| YouTube Channel

सुमेरुः (sumeruH)

 
Apte Hindi
Hindi
सुमेरुः
पुं*
 सु-मेरुः -
‘सुमेरु’ नाम का पवित्र पर्वत
सुमेरुः
पुं*
 सु-मेरुः -
शिव का नाम
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 सुमेरुः
noun
मात्राछन्दोविशेषः।
"सुमेरोः प्रत्येकस्मिन् चरणे सप्तदश मात्राः सन्ति।"
Synonyms:
 सुमेरुः, मेरुः, हेमाद्रिः, रत्नसानुः, सुरालयः, अमराद्रिः, भूस्वर्गः
noun
धर्मग्रन्थेषु वर्णितः सः पर्वतः यः पर्वतानां राजा अस्ति इति मन्यते।
"सुमेरुः सुवर्णस्य अस्ति इति मन्यते।"
Synonyms:
 सुमेरुः
noun
एकः विद्याधरः ।
"सुमेरोः उल्लेखः कथासरित्सागरे वर्तते"
Synonyms:
 सुमेरुः
noun
एकः पर्वतः ।
"सुमेरोः उल्लेखः बौद्धसाहित्ये वर्तते"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
सुमेरुः,
पुं,
 (सुष्ठुमिनोति क्षिपति ज्योतींषि इतिसु + मि + “मिपीभ्यां रुः ।” उणा० ४ । १०१ ।रुः ।) पर्व्वतविशेषः । तत्पर्य्यायः । मेरुः २हेमाद्रिः ३ रत्नसानुः ४ सुरालयः ५ । इत्य-मरः । १ । १ । ५२ ॥
अमराद्रिः ६ भूस्वर्गः ७ ।इति जटाधरः ॥
तद्विवरणं यथा, --“एषां मध्ये इलावृतं नामाभ्यन्तरवर्षं यस्यनाभ्यामवस्थितः सर्व्वतः सौवर्णः कुलगिरि-राजो मेरुर्द्वीपायामसमुन्नाहः कर्णिकाभूतःकुवलयकमलस्य मूर्द्धनि द्वात्रिंशत्सहस्रयोजन-विततो मूले षोडशसहस्रं तावतान्तर्भूम्यांप्रविष्टः ॥
” ७ ॥
“मन्दरो मेरुमन्दरः सुपार्श्वः कुमुद इत्ययुत-योजनविस्तारोन्नाहा मेरोश्चतुर्दिशमवष्टम्भ-गिरय उपकॢप्ताः ॥
११ ॥
चतुर्षु एतेषु चूतजम्बूकदम्बन्यग्राधाः चत्वारःपादपप्रवराः पर्व्वतकेतव इवाधिसहस्रयोजनो-न्नाहास्तावद्विटपविततयः शतयोजनपरि-णाहाः ॥
१२ ॥
ह्रदाश्चत्वारः पयोमध्विक्षुरसमृष्टजलाःयदुपस्पर्शिन उपदेवगणा योगैश्वर्य्याणि स्वाभा-विकानि भारतर्षभ धारयन्ति ॥
१३ ॥
देवोद्यानानि च भवन्ति चत्वारि नन्दनंचैत्ररथं वैभ्राजकं सर्व्वतोभद्रमिति ॥
” १४ ॥
“मेरोर्मूर्द्धनि भगवत आत्मयोनेर्मध्यत उप-कॢप्तां पुरीमयुतयोजनसाहस्रीं समचतुरस्रांशातकौम्भीं वदन्ति ॥
२८ ॥
तामनुपरितो लोकपालानामष्टानां यथादिशंसथारूपं तुरीयमानेन पुरोऽष्टावुपकॢप्ताः ।” २९ ॥
इति श्रीभागवते ५ स्कन्धे १६ अध्यायः ॥
“अस्मिन्नैन्द्रीं पुरीं पूर्व्वस्यां मेरोर्देवधानींनाम दक्षिणतो याम्यां संयमनीं नाम पश्चा-द्वारुणीं निम्नोचनीं नाम उत्तरतः सौम्यांविभावरीं नाम ।” इति च तत्रैव । ५ । २१ । ७ ॥
* ॥
अपि त्र ।“परिमण्डलस्तयोर्मध्ये मेरुः कनकपर्व्वतः ।चातुर्व्वर्णः स सौवर्णश्चतुरस्रः समुच्छ्रितः ॥
नानावर्णः स पार्श्वे तु पूर्व्वान्ते श्वेत उच्यते ।पीतन्तु दक्षिणं तत्र भृङ्गपत्रनिभं परम् ॥
उत्तरं तस्य रक्तं वै इति वर्णसमन्वितः ।मेरुस्तु शुशुभे दिव्यो राजवत् समधिष्ठितः ॥
आदित्यतरुणाभासो विधूम इव पावकः ।योजनानां सहस्राणि चतुरशीतिरुच्छ्रितः ॥
प्रविष्टः षोडशाधस्तादष्टाविंशतिविंशतिः ।विस्तारात्त्रिगुणस्तस्य परिणाहः समन्ततः ॥
स पर्व्वतो महादिव्यो दिव्यौषधिसमन्वितः ।भुवनैरावृतः सर्व्वैर्जातरूपपरिष्कृतैः ॥
तत्र देवगणाः सर्व्वे गन्धर्व्वोरगराक्षसाः ।शैलराजे प्रमोदन्ते सर्व्वतोऽप्सरसस्तथा ॥
स तु मेरुः परिवृतो भुवनैर्भूतभावनैः ।यस्येमे चतुरो देशा नानापार्श्वेषु संस्थिताः ॥
