| YouTube Channel

सुधा (sudhA)

 
शब्दसागरः
English
सुधा
f.
 (-धा)
1. Nectar, the beverage of immortality and sustenance of
the gods.
2. The nectar or honey of flowers.
3. Juice.
4. Plaster,
mortar.
5. A brick.
6. The Ganges.
7. Water.
8. Lightning.
9.
The milk-hedge plant, (Euphorbia antiquorum, &c.)
10. A plant,
(Aletris Hyacinthoides.)
11. Emblic myrobalan.
12. Yellow myro-
balan.
E.
 सु pleasure, धे to drink, or धा the have, to support, (life, )
अङ् and टाप् affs.
Capeller Eng
English
1 सुधा॑
f.
 welfare, comfort.
2 सुधा
f.
 nectar or milk (lit. good drink)
chalk,
rough-cast.
Yates
English
सुधा (धा) 1.
f.
 Juice, water
nectar,
ambrosia
nectar of flowers
plaster, brick
the Ganges
my-
robalan
name of several plants.
Spoken Sanskrit
English
सुधा - sudhA -
f.
 - kind of leguminous plant shrub used in traditional medicine [ Glycine Debilis - Bot. ]
सुधा - sudhA -
f.
 - common spurge plant or another species [ Euphorbia antiquorum - Bot. ]
सुधा - sudhA -
f.
 - water
सुधा - sudhA -
f.
 - cement
सुधा - sudhA -
f.
 - mortar
सुधा - sudhA -
f.
 - Indian gooseberry or yellow Myrobalan [ Emblica Officinalis - Bot. ]
सुधा - sudhA -
f.
 - white wash
सुधा - sudhA -
f.
 - brick
सुधा - sudhA -
f.
 - milk
सुधा - sudhA -
f.
 - ease
सुधा - sudhA -
f.
 - welfare
सुधा - sudhA -
f.
 - beverage of the gods
सुधा - sudhA -
f.
 - lightning
सुधा - sudhA -
f.
 - nectar
सुधा - sudhA -
f.
 - earth
सुधा - sudhA -
f.
 - plaster
सुधा - sudhA -
f.
 - Indian bowstring-hemp [ Sanseviera Roxburghiana - Bot. ]
सुधा - sudhA -
f.
 - good drink
सुधा - sudhA -
f.
 - juice
सुधा - sudhA -
f.
 - comfort
सुधा - sudhA -
f.
 - nectar or honey of flowers
Wilson
English
सुधा
f.
 (-धा)
1 Nectar, the beverage of immortality and sustenance of the gods.
2 The nectar or honey of flowers.
3 Juice.
4 Plaster, mortar.
5 A brick.
6 The Ganges.
7 Water.
8 Lightning.
9 The milk-hedge plant, (Euphorbia antiquorum, &c.)
10 A plant, (Aletris Hyacinthoides.)
11 Emblic myrobalan.
12 Yellow myrobalan.
E.
 सु pleasure, धे to drink, or धा to have, to support, (life, )
अङ् and टाप् affs.
Apte
English
सुधा [sudhā], [सुष्ठु धीयते, पीयते धे-धा वा क Tv.]
The beverage of the gods, nectar, ambrosia
निपीय यस्य क्षितिरक्षणः कथां तथाद्रियन्ते न बुधाः सुधामपि
N.*
 1.1.
The nectar or honey of flowers.
Juice.
Water.
N.
 of the Ganges.
White-wash, plaster, mortar
कैलासगिरिणेव सुधासितेन प्राकारेण परिगता K.
कालान्तरश्यामसुधेषु नक्तम्
R.*
 16. 18.
A brick.
Lightning.
The milk-hedge plant.
Emblic myrobalan.
Yellow myrobalan.
Comp.
 अंशुः the moon.
camphor. ˚रत्नम् a pearl.-अङ्गः, -आकारः, -आधारः, -आवासः the moon. -उद्भवः
N.
 of Dhanvantari. -कण्ठः the cuckoo. -कारः the plasterer, white-washer
सूपकाराः सुधाकारा वंशचर्मकृतस्तथा (प्रतस्थिरे)
Rām.*
 2.8.3. -क्षालित
a.
 white-washed.-जीविन्
m.
 a plasterer, bricklayer.
द्रवः a nectarlike fluid.
white-wash, plaster. -धवलित
a.
 plastered, white-washed.
निधिः the moon.
camphor. -पाणिः an epithet of Dhanvantari, the physician of the gods.-भवनम् a stuccoed house. -भित्तिः
f.
a plastered wall.
a brick-wall.
the fifth Muhūrta or hour afternoon. -भुज्
m.
 a god, deity. -भूबिम्बम् the lunar orb
अस्या मुखेन्दावधरः सुधाभूबिम्बस्य युक्तः प्रतिबिम्ब एषः
N.*
 7.38.
भृतिः the moon.
a sacrifice, an oblation.
मयम् a brick or stone building.
a royal palace.
