिवचनात् । पुत्त्रजन्मेति श्रवणात्पितुरेवाशौचाभावः न तु मातुः कर्त्तुरितिपुंलिङ्गनिर्द्देशाच्च । कारयेदिति अन्यगोत्रजाभि-प्रायेण ॥
* ॥
तत्रादौ विनयकादिसहितषोडश-मातृकापूजनम । तथा च कृत्यचिन्तामणौ ।“छागजागरणं कार्य्यं खङ्गो धार्य्यः समी-पतः ।आवाह्य पूजयेद्देवीं गणेशं मातरं गिरिम् ॥
”देवीं षष्ठीम् । गिरिं मन्थानदण्डम् ॥
* ॥
मातृ-नामान्याह । बह्वृचगृह्यपरिशिष्टम् ।“गौरी पद्मा शची मेधा सावित्री विजया जयादेवसेना स्वधा स्वाहा मातरो सोकमारतः ॥
शान्तिः पुष्टिर्धृतिस्तुष्टिरात्मदेवतया सह ।आदौ विनायकः पूज्यो अन्ते च कुलदेवताः ॥
”ताश्चाभिधाय भविष्ये ।“पूज्याश्चित्रेऽथवा कार्य्या वरदाभयपाणयः ।”मातरः इति सर्व्वासां विशेषणम् । अतएव गौर्य्यैमात्रे नमः । इत्यादिप्रयोगः । एता मातरोलोकमातरो ज्ञेयाः अतएव तयोर्ब्बहुत्वेननिर्द्देशः ॥
* ॥
गणेशपूजायां प्रार्थनामन्त्रो यथा, “सर्व्वविघ्नहरो देव एकदन्तो गजाननः ।षष्ठीगृहेऽर्च्चितः प्रीत्या शिशुं दीर्घायुषं कुरु ॥
”ततः ।“आयाहि वरदे देवि महाषष्ठीति विश्रुता ।शक्तिरूपेण मे पुत्रं रक्ष जागरवासरे ॥
”इति षष्ठ्या आवाहनम् । ततः षष्ठीं पूजयेत् ।“गौर्य्याः पुत्त्रो यथा स्कन्दः सदा संरक्षितस्त्वयातथा ममाप्ययं बालो रक्ष्यतां षष्ठि ते नमः ॥
”इति त्रिः पूजयेदिति । भोजराजः ।“गणेशश्चैव नन्दा च पूतना मुखमण्डिका ।विवानिका शकुनिका शुष्कनन्दा च जम्भिका ॥
आचार्य्यका रेवती च पिलिपिञ्जा ततः परम् ।स्कन्दा च द्वादशैतेऽर्च्च्याः रक्षार्थं मातृका-ग्रहाः ॥
”कृत्यचिन्तामणौ स्तुतिः ।“जय देवि जगन्मातर्जगदानन्दकारिणि ।प्रसीद मम कल्याणि नमोऽस्तु षष्ठि देवि ते ॥
”वरप्रार्थनम् ।“रूपं देहि यशो देहि भाग्यं भगवति देहि मे ।पुत्त्रान्देहि धनं देहि सर्व्वान् कामांश्च देहि मे ॥
धात्री त्वं कार्त्तिकेयस्य महाषष्ठीति विश्रुता ।त्वत्प्रसादादविघ्नेन चिरं जीवतु बालकः ॥
देवतानामृषीणाञ्च सर्व्वेषां हितकारिणि ।समर्पितं रक्ष पुत्त्रं महाषष्ठि नमोऽस्तु ते ॥
इत्यनेन बालं व्यजनस्थं कृत्वा समर्पयेत् ॥
”मन्थानदण्डं पूजयेत् ।“मन्थानमन्दरोऽसि त्वं मथितः सागरस्त्वया ।तथा ममापि पुत्त्रस्य मन्थ विघ्नं नमोऽस्तुते ॥
”ततः षट्कृत्तिकाः पूजयेत् । ताश्च ।“शिवा सम्भूतिनाम्नी च कीर्त्तिः सन्ततिरेव च ।अनसूया क्षमा चैव षडेताः कृत्तिकाः स्मृताः ॥
”मार्कण्डयपुराणम् ।“अग्न्यम्बुपशुशून्ये च निर्यूपे सूतिकागृहे ।अदीपशस्त्रमूषले भूतिसर्षपवर्ज्जिते ।अनुप्रविश्य या जातमपहृत्यात्मसम्भवम् ।क्षणप्रसविनी बालं तत्रैवोत्सृज्यते द्विज ॥
मा जातहारिणी नाम सुघोरा पिशिताशना ।तस्मात् संरक्षणं कार्य्यं यत्नतः सूतिकागृहे ॥
”यूपो बद्धच्छागस्तम्भः । पशुः छागः । छाग-जागरणं कार्य्यमित्येकवाक्यत्वात् ॥
* ॥
पाद्मे ।“पायसं सर्पिषा मिश्रं द्विजेभ्यो यः प्रयच्छति ।गृहं तस्य न रक्षांसि धर्षयन्ति कदाचन ॥
”इति ज्योतिस्तत्त्वम् ॥
अन्यत् षष्ठीशब्दे द्रष्टव्यम् ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
सूतिकाषष्ठी स्त्री सूतिकागृहे पूज्या षष्ठी शाक० । सूतिका-गारे प्रसवावधि षष्ठे दिवसे पूज्यायां षष्ठीदेव्याम् । य-थाह “विष्णधर्मोत्तरे “सूतिकावासनिलया जन्मदा नामदेवताः । तासां यागनिमित्तार्थं शुद्धिर्जन्मनि कीर्त्तता ।षष्ठेऽह्नि रात्रियागन्तु जन्मदानाञ्च कारयेत् । रक्षणीयासदा षष्ठी निशां तत्र विशेषतः । राम! जागरणं कार्य्यंस्नन्मदानां तथा वलिः” । रामेति सम्भोधनम् । तत्रा-शाचान्तरदोषोऽपि नास्ति । “अशौचे तु समुत्पन्नेपुत्रजन्म यदा भवेत् । कर्त्तुस्तात्कालिकी शुद्धिः पूर्वा-शौच द्विशुध्यति” इति प्रजापतिवचनात् । पुत्रजन्मेतिश्रवणात् पितुरेवाशौचाभावः न तु मातुः कर्त्तुरितिपुंलिङ्गनिर्देशाच्च । कारयेदिति अन्यगोत्रजाभिप्रायेण ।तत्रादौ विनायकादिसहितषोडशमातृकापूजनम् । तथाच कृत्यचिन्तामणौ “छागजागरणं कार्य्यं खड्गोधार्य्यः समीपतः । आवाह्य पूजयेद्देवीं गणेशं मातृकागिरिम्” । देवीं षष्ठीम् । गिरिं मन्थानदण्डम् । भोज-राजः “गणेशश्चैव नन्दा च पूतना सुखमण्डिका । विवा-निका शकुनिका शुष्कनन्दा च जम्भिका । आचार्य्यकारेवती च पिलिपिञ्जा ततः परम् । स्कन्दा च द्वादशैते-ऽर्च्याः रक्षार्थं मातृका ग्रहाः” ज्यो० त०