| YouTube Channel

सुख (sukha)

 
शब्दसागरः
English
सुख r. 10th cl. (सुखयति-ते) To make happy.
सुख
mfn.
 (-खः-खा-खं)
1. Happy, joyful, delighted.
2. Virtuous, pious.
3. Easy, practicable.
4. Agreeable, sweet, comfortable.
5. Suitable.
n.
 (-खं)
1. Happiness, pleasure, delight.
2. Heaven, paradise.
3.
Water.
4. Prosperity.
5. Ease, alleviation.
6. Easiness.
f.
 (-खा) The
capital of VARUṆA.
E.
 सु good, ख an organ of sense
or सुख-अच्
aff.
Capeller Eng
English
सुख॑
a.
 easy, pleasant, comfortable, happy
n.
 ease,
comfort, pleasure, joy, bliss, as
adv.
 =
instr.
 (abl. ), & °— easily,
with pleasure, willingly, happily.
Yates
English
सुख (क) सुखयनि 10.
a. To make
happy.
सुख (खः-खा-खं)
a. Happy, joyful
pi-
ous. 1.
n.
 Happiness
heaven
water 1.
f.
 Varuna's capital.
Spoken Sanskrit
English
सुख - sukha -
adj.
 - pleasant
सुख - sukha -
n.
 - joy
सुख - sukha -
n.
 - pleasure
सुख - sukha -
n.
 - delight
सुख - sukha -
n.
 - happiness
सुख - sukha -
adj.
 - easy
सुख - sukha -
adj.
 - prosperous
सुख - sukha -
adj.
 - gentle
सुख - sukha -
adj.
 - running swiftly or easily
सुख - sukha -
adj.
 - happy
सुख - sukha -
adj.
 - virtuous
सुख - sukha -
adj.
 - comfortable
सुख - sukha -
adj.
 - mild
सुख - sukha -
adj.
 - agreeable
सुख - sukha -
adj.
 - comfy
सुख - sukha -
adj.
 - pious
सुख - sukha -
m.
 - particular mUrchanA
सुख - sukha -
m.
 - kind of military array
सुख - sukha -
n.
 - ease
सुख - sukha -
n.
 - sky
सुख - sukha -
n.
 - atmosphere
सुख - sukha -
n.
 - easiness
सुख - sukha -
n.
 - convenience
सुख - sukha -
n.
 - water
सुख - sukha -
n.
 - comfort
सुख - sukha -
n.
 - happiness
सुख - sukha -
n.
 - delight in
सुख - sukha -
n.
 - heaven
सुख - sukha -
n.
 - drug or medicinal root called vRddhi
सुख - sukha -
n.
 - felicity
सुख - sukha -
n.
 - prosperity
सुख-चारु - sukha-cAru - adverb - pleasingly
सङ्ग्राम-सुख - saGgrAma-sukha -
n.
 - battle front
Wilson
English
सुख r. 10th cl. (सुखयति) To make happy.
सुख
mfn.
 (-खः-खा-खं)
1 Happy, joyful, delighted.
2 Virtuous, pious.
3 Easy, practicable.
n.
 (-खं)
1 Happiness, pleasure, delight.
2 Heaven, paradise.
3 Water.
f.
 (-खा) The capital of VARUṆA.
E.
 सु good, excellent, ख an organ of sense.
Apte
English
सुख [sukha],
a.
 [सुख-अच्]
Happy, delighted, joyful, pleased.
Agreeable, sweet, charming, pleasant
विविक्तवर्णाभरणा सुखश्रुतिः
Ki.*
 14.3
दिशः प्रसेदुर्मरुतो ववुः सुखाः
R.*
 3.14
so सुखश्रवा निस्वनाः 3.19.
Virtuous, pious.
Taking delight in, favourable to
Ś.*
 7.18.
Easy practicable
श्रेयांसि लब्धुमसुखानि विनान्तरायैः
Ki.*
 5.49.
Fit, suitable.
खा The capital of Varuṇa.
(In
phil.
 ) The effort to win future beatitude.
Piety, virtue.
खम् Happiness, joy, delight, pleasure, comfort
यदेवोपनतं दुःखात् सुखं तद्रसवत्तरम्
V.*
 3.21.