मोदकः camphor.
a kind of sugar
L.
 D. B.
bamboo manna. ˚जः a kind of sugar prepared from it.-योनिः the moon. -वर्षः a shower of nectar. -वर्षिन्
m.
an epithet of Brahman.
the moon.
वासः the moon.
camphor. -वासा a kind of cucumber. -शर्करः a lime-stone. -सित
a.
white as mortar.
bright as nectar.
bound by nectar
जगतीशरणे युक्तो हरिकान्तः सुधासितः
Ki.*
 15.45 (where it has senses 1 and 2 also).
सूतिः the moon.
a sacrifice.
a lotus. -स्यन्दिन्
a.
 ambrosial, flowing with nectar
नेतुं वाञ्छति यः खलान् पथि सतां सूक्तैः सुधास्यन्दिभिः
Bh.*
 2.6. -स्रवा uvula or soft palate. -हरः, -हृत् an epithet of Garuḍa
see गरुड.
Apte 1890
English
सुधा [सुष्ठु धीयते पीयते धे-धा वा क Tv.] 1 The beverage of the gods, nectar, ambrosia
निपीय यस्य क्षितिरक्षिणः कथां तथाद्रियंते न बुवाः सुधामपि N. 1. 1.
2 The nectar or honey of flowers.
3 Juice.
4 Water.
5 N. of the Ganges.
6 Whitewash, plaster, mortar
कैलासगिरिणेव सुधासितेन प्राकोरण परिगता K., R. 16. 18.
7 A brick.
8 Lightning.
9 The milk-hedge plant.
10 Emblic myrobalan.
11 Yellow myrobalan.
Comp.
अंशुः {1} the moon. {2} camphor. °रत्नं a pearl.
अंगः,
आकारः,
आधारः,
आवासः the moon.
उद्भवः N. of Dhanvantari.
जीविन् m. a plasterer, bricklayer.
द्रवः a nectar-like fluid.
धवलित a. plastered, white-washed.
निधिः {1} the moon. {2} camphor.
पाणिः an epithet of Dhanvantari, the physician of the gods.
भवनं a stuccoed house.
भित्तिः f. {1} a plastered wall. {2} a brickwall. {3} the fifth Muhūrta or hour after noon.
भुज् m. a god, deity.
भृतिः {1} the moon. {2} camphor. {3} a sacrifice, an oblation.
मयं {1} a brick or stone building. {2} a royal palace.
मदेकः camphor.
वर्षः a shower of nectar
वर्षिन् m. {1} an epithet of Brahman. {2} the moon. {3} camphor.
वासः {1} the moon. {2} camphor.
वासा a kind of cucumber.
सित a. {1} white as mortar. {2} bright as nectar. {3} bound by nectar
जगतीशरणे युक्तो हरिकांतः सुधासितः Ki. 15. 45. (where it has senses 1 and {2} also).
सूतिः {1} the moon. {2} a sacrifice. {3} a lotus.
स्यंदिन् a. ambrosial, flowing with nectar
Bh. 2. 6.
स्रवा uvula or soft palate.
हरः an epithet of Garuḍa
see गरुड.
Monier Williams Cologne
English
1. सु—धा
f.
 (√ 1. धा
for 2. सु-धा
&c.
 See
s.v.
 ) welfare, ease, comfort,
AV.
AitBr.
2. सु-धा
f.
 (fr. 5. सु-√ धे
for 1. सु-धा, ‘welfare’, see col. 2) ‘good drink’, the beverage of the gods, nectar (cf. 2. धातु,
p.
 514),
MBh.
Kāv.
&c.
the nectar or honey of flowers,
L.
juice, water,
L.
milk (also
pl.
 ),
VarBṛS.
Pañcar.
white wash, plaster, mortar, cement,
MBh.
R.
&c.
a brick,
L.
lightning,
L.
the earth,
Gal.
Euphorbia Antiquorum or another species,
Car.
Sanseviera Roxburghiana,
L.
Glycine Debilis,
L.
Emblica or yellow Myrobalan,
L.
a kind of metre,
Ked.
N.
 of the wife of a Rudra,
BhP.
of the Ganges,
L.
N.
 of various works.
Monier Williams 1872
English
सुधा सु-धा, f. (in some senses fr. 5. सु
with rt. 1. धा, ‘to hold or sustain
’ in others pro-
bably fr. 5. सु with rt. धे, ‘to drink’), well-being,
welfare, happiness, ease, comfort (Ved.)
the beve-
rage of the gods, nectar [cf. 2. धातु, p. 453]
the nectar or honey of flowers
juice
water
N. of
the Ganges
whitewash, plaster, mortar
a brick
lightning
the milk-hedge plant (= स्नुही)
the
plant Aletris Hyacinthoides
Emblica Myrobalan
yellow Myrobalan
a particular metre.
—सुधांशु
(°धा-अं°), उस्, m. ‘nectar-rayed, ’ the moon (as the
supposed repository of nectar)
camphor.
