| YouTube Channel

सुखं (sukhaM)

 
Hindi
Hindi
आसानी से
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
सुखं,
क्ली,
 (सुखयतीति । सुख + अच् ।) आत्म-वृत्तिगुणविशेषः । इति नैयायिकाः ॥
मनसोधर्म्मः । इति वैदान्तिकाः ॥
तत्पर्य्यायः । मुत् २प्रीतिः ३ प्रमदः ४ हर्षः ५ प्रमोदः ६ आमीदः७ संमदः ८ आनन्दथुः ९ आनन्दः १० शर्म्म ११शातम् १२ । इत्यमरः । १ । ४ । २५ ॥
मदः १३भोगः १४ रभसः १५ निर्वृतिः १६ धृतिः १७वीचिः १८ । इति जटाधरः ॥
संमेदः १९मोदः २० नन्दथुः २१ नन्दः २२ मुदा २३सौख्यम् २४ उपजोषम् २५ आनन्दम् २६ जोषम्२७ । इति शब्दरत्नावली ॥
न्यायमते जगतांकाम्यं धर्म्मजन्यमिदम् । यथा, --“सुखन्तु जगतामेव काम्यं धर्म्मेण जन्यते ।अधर्म्मजन्यं दुःखं स्यात्प्रतिकूलं सचेतसाम् ॥
*तस्य मनोगोचरत्वं यथा, --“मनोग्राह्यं सुखं दुःखमिच्छा द्वेषो मतिःकृतिः ॥
”इति भाषापरिच्छेदः ॥
* ॥
“सुखं चतुर्व्विंशतिगुणान्तर्गतगुणविशेषः । तत्तुनित्यं जन्यञ्च । नित्यं परमात्मनो विशेषगुणान्तर्व्वर्त्ति । जन्यसुखं जीवात्मनो विशेषगुणान्त-व्वर्त्ति । तच्च शुभादृष्टजन्यं धनमित्रलाभारोग्य-मिष्टान्नपानपुरीषोत्सर्गपुत्त्रादिजन्मतत्पाण्डित्यकान्तासम्भोगादिजन्यञ्च तस्य द्विक्षणस्थायित्वंस्वोत्तरोत्पन्नानुभवनाश्यत्वात् । सुखाद्यपरागे-णैवात्मनो मानसबोधः । सुखं तदुपायश्चेष्टः ।बालस्य स्तन्यपानप्रवृत्तौ सुखसाधनत्वज्ञानंहेतुः तत्र सुखस्यैवेष्टत्वम् । दुःखजनकगमनादि-प्रवृत्तौ सुखोपायो धनं तदेवेष्टं तत्साधनत्वज्ञान-मेव हेतुः । यागादिप्रवृत्तावपि पारलौकिक-सुखसाधनत्वज्ञानं कारणं सुखोपायस्वर्गादिरूपे-ष्टसाधनत्वज्ञानमपि कारणम् । सुखस्य काला-वच्छेद्यत्वं शरीरावच्छेद्यत्वञ्चातोऽव्याप्यवृत्तित्वंशरीरकदेशावच्छेदेन दुःखसम्भवेऽप्यन्यदेशा-वच्छेदेन सुखसम्भवात् एकक्षणावच्छेदेनजीवस्य दुःखसम्भवेऽपि क्षणान्तरावच्छेदेनसुखसम्भवाच्च तत्तु विस्फोटकवतो मिष्टान्न-भोजनादौ द्रष्टव्यम् । इति तार्किकाः ॥
* ॥
तत्कारणं यथा, --“सुदिनं दुर्द्दिनं शश्वद्भ्रमत्येव भवे भव ।सर्व्वेषां प्राकृतानाञ्च द्वे बीजे सुखदुःखयोः ॥
सुखाद्भवति हर्षश्च दर्पः शौर्य्यं प्रमत्तता ।राग ऐश्वर्य्यकामौ च विद्वेषश्च परस्परम् ॥
दुःखात् शोकात् समुद्वेगाद्भयं नित्यं प्रवर्त्तते ।हतान्ये तानि सर्व्वाणि हते बीजे महेश्वर ॥
सुदिनं दुर्द्दिनञ्चैव सर्व्वं कर्म्मोद्भवं भव ॥
”इति ब्रह्मवैवर्त्ते श्रीकृष्णजन्मखण्डे । ४३ । ४८-५१तस्य कारणान्तरं लक्षणञ्च यथा, --“रागद्वे षादियुक्तानां न सुखं कुत्रचित् द्विज ।विचार्य्य खलु पश्यामि तत्सुखं यत्र निर्वृतिः ॥