Prosperity
अद्वैतं सुखदुःखयोरनुगुणं सर्वास्ववस्थासु यत्
U.*
 1.39.
Well-being, welfare, health
देवीं सुखं प्रष्टुं गता
M.*
 4.
Ease, comfort, alleviation (of sorrow
&c.
 )
oft
 in comp
as in सुखशयित, सुखोपविष्ट, सुखाश्रय
&c.
Facility, easiness, ease.
Heaven, Paradise.
Water. -खम्
ind.
Happily, joyfully
भ्रातृभिः सहितो रामः प्रमुमोद सुखं सुखी
Rām.*
 7.41.1.
Well
सुखमास्तां भवान् 'many you fare well'.
At ease, comfortably
असंजातकिणस्कन्धः सुखं स्वपिति गौर्गडिः K.
P.*
 1.
Easily, with ease
अज्ञः सुखमाराध्यः सुखतरमाराध्यते विशेषज्ञः
Bh.*
 2.3
सुखमुपदिश्यते परस्य K.
Rather, willingly.
Quietly, placidly
सुखं रात्रीः शयिता वीतमन्युः Kaṭh.1.11.
Comp.
 -अन्त
a.
ending in happiness.
friendly.
destroying happiness. -अधिष्ठानम् a happy state. -अभियोज्य
a.
 easily assailable. -अभ्युदयिक
a.
 causing joy or pleasure
सुखाभ्युदयिकं चैव नैःश्रेयसिकमेव च
Ms.*
 12.88. -अर्थः anything that gives pleasure
Ms.*
 6.26. -आगतम् welcome. -आजातः
N.
 of Śiva. -आत्मक
a.
 consisting of pleasure. -आत्मन् the Supreme Spirit, Brahma
पृथगाचरतस्तात पृथगात्मसुखात्मनोः
Mb.
 * 13. 12.8. -आधारः paradise. -आप
a.
 easily won or attained. -आप्लव
a.
 suitable for bathing. -आयतः, -आयनः a good or well-trained horse. -आराध्य
a.
 easy to be conciliated or propitiated. -आरोह
a.
 of easy ascent. -आलोक
a.
 good-looking, lovely, charming-आवह
a.
 conducing to happiness, pleasant, comfortable.
आशः eating at ease.
pleasant food.
N.
 of Varuṇa. -आशकः a cucumber. -आसक्तः an epithet of Śiva. -आसनम् a comfortable seat. -आसीन
a.
 comfortably seated
also सुखनिविष्ट. -आस्वाद
a.
having a sweet taste, sweet-flavoured.
agreeable, delightful.
(दः) a pleasant flavour.
enjoyment (of pleasure). -उचित
a.
 accustomed to comfort or happiness.
उत्सवः merry-making, pleasure, festival, jubilee.
a husband. -उदकम्, -उष्णम् warm water.
उदयः dawn or realization of happiness.
an intoxicating drink. -उदर्क
a.
 resulting in happiness.-उद्भवा yellow myrobalan
L.
 D. B. -उद्य
a.
 to be spoken easily or agreeably. -उपविष्ट
a.
 comfortably seated, sitting at ease. -एषिन्
a.
 desiring happiness, wishing well to. -ऊर्जिकः natron. -कर, -कार, -दायकa. giving pleasure, pleasant. -चारः a good horse.-जात
a.
 happy
सुखजातः सुरापीतः ......
Bk.*
 5.38. -तन्त्रa. enjoying pleasure
अर्थधर्मौ च संगृह्य सुखतन्त्रो न चालसः
Rām.*
 2.1.27. -द
a.
 giving pleasure. (-दः)
N.
 of Viṣṇu.
(दा) a courtezan of Indra's heaven.
the river Ganges.
the Śamī tree. (-दम्) the seat of Viṣṇu. -दोह्या a cow easily milked. -प्रविचार
a.
 easily accessible. -प्रश्नः inquiry as to welfare. -बद्ध
a.
 lovely.
बोधः sensation of pleasure.
easy knowledge. -भागिन्, -भाज्
a.
 happy. -भेद्य
a.
 easy to be broken (fig. also), fragile, brittle. -मानिन् seeking joy in. -मोदा the gum olibanum tree.