—सु-
धांशु-तैल, अम्, n. camphorated oil.
—सुधांशु-
रत्न, अम्, n. ‘moon-jewel, ’ a pearl.
—सुधाकर
(°धा-आक्°), अस्, m. ‘mine of nectar, ’ the moon, (see
सुधांशु)
N. of a grammarian.
—सुधाङ्ग
(°धा-अङ्°), अस्, m. ‘whose body is nectar, ’ the
moon.
—सुधा-जीविन्, ई, m. ‘living by plaster, ’ a
plasterer, bricklayer.
—१। सुधा-द्रव, अस्, m. a
nectar-like fluid.
—२। सुधाद्रव, Nom. P. -द्र-
वति, to flow like nectar.
—सुधा-धवलित, अस्,
आ, अम्, whitewashed, plastered, stuccoed.
—सुधा-
धार (°धा-आध्°), अस्, m. ‘nectar-receptacle, ’ the
moon.
—सुधा-निधि, इस्, m. = सुधाधार.
—सु-
धा-पाणि, इस्, m. ‘bearing nectar in his hands, ’
epithet of Dhanvantari (physician of the gods, see
धन्वन्तरि).
—सुधा-भवन, अम्, n. a plas-
tered or stuccoed house.
—सुधा-भित्ति, इस्, f. a
plastered wall
a brick wall
the fifth Muhūrta or
hour after noon,
—सुधा-भुज्, क्, m. ‘nectar-
enjoying, ’ a god, deity.
—सुधा-भृति, इस्, m.
‘nectar-bearing, ’ the moon
sacrifice, oblation.
—सु-
धा-मय, अस्, ई, अम्, consisting of nectar
made
of plaster, &c.
(अस्), m. a brick or stone building
a palace, mansion.
—सुधा-मोदक, अस्, m. a kind
of sugar made from Yavāsa.
—सुधामोदक-ज,
अस्, m. a sort of hard sugar prepared from the pre-
ceding.
—सुधा-वर्ष, अस्, m. a shower of nectar.
—सुधा-वर्षिन्, ई, m. ‘raining nectar, ’ epithet of
Brahmā
a particular Buddha.
—सुधावास (°धा-
आव्°), अस्, m. ‘abode of nectar, ’ the moon
(आ), f. a
kind of cucumber (= त्रपुषी).
—सुधा-वृष्टि,
इस्, f. a shower of nectar.
—सुधा-श्रवा, f. = सु-
धा-स्रवा, q. v.
—सुधा-सित, अस्, आ, अम्, white
as mortar
bright as nectar
bound by nectar, (Kirāt.
XV. 45.)
—सुधा-सिन्धु, उस्, m. the ocean of
nectar.
—सुधा-सूति, इस्, m. ‘producing nectar, ’
the moon
sacrifice, oblation
a lotus.
—सुधा-
स्यन्द, अस्, ई, अम्, shedding or distilling nectar.
—सुधा-स्यन्दिन्, ई, इनी, इ, flowing with nectar.
—सुधा-स्रवा, f. ‘water-distilling, ’ the uvula or
soft palate
the shrub Rudantī.
—सुधा-हर, अस्,
m. ‘nectar-stealer, ’ epithet of Garuḍa (fabled to have
stolen the moon's nectar for the serpent children of
Kadru, wife of Kaśyapa, in return for which his
mother Vinatā, also one of the wives of Kaśyapa,
was to be released from a state of subjection to
Kadru).
—सुधा-हृत्, त्, m. = सुधा-हर above.
—सुधोदय (°धा-उद्°), अस्, m. ‘nectar-production, ’
N. of a work by Hari-vallabha
—सुधोद्भव
(°धा-उद्°), अस्, m. ‘nectar-source, ’ epithet of Dhan-
vantari, (see धन्वन्-तरि)
(आ), f. = हरीतकी।
Macdonell
English
सुधा 1. su-dhā́,
f.
 [good position: √ 1. dhā] 🞄ease, comfort (V.).
सुधा 2. su-dhā,
f.
 [good drink: √ 2. dhā] 🞄beverage of the gods, nectar
milk (rare)
🞄mortar, plaster: -aṃśu,
m.
 (having rays of 🞄nectar), moon
-ākara,
m.
 mine of nectar
🞄moon
-dīdhiti,
m.
 moon
-drava,
m.
 whitewash
🞄-dhavala,
a.
 white with plaster, whitewashed, 🞄white as plaster
-dhavalita, den. 🞄pp. whitened with plaster, white-washed
🞄-dhāman,
m.
 moon
-dhāra,
f.
 stream of 🞄nectar
-dhauta, pp. white-washed
-pūra, 🞄m. stream of nectar
-bhitti,
f.
 white-washed 🞄wall
-bhuj, -bhojin,
m.
 (feeding on nectar), 🞄god
-maya,
a.