यत्र स्नेहो भयं तत्र स्नेहो दुःखस्य भाजनम् ।स्ने हमूलानि दुःखानि तस्मिं स्त्यक्ते महत्सुखम् ॥
शरीरमेवायतनं दुःखस्य च सुखस्य च ।जीवितञ्च शरीरञ्च जात्यैव सह जायते ॥
सर्व्वं परवशं दुःखं सर्व्वमात्मवशं सुखम् ।एतद्विद्यात् समासेन लक्षणं सुखदुःखयोः ॥
सुखस्यानन्तरं दुःखं दुःखस्यानन्तरं सुखम् ।सुखं दुःखं मनुष्याणां चक्रवत् परिवर्त्तते ॥
”इति गारुडे ११३ अध्यायः ॥
* ॥
सर्व्वभूतसुखकर्त्तव्यत्वं यथा, देवीपुराणे देवी-संवत्सरवलिहरणाध्याये ।“कृमिकीटपतङ्गेषु भूमौ दध्योदनं क्षिपेत् ।सर्व्वदा सर्व्वभूतानां सुखं कार्य्यं सुखार्थिनाम् ॥
”सुख-दुःख-साधनानामस्थिरत्वं सुखस्य मनो-विलासमात्ररूपत्वञ्च यथा, --“वस्त्वे कमेव दुःखाय सुखायेर्ष्योद्भवाय च ।कोपाय च यतस्तस्माद्वस्तु वस्त्वात्मकं कुतः ।तदेव प्रोतये भूत्वा पुनर्दुः खाय जायते ।तदेव कोपाय ततः प्रसादाय च जायते ॥
तस्माद्दुःखात्मकं नास्ति न च किञ्चित् सुखा-त्मकम् ।मनसः परिणामोऽयं सुखदुःखोपलक्षणः ॥
”इति विष्णुपुराणे । २ । ६ । ४३-४५ ॥
“सुखं हि दुःखान्यनुभूय शोभतेघनान्धकारेष्विव दीपदर्शनम् ।सुखात्तु यो याति नरो दरिद्रतांधृतः शरीरेण मृतः स जीवति ॥
”इति मृच्छकटिकम् ॥
* ॥
तद्वैदिकपर्य्यायः । शिम्बाता १ शतरा २शातपन्ता ३ शिल्गुः ४ स्यूमकम् ५ शेवृधम् ६मयः ७ सुग्म्यम् ८ सुदिनम् ९ शूषम् १०शुनम् ११ शग्मम् १२ भेषजम् १३ जलाशम् १४स्योनम् १५ सुम्नम् १६ शेवम् १७ शिवम् १८शम् १९ कम् २० । इति विंशतिः सुखनामानि ॥
इति वेदनिघण्टौ । ३ । ६ ॥
* ॥
त्रिविधसुखंयथा, --“अभ्यासाद्रमते यत्र दुःखान्तञ्च नियच्छति ।यत्तदग्रे विषमिव परिणामेऽमृतोपमम् ॥
तत् सुखं सात्त्विकं प्रोक्तमात्मबुद्धिप्रसादजम् ॥
१विषयेन्द्रियसंयागात् यत्तदग्रेऽमृतोपमम् ।परिणामे विषमिव तत् सुखं राजसं स्मृतम् । २यदग्रे चानुबन्धे च सुखं मोहनमात्मनः ।निद्रालस्य प्रमादोत्थं तत्तामसमुदाहृतम् ॥
” ३ ॥
इति श्रीभगवद्गीतायाम् १८ अध्यायः ॥
स्वर्गः । इति मेदिनी ॥
वृद्धिनामौषधम् । इतिराजनिर्घण्टः ॥
जलम् । इति केचित् ॥
सुख-विशिष्टे, त्रि । यथा, --“शस्तञ्चाथ त्रिषु द्रव्ये पापंपुण्यं सुखादि च ।”इत्यमरः । १ । ४ । २६ ॥
“पापपुण्यशब्दौ सुखादयः शस्तान्ताश्च गुणेयथोक्तलिङ्गाः उपचारात्तद्वति द्रव्ये विशेष्येवर्त्तमाना वाच्यलिङ्गाः । यथा, --“पापा ऋतुमती कन्या पापो राजाप्यरक्षकःपापं व्याधकुलं हिंस्रं पापो विप्रश्च सेवकः ॥
”पुण्यं तीर्थं पुण्या नदी पुण्य आश्रमः । सुखाभूतिः सुखो वासः सुखं कामिकुलम् ।” इतिभरतः ॥