रात्रिः the night of new moon (when lamps are lighted in honour of Lakṣmī).
a night when the husband may legally cohabit with his wife
see
Ms.*
 3.47. -रात्रिः, -रात्रिका Lakṣmī. -रूप
a.
 having an agreeable appearance.-वर्चकः, -वर्चस्
m.
 natron, alkali. -वह
a.
 easily borne or carried. -वासः a water-melon. -वेदनम् consciousness of pleasure. -श्रव, -श्रुति
a.
 sweet to the ear, melodious
विविक्तवर्णाभरणा सुखश्रुतिः प्रसादयन्ती हृदयान्यपि द्विषाम्
Ki.*
 14.3. -संगिन
a.
 attached to pleasure
बद्धमिव स्वैरगतिर्जनमिह सुखसंगिनमवैमि
Ś.*
 5.11. -संदु(दो)ह्या
f.
 a cow easily milked
L.
 D. B. -संयोगः gain of eternal bliss
धर्मार्थप्रभवं चैव सुखसंयोगमक्षयम्
Ms.*
 6.64. -साध्य
a.
 easy to be accomplished or cured
&c.
 -सुखेन
ind.
 most willingly. -सेव्य
a.
 easy of access. -स्वर्श
a.
agreeable to the touch.
gratifying, pleasant
सेव्य- मानौ सुखस्पर्शैः शालनिर्यासगन्धिभिः
R.*
 1.38. -हस्त
a.
 having a soft or gentle hand.
Apte 1890
English
सुख [सुख्-अच्] 1 Happy, delighted, joyful, pleased.
2 Agreeable, sweet, charming, pleasant
दिशः प्रसेदुर्मरुतो ववुः सुखाः R. 3. 14
so मुखश्रवा निस्वनाः 3. 19.
3 Virtuous, pious.
4 Taking delight in, favourable to
Ś. 7. 18.
5 Easy, practicable
श्रेयांसि लब्धुमसुखानि विनांतरायैः Ki. 5. 49.
6 Fit, suitable.
खा The capital of Varuṇa.
खं 1 Happiness, joy, delight, pleasure, comfort
यदेवोपनतं दुःखात्सुखं तद्रसवत्तरं V. 3. 21.
2 Prosperity
अद्वैतं सुखदुःखयोरनुगुणं सर्वास्ववस्थासु यत् U. 1. 40.
3 Well-being, welfare, health
देवीं सुखं प्रष्टुं गता M. 4.
4 Ease, comfort, alleviation (of sorrow &c.)
oft. in comp.
as in सुखशयित, सुखोपविष्ट, सुखाश्रय &c.
5 Facility, easiness, ease.
6 Heaven, paradise.
7 Water.
खं ind. 1 Happily, joyfully.
2 Well
सुखमास्तां भवात् ‘may you fare well’.
3 At ease, comfortably
असंजातकिणस्कंधः सुखं स्वपिति गौर्गडिः K. P. 10.
4 Easily, with ease
अज्ञः सुखमाराध्यः सुखतरमाराध्यते विशेषज्ञः Bh. 2. 3
सुखमुपदिश्यते परस्य K.
5 Rather, willingly.
6 Quietly, placidly.
Comp.
अंत a. {1} ending in happiness. {2} friendly. {3} destroying happiness.
आधारः paradise.
आप्लव a. suitable for bathing.
आजातः N. of Śiva.
आयतः,
आयनः a good or welltrained horse.
आरोह a. of easy ascent.
आलोक a. good-looking, lovely, charming.
आवह a. conducing to happiness, pleasant, comfortable.
आशः {1} eating at ease. {2} pleasant food. {3} N. of Varuṇa.
आशकः a cucumber.
आसक्तः an epithet of Śiva.
आस्वाद a. {1} having a sweet taste, sweetflavoured. {2} agreeable, delightful. (
दः) {1} a pleasant flavour. {2} enjoyment (of pleasure).
उत्सवः {1} merry-making, pleasure, festival, jubilee. {2} a husband.
उदकं,
उष्णं warm water.
उदयः dawn or realization of happiness.
उदर्क a. resulting in happiness.
उद्य a. to be spoken easily or agreeably.