 (ī) containing or consisting 🞄of nectar
-amṛta,
n.
 nectar
-raśmi,
m.
 nectar
a.
 tasting 🞄like nectar: -maya,
a.
 (ī) consisting of or 🞄containing nectar
-avadāta, pp. whitewashed
🞄white as plaster
-varṣa,
n.
 shower 🞄of nectar
-śubhra,
a.
 white-washed
-āsāra,
m.
 shower of nectar
-sita,
a.
 whitewashed
🞄white as plaster: -tā,
f.
 whiteness of 🞄plaster
-sindha,
m.
 ocean of nectar
-sūti, 🞄m. moon
-seka,
m.
 besprinkling with nectar
🞄-syandin,
a.
 flowing with nectar
🞄-āhartṛ,
m.
 abstracter of nectar, ep. of 🞄Garuḍa
-hrada,
m.
 lake of nectar.
Benfey
English
सुधा सु-धा, and -धे + अ,
f.
1.
Plaster, mortar, Rām. 2, 80, 13
Daśak. in Chr. 199, 18.
2. A brick,
Chr. 57, 22.
3. The beverage of the
gods, nectar, Pañc. v. d. 42.
4. The
nectar of flowers.
5. Juice.
6. Water.
7. Lightning.
8. The name of several
plants.
Hindi
Hindi
अमृत
Apte Hindi
Hindi
सुधा
स्त्री*
 - "सुष्ठु धीयते, पीयते धे (धा) + क + टाप्"
"देवों का पेय, पीयूष, अमृत"
सुधा
स्त्री*
 - "सुष्ठु धीयते, पीयते धे (धा) + क + टाप्"
फूलों का रस या मधु
सुधा
स्त्री*
 - "सुष्ठु धीयते, पीयते धे (धा) + क + टाप्"
रस
सुधा
स्त्री*
 - "सुष्ठु धीयते, पीयते धे (धा) + क + टाप्"
जल
सुधा
स्त्री*
 - "सुष्ठु धीयते, पीयते धे (धा) + क + टाप्"
गंगा का नाम
सुधा
स्त्री*
 - "सुष्ठु धीयते, पीयते धे (धा) + क + टाप्"
"सफ़ेदी, पलस्तर, चूना"
सुधा
स्त्री*
 - "सुष्ठु धीयते, पीयते धे (धा) + क + टाप्"
ईंट
सुधा
स्त्री*
 - "सुष्ठु धीयते, पीयते धे (धा) + क + टाप्"
बिजली
सुधा
स्त्री*
 - "सुष्ठु धीयते, पीयते धे (धा) + क + टाप्"
सेंहुड
L R Vaidya
English
suDA {% f. %} 1. The beverage of the gods, nectar, सुधासौंदर्यं ते सलिलमशिवं नः शमयतु G.L.1
2. the nectar or honey of flowers
3. juice
4. water
5. a name of the Ganges
6. whitewash, plaster, mortar, कालांतरश्यामसुधेषु नक्तम् … हर्म्येषु R.xvi.18
7. a brick
8. lightning
9. the milk-hedge plant.
Bopp
Latin
सुधा f. (e सु et धा a r. धे bibere) nectar. UR. 39. 4.
Anekartha-Dvani-Manjari
Sanskrit
सुधा
स्त्री
सुधा, प्रासादभाग्द्रव्य, विद्युत्, अमृत, भोजन, धात्री, स्नुही
सुधा प्रासादभाग्द्रव्यं सुधा विद्युत्सुधामृतम् ।
सुधैव भोजनं ज्ञेयं सुधा धात्री सुधा स्नुही ॥ ४३ ॥
verse 1.1.1.43
page 0003
शुभा
स्त्री
शुभा, सुधा, सत्या, स्नुही, क्षीरा, शोभा, हरीतकी
शुभा सुधा शुभा सत्या स्नुही क्षीरा शुभा मता ।
शुभं श्रेयः शुभा शोभा समाख्याता हरीतकी ॥ १०२ ॥
verse 1.1.1.102
page 0007
Aufrecht Catalogus Catalogorum
English
सुधा See Nyāyasudhā, Vākyasudhā, Sāhityasudhā.
सुधा Vṛttaratnākaraṭīkā by Cintāmaṇi.
Lanman
English
1sudhā́, f. (good place or position, i. e.)
well-being. [sú + 1dhā́.]
2sudhā, f. (good drink, i. e.) drink of the
gods, nectar. [sú + 2 dhā́.]
Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch
German
सुधा °m. guter Beschützer, Kir. XV, 45.