भद्राश्वो भारतश्चैव केतुमालश्च पश्चिमे ।उत्तराश्चैव कुरवः कृतपुण्यप्रतिश्रयाः ॥
विष्कम्भपर्व्वतास्तद्वन्मन्दरो गन्धमादनः ।विपुलश्च सुपार्श्वश्च सर्व्वरत्नविभूषितः ॥
”इति मात्स्ये ९५ अध्यायः ॥
* ॥
किञ्च ।“मध्ये पृथिव्यामद्रीन्द्रो भास्वान् मेरुर्हिरण्मयःयोजननां सहस्राणि चतुरशीतिः समुच्छ्रितः ॥
प्रविष्टः षोडशाधस्ताद्धरण्यां धरणीधरः ।तावत्प्रमाणा पृथिवी पर्व्वतश्च समन्ततः ॥
तस्य शृङ्गत्रयं मूर्द्ध्नि स्वर्गो यत्र प्रतिष्ठितः ।नानाद्रुमलताकीर्णं नानारत्नीपशोभितम् ॥
मध्यगं पश्चिमं पूर्व्वं मेरोः शृङ्गाणि त्रीणि वै ।प्रयुतोच्छ्रितमात्राणि द्वे शृङ्गे तस्य मध्यतः ॥
मध्यस्थं स्फाटिकं शृङ्गं वैदूर्य्यकरकामयम् ।इन्द्रनीलमयं पूर्व्वं माणिक्यं पश्चिमं स्मृतम् ॥
योजनानां सहस्राणि नियुतानि चतुर्दश ।उच्छ्रितं मध्यगं शृङ्गं स्वर्गो यत्र प्रतिष्ठितः ॥
प्रयुतान्तरितं शृङ्गं मूर्द्ध्रि च्छत्राकृति स्थितम् ।पूर्व्वमध्यमशृङ्गाणां सकलं मध्यमस्य च ॥
त्रिपृष्टो नाकपृष्ठो वा अप्सरःशान्तिनिर्वृती ।आनन्दोऽथ प्रमोदश्च स्वर्गाः शृङ्गे च मध्यमे ॥
श्वेतश्च पौष्टिकश्चैव उपशोभनमन्मथौ ।आह्लादः स्वर्गराजश्च स्वर्गाः शृङ्गे तु पश्चिमे ॥
निर्म्ममो निरहङ्कारः सौभाग्यश्चातिनिर्म्मलः ।स्वर्माश्चैते द्विजश्रेष्ठ पूर्व्वशृङ्गे समर्थिताः ॥
एकविंशत्यमी स्वर्गा निविष्टा मेरुमूर्द्धनि ॥
* ॥
अहिंसादानकर्त्ता च यज्ञानां तपसां तथा ।तेषु तेषु वसन्ति स्म जनाः क्रोधविवर्ज्जिताः ।जलप्रवेशी चानन्दं प्रमोदं वह्निसाहसः ॥
भृगुप्रपाते सौम्यस्तु रणे चैवास्य निर्म्मलः ॥
अनशने तु संवासे मृतो गच्छेत्त्रिपिष्टपम् ।क्रतुयाजी नाकपृष्ठमग्निहोत्री च निर्वृतिम् ॥
तडागकूपकर्त्ता च लभते पौष्टिकं द्विज ।सौवर्णदायी सौभाग्यं लभेत् स्वर्गं महातपाः ॥
शीतकाले महावह्निं प्रज्वालयति यो नरः ।सर्व्वसत्त्वहितार्थाय स्वर्गं चाप्सरसं लभेत् ॥
हिरण्यगोप्रदानेन निरहङ्कारमाप्नु यात् ।भूमिदानेन शुद्धेन लभते शान्तिकं पदम् ॥
रौप्यदानेन शुद्धेन स्वर्गं गच्छति निर्म्मलम् ।अश्वदानेन पुण्याहं कन्यादानेन मङ्गलम् ॥
द्विजेभ्यस्तर्पणं कृत्वा दत्त्वा वस्त्राणि भक्तितः ।श्वेतन्तु लभते स्वर्गं यत्र गत्वा न शोचति ॥
कपिलागोप्रदानेन परार्द्ध ञ्चानुभूयते ।गोवृषस्य प्रदानेन स्वर्गं मन्मथमश्नुते ॥
स पुमान् स सरित्स्नायी तिलधेनुप्रदस्तथा ।छत्रोपानहदाता च स्वर्गं तत्फलशोभनम् ॥
देवायतनकर्त्तारो शुश्रू षणपरस्तथा ।तीर्थयात्रापरश्चैव स्वर्गराजे महीयते ॥
एकान्नभोजी यो मर्त्यो नक्तभोजी च नित्यशःउपवासी त्रिरात्राद्यैः शान्तस्वर्गं शुभं लभेत् ॥
सरित्स्नायी जितक्रोधो ब्रह्मचारी दृढव्रतः ।निर्म्मलं स्वर्गमाप्नोति तथा भूतहिते रतः ।विद्यादानेन मेधावी निरहङ्कारमाप्नु यात् ॥
येन येन हि भावेन यद्यद्दानं प्रयच्छति ।तत्तत् स्वर्गमवाप्नोति यद्यदिच्छति मानवः ॥
यस्तु सर्व्वाणि दानानि ब्राह्मणेभ्यः प्रयच्छति ।संप्राप्य न निवर्त्तेत दिवं शान्तमनामयम् ॥
शृङ्गन्तु पश्चिमं यच्च ब्रह्मा तत्र स्थितः स्वयम् ।पूर्व्वशृङ्गे स्वयं विष्णुर्मध्ये चैव शिवः स्थितः ॥
”इति नारसिंहे । ३० । १४ -- ४५ ॥
अन्यत् कौर्म्मे ४२ । ४३ अध्याययोः वाराहे-रुद्रगीतासु च द्रष्टव्यम् ।