उपविष्ट a. comfortably seated, sitting at ease.
एषिन् a. desiring happiness, wishing well to.
ऊर्जिकः natron.
कर,
कार,
दायक a. giving pleasure, pleasant.
चारः a good horse.
जात a. happy.
द a. giving pleasure. (
दः) N. of Viṣṇu. (
दा) {1} a courtezan of Indra's heaven. {2} the river Ganges. {3} the Śamī tree. (
दं) the seat of Viṣṇu.
दोह्या a cow easily milked.
बोधः {1} sensation of pleasure. {2} easy knowledge.
भागिन्,
भाज् a. happy.
भेद्य a. easy to be broken (fig. also), fragile, brittle.
मोदा the gum olibanum tree.
रात्रिः {1} the night of new moon (when lamps are lighted in honor of Lakṣmī). {2} a night when the husband may legally cohabit with his wife
see Ms. 3. 47.
वर्चकः,
वर्चस् m. natron, alkali.
वासः a water-melon.
श्रव,
श्रुति a. sweet to the ear, melodious
Ki. 14. 3.
संगिन् a. attached to pleasure
Ś. 5. 11.
साध्य a. easy to be accomplished or cured &c.
स्पर्श a. {1} agreeable to the touch. {2} gratifying, pleasant
R. 1. 38.
Monier Williams Cologne
English
सु—ख॑ a
&c.
 , see सुख॑
s.v.
सुख॑ b
mfn.
 (said to be
fr.
 5. सु
+
 3. ख, and to mean originally ‘having a good axle-hole’
possibly a Prākṛt form of सु-स्थ, q.v.
cf.
 दुःख) running swiftly or easily (only applied to cars or chariots,
superl.
 सुख॑-तम), easy,
RV.
pleasant (rarely with this meaning in Veda), agreeable, gentle, mild (comp. -तर॑),
VS.
&c.
&c.
comfortable, happy, prosperous (= सुखिन्),
R.
virtuous, pious,
MW.
सुख॑
m.
N.
 of a man g. शिवादि
(scil. दण्ड) a kind of military array,
Kām.
सुख (अम्),
n.
 ease, easiness, comfort, prosperity, pleasure, happiness (in
m.
 personified as a child of Dharma and Siddhi,
MārkP.
 ), joy, delight in (loc.
सुखम्-√ कृ ‘to give pleasure’
महता सुखेन, ‘with great pleasure’), the sky, heaven, atmosphere (cf. 3. ख),
L.
सुख॑
n.
 water,
Naigh.
 i, 12
N.
 of the fourth
astrol.
 house,
VarBṛS.
the drug or medicinal root called Vṛddhi,
MW.
Monier Williams 1872
English
सुख, अम्, n. (said to be fr. 5. सु + 3. ख, q. v.,
cf. दुःख), happiness, pleasure, delight, joy, com-
fort
prosperity
ease, alleviation
easiness
heaven,
paradise
water (in Naigh. I. 12. enumerated among
the उदक-नामानि)
epithet of the fourth astro-
logical house
the drug or medicinal root called
Vṛddhi
(अस्, आ, अम्), happy, joyful, delighted
agreeable, sweet
virtuous, pious
easy, practicable
meet, suitable
(अस्), m., N. of a son of Dharma
(आ), f. the capital of Varuṇa
(अम्), ind. happily,
joyfully
well, (सुखम् आस्ताम् भवान्, may your
honour be well! farewell!)
placidly
willingly, rather
(followed by न पुनर्)
comfortably
easily
(एन), ind. with pleasure, pleasantly, joyfully
easily
[cf. Hib. sogh, ‘prosperity, ease, pleasure.’]
—सुख-
कर, अस्, ई, अम्, causing happiness or pleasure
doing anything easily, done easily.
—सुख-कार =
सुख-कर above.
—सुख-ग, अस्, आ, अम्, or सुख-
गामिन्, ई, इनी, इ, going easily.
—सुख-ग्राह्य, अस्,
आ, अम्, easy to be grasped
easy to be comprehended
or understood.
—सुखग्राह्य-निबन्धन, अम्,
n. a composition or construction easy to be compre-
hended, easily intelligible language.