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 इष्टका, ईष्टिका, सुधा
noun
मृद्निर्मितः भर्जितः चतुष्कोणः यः भित्तिनिर्माणे उपयुज्यते।
"अस्य भवनस्य निर्माणे प्रायः लक्षाधिका इष्टिका आवश्यकी।"
Synonyms:
 श्लेषपट्टः, उपनाहः, प्रलेपम्, सुधा
noun
भित्तिकादिषु आलेपितं वज्रचूर्णादीनां लेपम्।
"नूतनं श्लेषपट्टं कर्तुं गृहस्य प्राचीनं श्लेषपट्टं अपाकरोति।"
Synonyms:
 शिवा, हरितकी, अभया, अव्यथा, पथ्या, वयःस्था, पूतना, अमृता, हैमवती, चेतकी, श्रेयसी, सुधा, कायस्था, कन्या, रसायनफला, विजया, जया, चेतनकी, रोहिणी, प्रपथ्या, जीवप्रिया, जीवनिका, भिष्गवरा, भिषक्प्रिया, जीवन्ति, प्राणदा, जीव्या, देवी, दिव्या
noun
हरितकीवृक्षस्य फलं यद् हरितपीतवर्णीयम् अस्ति।
"शुष्ककासे शिवा अतीव उपयुक्ता अस्ति।"
Synonyms:
 गङ्गा, मन्दाकिनी, जाह्नवी, पुण्या, अलकनन्दा, विष्णुपदी, जह्नुतनया, सुरनिम्नगा, भागीरथी, त्रिपथगा, तिस्त्रोताः, भीष्मसूः, अर्घ्यतीर्थम्, तीर्थरीजः, त्रिदशदीर्घिका, कुमारसूः, सरिद्वरा, सिद्धापगा, स्वरापगा, स्वर्ग्यापगा, खापगा, ऋषिकुल्या, हैमव्रती, सर्वापी, हरशेखरा, सुरापगा, धर्मद्रवी, सुधा, जह्नुकन्या, गान्दिनी, रुद्रशेखरा, नन्दिनी, सितसिन्धुः, अध्वगा, उग्रशेखरा, सिद्धसिन्धुः, स्वर्गसरीद्वरा, समुद्रसुभगा, स्वर्नदी, सुरदीर्घिका, सुरनदी, स्वर्धुनी, ज्येष्ठा, जह्नुसुता, भीष्मजननी, शुभ्रा, शैलेन्द्रजा, भवायना, महानदी, शैलपुत्री, सिता, भुवनपावनी, शैलपुत्री
noun
भारतदेशस्थाः प्रधाना नदी या हिन्दुधर्मानुसारेण मोक्षदायिनी अस्ति इति मन्यन्ते।
"धर्मग्रन्थाः कथयन्ति राज्ञा भगीरथेन स्वर्गात् गङ्गा आनीता। "
Synonyms:
 अमृतम्, पीयुषम्, सुधा, पेयुषम्, निर्जरम्, समुद्रनवनीतकम्
noun
धर्मग्रन्थेषु वर्णितं अमरत्वजनकं द्रवपदार्थः।
"समुद्रमन्थने यदा अमृतं प्राप्तं तदा तदर्थे सुरासुरयोः युद्धम् अभवत्।"
Synonyms:
 कर्करः, सुधा
noun
चूर्णजनकक्षुद्रपाषाणदिखण्डम्।
"कर्करः भित्तिनिर्माणे उपयुज्यते।"
Synonyms:
 सुधा
noun
एकः ग्रन्थप्रकारः ।
"विविधेषु शास्त्रेषु सुधा इति ग्रन्थप्रकारः दृश्यते"
Synonyms:
 वज्रः, नागरी, वज्रा, शतगुप्ता, स्नुह्, नेत्रारिः, बहुशाखः, बहुशालः, वज्रवृक्षः, शुक्लः, सिहुण्डः, पेषणः, महातरुः, तीक्ष्णतैलः, बाहुशालः, सुधा
noun
क्षुपविशेषः ।
"वज्रः कण्टकयुक्तः वर्तते"
Sanskrit Tibetan
Tibetan
skya rgyal ba
१) सुधा २) सुभिक्ष
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
तेषां यानं विमानोऽन्धः पीयूषममृतं सुधा ॥ ८९ ॥
-wordlist-
विमान (पुंक्ली), देवयान (क्ली), अन्धस् (क्ली), पीयूष (क्ली), अमृत (क्ली), सुधा (स्त्री)
अभिधानरत्नमाला
Sanskrit
अमृत
अमृत, त्रिदशाहार, सुधा, पीयूष
अमृतं त्रिदशाहारः सुधा पीयूषमुच्यते ॥ १३३ ॥
verse 1.1.1.133
page 0016
Tamil
Tamil
ஸுதா4 : அமிர்தம், சுண்ணாம்பு, தேன், தண்ணீர்.
