| YouTube Channel

सूतिकारोग (sUtikAroga)

 
शब्दसागरः
English
सूतिकारोग
m.
 (-गः) Puerperal sickness.
Monier Williams Cologne
English
सूतिका—रोग
m.
=
 -गद,
MW.
Apte Hindi
Hindi
सूतिकारोगः
पुं*
 सूतिकारोगः -
प्रसव के पश्चात होने वाला रोग
L R Vaidya
English
sUtikA-roga {% m. %} puerperal sickness.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
सूतिकारोगः,
पुं,
 (सूतिकाया रोगः ।) नव-प्रसूताया व्याधिभेदः । तन्निदानादि यथा, --“मिथ्योपचारात् संक्नेशात् विशमाजीर्णभोज-नात् ।सूतिकायास्तु ये रोगा जायन्ते दारुणाश्च ते ॥
”मिथ्योपचारात् अनुचिताचरणात् । प्रवातादि-सेवनात् । संक्लेशात् संक्लिश्यन्ते दोषा अनेनइति संक्लेशः दोषजनकमन्नं तस्मात् । दारुणाःकष्टसाध्याः । के ते व्याधय इत्याकाङ्क्षायामाह ।“अङ्गमर्द्दो ज्वरः कासः पिपासा गुरुमात्रता ।शोथः शूलातिसारौ च सूतिकारोगलक्षणम् ॥
”एतेऽङ्गमर्द्दादयः प्रायेण सूतिकाया भवन्तःसूतिकारोगत्वेन लक्ष्यन्ते ॥
* ॥
ज्वरादीनांरोगविशेषाणां निदानविशेषमाह ।“ज्वरातीसारशोथाश्च शूलानाहबलक्षयाः ।तन्द्रारुचिप्रसेकाद्या वातश्लेष्मसमुद्भवाः ॥
कृच्छ्रसाध्या हि ते रोगाः क्षीणमांसबलाश्रिताःते सर्व्वे सूतिका नाम्ना रोगास्ते चाप्युपद्रवाः ॥
”सूतिकाभवत्वेन सूतिकानाम्ना ते रोगाः ।आश्रयाश्रितयोरभेदोपचारात् । ते चाप्युपद्रवाइति । त एव ज्वरादय उक्तानां रोगाणामन्य-तमं प्रधानीकृत्योपद्रवाश्च ॥
* ॥
अथ सूतिकारोगचिकित्सा ।“सूतिकारोगशान्त्यर्थं कुर्य्यात् वातहरींक्रियाम् ।दशमूलकृतं क्वाथं कोष्णं दद्यात् घृतान्वितम् ॥
अमृतानागरसहचरभद्रोत्कटपञ्चमूलकं जल-दम् ।शृतशीतं मधुयुक्तं शमयत्यचिरेण सूतिकातङ्कम् ॥
देवदारु वचा कुष्ठं पिप्पली विश्वभेषजम् ।भूनिम्बकट्फलं मुस्तं तिक्ताधान्यं हरीतकी ॥
गजकृष्णा सदुःस्पर्शा गोक्षुरं धन्वयासकः ।बृहत्यतिविषा च्छिन्ना कर्क्कटः कृष्णजीरकः ॥
समभागान्वितैरेतैः सिन्धुरामठसंयुतैः ।क्वाथमष्टावशेषन्तु प्रसूतां पाययेत् स्त्रियम् ॥
शूलकासज्वरश्वासमूर्च्छाकम्पशिरोऽर्त्तिभिः ।युक्तं प्रलापतृड्दाहतन्द्रातीसारवान्तिभिः ॥
निहन्ति सूतिकारोगं वातपित्तकफोद्भवम् ।कषायो देवदार्व्वादिः सूतायाः परमौषधम् ॥
”इति देवदार्व्वादिक्वाथः ॥
* ॥
“जीरकः स्थूलजीरश्च शतपुष्पाद्वयन्तथा ।यवानी चाजमोदा च धान्यकं मेथिकापि च ॥
शुण्ठी कृष्णा कणामूलं चित्रकं हपुषापि च ।वदरीफलचूर्णञ्च कुष्ठं कम्पिल्लकं तथा ॥
एतानि पलमात्राणि गुडं शतपलं मतम् ।क्षीरं प्रस्थद्वयं दद्यात् सर्पिषः कुडवन्तथा ॥
पञ्चजीरकपाकोऽयं प्रसूतानां प्रशान्तये ।युज्यते सूतिकारोगे योनिरोगे ज्वरे क्षये ।कासे श्वासे पाण्डुरोगे कार्श्ये वातामयेषु च ॥
”इति पञ्चजीरकपाकः ॥
* ॥
“आज्यस्याञ्जलियुग्ममत्र पयसःप्रस्थद्वयंखण्डतपञ्चाशत्पलमत्र चूर्णितमथ प्रक्षिप्यते नागरम् ।प्रस्थार्द्धं गुडवद्विपाच्य विधिना मुष्टित्रयं धान्य-कात्मिश्याः पञ्चपलं पलं कृमिरिपोः साजाजि-जीरादपि ॥
व्योषाम्भोददलोरगेन्द्र-सुमनस्तत्द्राविडीनां पलपक्वं नागरखण्डसंज्ञकमिदं सौभाग्यदं योषि-ताम् ।तृट्श्वासज्वरदाहशोषशमनं सश्वासकासापहंप्लीहव्याधिविनाशनं कृमिहरं मन्दाग्निसन्दी-पनम् ॥
”दलं पत्रकम् । उरगेन्द्रसुमुखनागकेशरम् ।द्राविडी सूक्ष्मैला । सौभाग्यशुण्ठीपाकः । इतिभावप्रकाशः ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
सूतिकारोग
पु०
 ६ त० । भावप्र० उक्ते रोगभेदेतन्निदानादि यथा “मिथ्योपचारात् संक्लेशात् विषमा-जीर्णभोजनात् । मूतिकायास्तु ये रोगा जायन्ते दारु-णाश्च ते” । मिथ्योपचारात् अनुचिताचरणात् प्रवा-तादिसेवनात् । संक्लेशात् संक्लिश्यन्ते दोषा अनेन इतिसंक्लेशः दोषजनकमन्नं तस्मात् । दारुणाः कष्टसाध्याः ।के ते व्याधय इत्याकाङ्क्षायामाह “अङ्गमर्दो ज्वरः कासःपिपासा गुरुगात्रता । शोथः शूलातिसारौ च मूतिका-रोगलक्षणम् । एतेऽङ्गमर्दादयः प्रायेण मूतिकायाभवन्तः मूतिकारोगत्वेन लक्ष्यन्ते । ज्वरादीनां रोग-विशेषाणां निदानविशेषमाह “ज्वरातीसारशोथाश्च शूलानाहबलक्षयाः । तन्द्रारुचिप्रसेकाद्या वातश्लेष्म-समुद्भवाः । कृच्छ्रसाध्या हि ते रोगाः क्षीणमांसबला-श्रिताः । ते सर्वे सूतिकानाम्ना रोगास्ते चाप्युपद्रवाः”मूतिकाभवत्वेन मूतिकानाम्ना ते रोगाः आश्रयाश्रित-योरमेदोपचारात् ते चाप्युपद्रवा इति त एव ज्वरादयःउक्तानां रोगाणामन्यतमं प्रधानीकृत्योपद्रवाश्च” ।