—सुखङ्-कर,
अस्, ई, अम्, causing happiness or pleasure
(ई), f. the
plant Jīvantī.
—सुख-चर, अस्, ई, अम्, going or
moving easily
(अस्), m. a particular Grāma.
—सु-
ख-चार, अस्, m. ‘going easily, ’ a good horse.
—सुख-च्छेद्य, अस्, आ, अम्, easy to be cut
easily
destroyed.
—सुख-जात, अस्, आ, अम्, born or pro-
duced easily
conscious of pleasure, feeling pleasure,
happy.
—सुख-तम, अस्, आ, अम्, most happy, very
pleasant or agreeable.
—सुख-द, अस्, आ, अम्, giving
or affording pleasure, &c.
(अस्), m. epithet of
Viṣṇu
a particular kind of musical time or measure
(आ), f. the river Ganges
a courtezan of Indra's
heaven (= स्वर्ग-वेश्या)
the Śamī tree
(अम्), n.
the seat of Viṣṇu.
—सुख-दुःख, ए, n. du.
pleasure and pain.
—सुखदुःखात्मक (°ख-
आत्°), अस्, इका, अम्, consisting of pleasure and pain.
—सुख-दोह्या, f. a cow easily milked
[cf.
सुख-सन्दुह्या।]
—सुख-पुण्याह-घोष,
अस्, m. the proclamation of a happy holiday.
—सुखप्रतिबन्धि-ता, f. the prevention or inter-
ruption of happiness.
—सुख-प्रतिबन्धिन्, ई,
इनी, इ, obstructing or interrupting happiness.
—सु-
ख-प्रतीक्ष, अस्, आ, अम्, looking for or expecting
happiness, hoping for pleasure.
—सुख-प्रबो-
धक, अस्, इका, अम्, easy to understand.
—सुख-
प्राप्त, अस्, आ, अम्, one who has attained happiness.
—सुख-प्राप्य, अस्, आ, अम्, easily attainable.
—सुख-बोध, अस्, m. perception or sensation of
pleasure
easy teaching, easy knowledge.
—सुख-
भाग, अस्, m. a happy lot or portion, good fortune.
—सुखभागिन्, ई, इनी, इ, having a happy lot or
portion, happy, prosperous.
—सुख-भाज्, क्, क्, क्,
possessing or enjoying happiness
embracing a loved
object (= इष्ट-परिष्वङ्ग).
—सुख-भेद्य,
अस्, आ, अम्, easily broken or disunited, fragile,
brittle.
—सुख-भोग, अस्, m. the enjoyment of
pleasure.
—सुख-भोगिन्, ई, इनी, इ, enjoying pleasure.
—सुख-मय, अस्, ई, अम्, consisting of happiness,
full of joy or pleasure.
—सुख-मोदा, f. the gum
olibanum tree.
—सुख-राज, अस्, m. a proper N.
—सुख-रात्रि, इस्, or सुख-रात्रिका, f. a particular
night of new moon (when there is a festival in honour
of Lakṣmī, celebrated with lighted lamps)
a night
when a wife may be legally approached
[cf.
Manu III. 47.]
—सुख-लक्ष्य, अस्, आ, अम्, easy
to be seen or known, easily recognised.
—सुख-
लिप्सा, f. desire of attaining pleasure or happiness.
—सुख-लेश, अस्, m. a little pleasure, (see लेश।)
—सुख-वर्चक, अस्, or सुख-वर्चस्, आस्, m.
‘having a pleasant lustre, ’ natron, alkali.
—सुख-
वर्मन्, आ, m. a proper N.
—सुख-वास, अस्, m.
a water-melon.
—सुख-वासन, अस्, m. ‘pleasantly-
perfuming, ’ a perfume for the mouth.
—सुख-
वेदन, अम्, n. the consciousness of pleasure.
—सु-
ख-शयन, अम्, n. pleasant sleep, sleeping well.
—सुख-शोभार्थम्, ind. for the sake of comfort
and honour.
—सुख-श्रव, अस्, आ, अम्, having a
sweet sound, sweetly sounding.
—सुख-श्रुति, इस्,
इस्, इ, agreeable or pleasant to the ear.
—सुख-सं-
वित्ति, इस्, f. consciousness of happiness, enjoyment
or experience of happiness.