Mahabharata
English
*sudhā, a delicious drink or nectarlike substance: I, 8322
III, ††13158, ††13161
V, 3614
XIII, 1704, 1807 (nāgānāṃ), 2030, 3387, 3388 (nāgānāṃ), 5287, 5302, 5313, 5332.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
सुधा,
स्त्री,
 (सुखेन धीयते पीयते इति । धेटपाने + “आतश्चोपसर्गे ।” ३ । ३ । १०६ । इत्यङ् ।टाप् ।) अमृतम् । इत्यमरः । १ । १ । ५१ ॥
(यथा, रामायणे । २ । ६१ । १३ ।“न पश्चात्तेऽपि मन्यन्तेसुधामपि सुरोपमाः ॥
”लेपनम् । (यथा, माघे । १२ । ६२ ।“सेनासुधाक्षालितसौधसम्पदांपुरां बहूनां परभागमाप सा ॥
”)मूर्व्वी । स्नुंही । (यथा, --“सेहुण्डः सिंहतुण्डः स्याद्वज्री वज्रद्रुमोऽपि चसुधा समन्तदुग्धा च स्नु क्स्त्रियां स्यात् स्नुहीगुडा ॥
”इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥
)गङ्गा । इष्टका । इति मेदिनी ॥
विद्युत् । रसःतोयम् । (यथा, --“रसायनमिवर्षीणां देवनामामृतं यथा ।सुधेवोत्तमनागानां भैषज्यमिदमस्तु ते ॥
”इति सुश्रुते सूत्रस्थाने ४३ अध्यायः ॥
)धात्री । इति नानार्थध्वनिमञ्जरी ॥
हरितकीमधु । इति शब्दचन्द्रिका ॥
शालपर्णी । इतिराजनिर्घण्टः ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
सुधा स्त्री सुष्ठु धीयते पीयते अर्प्यते या धे धा--वा क ।१ अमृते अमरः २ लेपनद्रव्ये (कणीचुन) ३ मूर्वायाम्४ स्नु ह्यां ५ गङ्गायाम् ६ इष्टकायां मेदि० ७ विद्युति ८ रसे९ जले १० धात्र्याम् नानार्थको० ११ हरीतक्याम् १२ मधुनिशब्दच० १३ शालपर्ण्याञ्च राजनि० ।
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“धेट् पाने”@} 2 ‘धेटो धयति पानार्थे, धाञो धत्ते दधात्यपि।’ 3 इति देवः।
4 5 धायकः-यिका, 6 धापकः-पिका, 7 धित्सकः-त्सिका, 8 देधीयकः-यिका
9 प्रणिधाता-त्री, धापयिता-त्री, धित्सिता-त्री, देधीयिता-त्री
10 प्रणिधयन्-न्ती, 11 धापयन्-न्ती, धित्सन्-न्ती
-- प्रणिधास्यन्-न्ती-ती, धापयिष्यन्-न्ती-ती, धित्सिष्यन्-न्ती-ती
-- -- धापयमानः, धापयिष्यमाणः, -- देधीयमानः, देधीयिष्यमाणः
12 धाः-धौ-धाः
-- -- -- 13 धीतम्-धीतः-धीतवान्, धापितः, धित्सितः, देधीयितः-तवान्
14 उद्धयः 15 -धयः, 16 नासिकन्धयः- 17 स्तनन्धयः, स्तनन्धयी, 18 नाडिन्धयः- 19 20 मुष्टिन्धयः, 21 शुनिन्धयः, 22 घटिन्धयः-खारिन्धयः-खरिन्धयः- 23 वातन्धयः, 24 धारुः, 25 26 धात्री, 27 पुष्पन्धयः, 28 मुञ्जन्धयः-कूलन्धयः-आस्यन्धयः, 29 क्षीरधाः, धापः, धित्सुः, देध्यः
धातव्यम्, धापयितव्यम्, धित्सितव्यम्, देधीयितव्यम्
प्रणिधानीयम्, धापनीयम्, धित्सनीयम्, देधीयनीयम्
प्रणिघेयम्, धाप्यम्, धित्स्यम्, देधीय्यम्
30 ईषद्धानः-दुर्धानः-सुधानः
-- -- धायः, 31 सन्धिः, धापः, धित्सः, देधीयः
धातुम्, धापयितुम्, धित्सितुम्, देधीयितुम्
32 धीतिः, 33 सुधा, धापना, धित्सा, देधीया
धयनम्, धापनम्, धित्सनम्, देधीयनम्
धीत्वा, धापयित्वा, धित्सित्वा, देधीयित्वा
प्रधाय, प्रधाप्य, प्रधित्स्य, प्रदेधीय्य
धायम् २ धीत्वा २ धापम् २ धापयित्वा २ धित्सम् २ धित्सित्वा २ देधीयम् २
देधीयित्वा २
34 धेनुः।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (९२२)
02
=>
 (१-भ्वादिः-९०२। सक। अनि। पर।)
03
=>
 (श्लो। ६)
04
=>
 [पृष्ठम्०८१२+ २५]
05
=>
 [[१। ‘आदेच उपदेशेऽशिति’ (६-१-४५) इत्यात्त्वे, ‘आतो युक् चिण्कृतोः’ (७-३-३३) इति युगागमः। एवं घञि णमुल्यपि ज्ञेयम्।]]
06
=>
 [[२। ण्यन्ते सर्वत्र आत्त्वे, आदन्तलक्षणः पुगागमो ज्ञेयः।]]
07
=>
 [[३। धारूपत्वेनास्य धुसंज्ञकत्वात्, ‘सनि मीमाघु--’ (७-४-५४) इत्यादिना इस्। ‘अत्र लोपोऽभ्यासस्य’ (७-४-५८) इत्यभ्यासलोपः। ‘सः स्यार्धधातुके’ (७-४-४९) इति तकारः। एवं सन्नन्ते सर्वत्र प्रक्रिया।]]
08
=>
 [[४। यङन्ते सर्वत्र, ‘घुमास्था--’ (६-४-६६) इत्यादिना ईत्वे, अभ्यासे गुणः।]]
09
=>
 [[५। ‘नेर्गदनदपतपदघु--’ (८-४-१७) इत्यादिना नेर्णत्वम्।]]
10
=>
 [[६। शतरि, ‘एचोऽयवायावः’ (६-१-७८) इत्ययादेशः।]]
11
=>
 [[७। ‘न पादम्याङ्--’ (१-३-८९) इत्यत्र, ‘धेट उपसंख्यानम्’ (वा। १-३-८९) इति वचनात् उभयपदित्वमस्य
\n\n तेन ण्यन्तात् शतृशानचौ।]]
12
=>
 [[८। क्विपि, आत्त्वे रूपमेवम्।]]
13
=>
 [[९। निष्ठायाम्, ‘घुमास्था--’ (६-४-६६) इति ईत्त्वे, रूपम्। एवम्, क्त्वाप्रमृति- ष्वपि ज्ञेयम्।]]
14
=>
 [[१०। सोपसृष्टात्, निरुपसृष्टादपि, ‘पाघ्राध्माधेद्दृशः शः’ (३-१-१३७) इति शप्रत्यये, शित्त्वेन सार्वधातुकत्वात् शप्प्रत्यये, पररूपे, अयादेशे च रूपमेवम्। केचित्तु निरुपसृष्टादेवायं प्रत्यय इति साधयन्ति।]]
15
=>
 [[आ। ‘ध्वनीनामुद्धमैरेभिर्मधूनामुद्धयैर्मृशम्।’ भ। का। ६। ७८।]]
16
=>
 [[११। ‘नासिकास्तनयोर्घ्माघेटोः’ (३-२-२९) इति खश्प्रत्ययः। ‘खित्यनव्ययस्य’ (६-३-६६) इति ह्रस्वः, ‘अरुर्द्विषदजन्तस्य--’ (६-३-६७) इति मुम्। घेटष्टि- त्त्वात् अवयवेऽचरितार्थस्य टित्करणस्य समुदाय उपयोगात् स्त्रियां ङीप्।]]
17
=>
 [[B। ‘सत्त्वमेजयसिंहाढ्यान् स्तनन्धयसमत्विषौ।’ भ। का। ६। ९५।]]
18
=>
 [[१२। ‘नाडीमुष्ट्योश्च’ (३-२-३०) इति खशू। पूर्ववत् मुम्।]]
19
=>
 [पृष्ठम्०८१३+ २८]
20
=>
 [[आ। ‘किमत्र बहुना भजद्भवपयोधिमुष्टिन्धयः त्रिविक्रम भवत्क्रमः क्षिपतु मङ्क्षु रङ्गद्विषः।।’ अभीतिस्तवे २७।]]
21
=>
 [[१। ‘खश्प्रकरणे--वातशुनीतिलशर्धेषु अजघेट्तुदजहातीनां खश उपसंख्यानम्’ (वा। ३-२-२८) इति वार्तिकात् खश्। ‘खित्यनव्ययस्य’ (६-३-६६) इति ह्रस्वः।]]
22
=>
 [[२। ‘घटीखारीखरीषु--’ (वा। ३-२-३०) इति खश्। वार्तिकमिदं भाष्ये न दृश्यते। ‘नाडीमुष्ट्योश्च’ (३-२-३०) इत्यत्र विद्यमानश्चकारोऽनुक्तसमुच्चयार्थकः इति मत्वा सिद्धान्तकौमुद्यादिषूक्तः स्यात्।]]
23
=>
 [[३। अत्रापि, बाहुलकात् खश्। वातन्धयः = सर्पः।]]
24
=>
 [[४। ‘दाधेट्सिशदसदो रुः’ (३-२-१५९) इति ताच्छीलिको रुप्रत्ययः।]]
25
=>
 [[B। ‘श्रद्धालुं भ्रामरं धारुं सद्रुमद्रौ वद द्रुतम्।।’ भ। का। ७। २१।]]
26
=>
 [[५। ‘धः कर्मणि ष्ट्रन्’ (३-२-१८१) इति कर्मण्यर्थे ष्ट्रन्। षित्त्वात् स्त्रियां ङीष्। ‘तत्र बाला धयन्त्येनामिति धात्र्युपमातरि। भैषज्यार्थं दधत्येनामिति स्यादामलक्यपि।।’ इति प्र। सर्वस्वे।]]