—सुख-सङ्ग, अस्, m.
attachment to pleasure.
—सुख-सङ्गिन्, ई, इनी, इ,
attached to pleasure.
—सुख-सञ्ज्ञा, f. the term
‘ease.’
—सुख-सन्दुह्या or सुख-सन्दोह्या, f.
‘easily milked, ’ a tractable and gentle cow
[cf.
सुख-दोह्या, दुःख-दोह्या।]
—सुख-सागर,
अस्, m. an ocean of pleasure.
—सुख-साधन, अम्,
n. a means of obtaining pleasure.
—सुख-साध्य,
अस्, आ, अम्, easy to be accomplished or attained
easy
to be cured
easy to be conquered or subdued.
—सुख-सुप्त, अस्, आ, अम्, sweetly sleeping, com-
fortably asleep.
—सुख-स्थ, अस्, आ, अम्, living
happily, happy.
—सुख-स्पर्श, अस्, आ, अम्, agree-
able to the touch, pleasant to the feelings, gratifying.
—सुखा-कृ, cl. 8. P. -करोति, &c., to make happy,
gladden, please.
—सुखाजात (°ख-आज्°), अस्, m.
epithet of Śiva.
—सुखात्मक (°ख-आत्°), अस्, इका,
अम्, consisting of pleasure.
—सुखाद्-अपेत or
सुखापेत (°ख-अप्°), अस्, आ, अम्, a little removed
from or deprived of pleasure, (see Pāṇ. II. 1, 38.)
—सुखाधार (°ख-आध्°), अस्, m. a receptacle
of pleasure or delight
‘pleasure-location, ’ Indra's
heaven, paradise.
—सुखानन्द (°ख-आन्°), अस्,
m. the joy of happiness.
—सुखानुभव (°ख-
अन्°), अस्, m. ‘perception of pleasure, ’ anticipation or
consciousness of pleasure.
—सुखान्त (°ख-अन्°),
अस्, आ, अम्, ending in happiness
friendly
subver-
sive of happiness.
—सुखान्वित (°ख-अन्°), अस्, आ,
अम्, attended with happiness, happy.
—सुखापन्न
(°ख-आप्°), अस्, आ, अम्, one who has attained or
gained happiness.
—सुखाप्लव (°ख-आप्°), अस्,
आ, अम्, convenient for bathing.
—सुखाभियोज्य
(°ख-अभ्°), अस्, आ, अम्, easily assailable.
—सुखा-
भिलाष (°ख-अभ्°), अस्, m. longing for pleasure,
desire of pleasure.
—सुखायत (°ख-आय्°), अस्, m.
‘easily restrained or guided, ’ a well-trained horse.
—सुखायन (°ख-आय्°), अस्, m. ‘going easily or
pleasantly, ’ a good horse.
—सुखारोहण (°ख-
आर्°), अस्, आ, अम्, of easy ascent.
—सुखारोहण-
सोपान, अस्, आ, अम्, having stairs of easy ascent.
—सुखार्त (°ख-ऋत), अस्, आ, अम् (see Gram. 38.
द्), affected by joy.
—सुखार्थम् (°ख-अर्°), ind.
for the sake of ease or happiness, &c.
—सुखार्थिन्
(°ख-अर्°), ई, इनी, इ, seeking or wishing for happi-
ness.
—सुखार्ह (°ख-अर्°), अस्, आ, अम्, deserving
of happiness.
—सुखालोक (°ख-आल्°), अस्, आ, अम्,
pleasant-looking, charming.
—सुखावगाह (°ख-
अव्°), अस्, आ, अम्, easy to penetrate, easily seen
through.
—सुखावती-देव, आस्, m. pl., N. of par-
ticular deities.
—सुखावती-व्यूह, N. of a Buddhist
work.
—सुखावतीश्वर (°ती-ईश्°), अस्, m. a parti-
cular Buddha.
—सुखावह (°ख-आव्°), अस्, आ, अम्,
bringing or conferring pleasure, delighting, pleasing.
—सुखाश (°ख-आश), अस्, m. eating with pleasure
pleasant food
N. of Varuṇa
a cucumber, Cucumis
Sativus.