27
=>
 [[६। पुष्पशब्द उपपदे धातोरस्य खश्प्रत्ययविधानाभावात् पृषोदरादित्वेन वा, ‘नाडी- मुष्ट्योश्च’ (३-२-३०) इत्यत्र अनुक्तसमुच्चयार्थकचकारेण वा साधुत्वमिति ज्ञेयम्। एवमेव मुञ्जन्धय इत्यादिष्वपि। पुष्पन्धयः = भ्रमरः। कूलन्धयः = नदी- वेगः। मुञ्जन्धयः = क्रिमिविशेषः। आस्यन्धयः = कामुकः।]]
28
=>
 [[C। ‘चक्राङ्गीमदपश्यतोहरचलच्छम्पासमुन्मेषणः पुष्पत्केतकगन्धसिन्धुविलुठत्पुष्पन्धयान्धीकृतैः।’ च। भारते ३। ५३।]]
29
=>
 [[७। क्षीरं धयतीति क्षीरधाः। ‘आतो मनिन्--’ (३-२-७४) इति विट्।]]
30
=>
 [[८। ‘आतो युच्’ (३-३-१२८) इति ईषदाद्युपपदेषु खलपवादो युच्।]]
31
=>
 [[९। ‘उपसर्गे घोः किः’ (३-३-९२) इति किप्रत्यये, ‘आतो लोप इटि च’ (६-४-६४) इत्याकारलोपे रूपमेवम्।]]
32
=>
 [पृष्ठम्०८१४+ २५]
33
=>
 [[१। ‘आतश्चोपसर्गे’ (३-३-१०६) इति स्त्रियामङ्।]]
34
=>
 [[२। ‘धेट इच्च’ (द। उ। १-१४५) इति नुप्रत्यये इकारश्चान्तादेशः। धेनुः = नवप्रसू- ता गौः।]]
Capeller
German
1. सुधा॑
f.
 Wohlbefinden.
2. सुधा
f.
 Nektar (eig. guter Trunk), Milch
Kalk.
Burnouf
French
सुधा सुधा
f.
 (धे) eau
l'eau du Gange
suc
nectar des fleurs.
Le breuvage des dieux, le soma.
Plâtre,
mortier
brique.
Eclair.
Euphorbe
aletris
myrobalan
bot.
सुधाकर
m.
 (आकर) la Lune.
सुधाङ्ग
m.
 (अङ्ग) la Lune.
सुधाजीविन्
m.
 (जीव्) plâtrier, maçon.
सुधाधार
m.
 (आधार) la Lune.
सुधानिधि
m.
 mms.
सुधापाणि
m.
 Dhanvantari.
सुधाभुज्
m.
 un dieu [qui boit le soma].
सुधाभृति
m.
 (भृ) oblation du soma.
La Lune.
सुधामय
m.
 (sfx. मय) construction de briques
maison,
en gén.
सुधावर्षिन्
m.
 (वृष्) Brahmā.
सुधासूति
m.
 (सू) la Lune.
Le Saint-Sacrifice.
Lotus.
सुधाच्रवा
f.
 (श्रु) la luette.
सुधाहर et सुधाहृत्
m.
 (हृ) Garuḍa [allusion
à la légende de Kadru].
सुधांशु
m.
 (अंशु) la Lune.
Camphre.
सुधांशुतैल
n.
 huile camphrée.
सुधांशुरत्न
n.
 perle [pierre de la Lune].
Stchoupak
French
१ सुधा-
f.
 boisson des dieux, nectar
lait
ciment, crépi blanc,
stuc
-मय- -ई- a. fait de nectar.
°कार-
m.
 plâtrier, crépisseur.
°क्षालित- a. v. replâtré, blanchi.
°द्रव-
m.
 plâtre, crépi.
°धवल- a. blanc comme plâtre
crépi de blanc
-इत- °धौत-
a. v. id.
°पूर-
m.
 flot de nectar.
°भित्ति-
f.
 mur crépi de blanc.
°रश्मि-
m.
 rayon de lune.
°रस-
m.
 suc de nectar.
°वर्ष-
m.
 pluie de nectar.
°शुभ्र- a. plâtré de blanc.
-१ °सित- a. id. (-ता-
f.
 blancheur du ciment)
brillant comme le
nectar.
-२ °सित- a. v. pourvu de nectar.
°सिन्धु-
m.
 mer de nectar.
°सूति-
m.
 lune.
°सेक-
m.
 aspersion de nectar.
°हर्तृ-
m.
 ép. de Garuḍa.
°ह्रद-
m.
 lac de nectar.
सुधांशु-
m.
 lune.
सुधावदात- a. v. = °धवल-।
सुधासव-
m.
n.
 d'un onguent.
सुधासार-
m.
 pluie de nectar.
२ सु-धा-
ag. bon protecteur.