—सुखाशक (°ख-आश्°), अस्, m. a cucum-
ber.
—सुखाशय (°ख-आश्°), अस्, आ, अम्, aiming
at or expecting pleasure
feeling happy.
—सुखा-
सक्त (°ख-आस्°), अस्, m. ‘devoted to happiness, ’
epithet of Śiva.
—सुखासीन (°ख-आस्°), अस्, आ,
अम्, seated or sitting at ease, comfortably seated.
—सुखास्पर्श (°ख-आस्°), अस्, आ, अम्, = सुख-
स्पर्श.
—सुखास्वाद (°ख-आस्°), अस्, आ, अम्,
pleasantly flavoured
delightful, agreeable
(अस्),
m. pleasant flavour
enjoyment.
—सुखाहर
(°ख-आह्°), अस्, आ, अम्, bringing or conferring
pleasure, agreeable, delightful.
—सुखाहार (°ख-
आह्°), अम्, n. ease and food.
—सुखेच्छा (°ख-
इच्°), f. hope or desire of happiness.
—सुखेतर
(°ख-इत्°), अस्, आ, अम्, other than happy, unhappy,
unfortunate.
—सुखेप्सु (°ख-ईप्°), उस्, उस्, उ, de-
sirous of ease.
—सुखैकायतन (°ख-एक-आय्°),
अम्, n. sole abode of joy.
—सुखैषिन् (°ख-
एष्°), ई, इणी, इ, one who seeks happiness, desiring
happiness
seeking another's happiness, wishing well
to.
—सुखोच्छेद्य (°ख-उच्°), अस्, आ, अम्, to be
cut up or destroyed with ease, to be exterminated
easily.
—सुखोत्सव (°ख-उत्°), अस्, m. a pleasure-
festival, merry-making, jubilee, occasion of joy
a
husband.
—सुखोदक (°ख-उद्°), अम्, n. ‘pleasant
water, ’ warm water.
—सुखोदय (°ख-उद्°), अस्,
आ, अम्, following or resulting from pleasure
(अस्),
m. realization or occurrence of pleasure.
—सुखो-
दर्क (°ख-उद्°), अस्, आ, अम्, ‘having happiness
as a consequence, ’ leading to or resulting in happi-
ness or pleasure, causing happiness.
—सुखोद्य
(°ख-उद्°), अस्, आ, अम्, to be uttered easily or
agreeably.
—सुखोपविष्ट (°ख-उप्°), अस्, आ,
अम्, seated comfortably or at ease.
—सुखोपसर्प्य
(°ख-उप्°), अस्, आ, अम्, to be approached easily,
easy of access.
—सुखोर्जिक (°ख-ऊर्°), अस्, m.
natron (= सर्जिका-क्षार).
—सुखोषित (°ख-
उष्°), अस्, आ, अम्, pleasantly lodged.
—सुखोष्ण
(°ख-उष्°), अम्, n. warm water.
Macdonell
English
सुख su-khá,
a.
 having a good axle-hole, 🞄running easily (only of cars in RV.)
comfortable, 🞄pleasant, milk (rare in V., very 🞄common in C.)
C.: soothing, agreeable to 🞄(the ear etc., —°), by reason of (—°)
easy to 🞄(lc. of vbl. ɴ.)
m.
 (sc. daṇḍa) kind of military 🞄array (C.)
n.
 ease, comfort, pleasure, 🞄enjoyment, happiness, joy (C.
rare in V.): 🞄(á) -m, in. , °—, happily, comfortably, agreeably, 🞄easily without trouble (C.
rare in V.)
🞄-m, easy to (inf. )
-m — na punaḥ, more easily 🞄— than
kadalī-sukham, as easily as a Kadalī
🞄mahatā sukhena, with great enjoyment: 🞄-kara,
a.
 (ī) giving pleasure
easy to be done 🞄or performed, by (g.)
-kārin, -kṛt,
a.
 giving 🞄pleasure
-kārya,
a.
 having pleasure as 🞄an object
-gamya, fp. easy to traverse
🞄-grāhya, fp. easy to seize or catch
easy to 🞄comprehend
-ghātya, fp. easy to kill
🞄-cchedya, fp. easy to destroy
-jāta,
n.
 anything 🞄pleasant
-tara, cpv. easier: -m, ad. 🞄more easily
-tva,
n.
 pleasantness, enjoyableness
🞄-da,
a.
 giving pleasure
-duḥkha,
n.
 🞄du. pleasure and pain: -maya,
a.
 (ī) consisting 🞄of or feeling joy or sorrow
-dhana, 🞄m. N. of a merchant
-para,
a.
 intent on 🞄enjoyment, pleasure-seeking
-peya, fp. to 🞄be drunk easily
-praśna,
m.
 enquiry as to 🞄welfare
-prasupta, pp. sleeping placidly
🞄-prāpya, fp. easy to win or obtain (girl)
🞄-bhandhana,
a.
 (fettered by =) addicted to 🞄worldly pleasure
-bodha-rūpa,
a.
 easily understood
🞄-bhāgin, -bhāj,
a.
 participating 🞄in fortune
lucky, happy
-bhedya, fp. easily 🞄broken
easy to separate, prone to faithlessness
🞄-bhogya, fp. easy to enjoy or dispose 🞄of (wealth)
-maya,
a.
 (ī) full of enjoyment
🞄-m-edhas,
a.
 prospering well.
Benfey
English
सुख सु-ख,
I.
adj.
1. Happy.
2.
Joyful, Ṛt. 6, 2.
3. Agreeable, sweet,
Chr. 16, 15
Rām. 3, 55, 45.
4. Virtuous,
pious.
5. Easy, Pañc. 211, 10.
II. खम्,
adv.
1. And सुखेन, Joyfully, Nal.
17, 18
Pañc. 53, 7
iii. d. 79
well,
Pañc. iii. d. 164
Vikr. 65, 17 (सुखम्
आस्तां भवान्, Farewell).
2. Placidly,
Man. 1, 54.
3. Willingly, Bhartṛ. 2,
49
Indr. 4, 18
with following न
पुनर्, Rather...than, Bhartṛ. 2,
100 (तेजस्विनः सुखम् असून् अपि सं
त्यजन्ति॥।न पुनः प्रतिज्ञाम्,
The virtuous renounce even life rather
than break a promise).
4. And सुखेन,
Easily, Bhartṛ. 2, 3
Pañc. 52, 20
48, 2.
III.
n.
1. Happiness, Pañc.
184, 2.
2. Joy, MBh. 12, 12427.
3.
Pleasure, Vikr. d. 49
Pañc. 216, 10
alleviation, Pañc. iv. d. 19.
4. Easi-
ness, see
II.
4. 5. Paradise.
6. Water.
--
Comp.
अ-,
I.
adj.
 1. unhappy, MBh.
1, 3984. 2. difficult, Kir. 5, 49.
II.
n.
distress, Pañc. ii. d. 191. अ-निर्दे-
श्य- (vb. दिश्),
adj.
 having inexpressible
pleasure, Vikr. d. 59. अन्तःसुख,
i. e.
अन्तर्-,
adj.
 one who derives his
happiness from his soul, Bhag. 5, 24.
ग्राम- and ग्राम्य-,
n.
 pleasure of
common people, sexual intercourse,
MBh. 5, 3225
3226.
निस्-,
adj.
 sad,
MBh. 5, 2379. यथा-सुख + म्, adv.
1. happily, Hit. 95, 1, M.M. 2. wil-
lingly, Nal. 23, 9.
Hindi
Hindi
सुख
Apte Hindi
Hindi
सुख
वि* - सुख + अच्
"प्रसन्न, आनन्दित, हर्षपूर्ण खुश"
सुख
वि* - सुख + अच्
"रुचिकर, मधुर, सुहावना, मनोहर"
सुख
वि* - सुख + अच्
"सद्गुणी, पुण्यात्मा"
सुख
वि* - सुख + अच्
"आनन्द लेने वाला, अनुकूल"
सुख
वि* - सुख + अच्
"आसान, सुकर"
सुख
वि* - सुख + अच्
"योग्य, उपयुक्त"
सुखम्
नपुं*
 - सुख + अच्
"आनन्द, हर्ष, खुशी, प्रसन्नता, आराम"
सुखम्
नपुं*
 - सुख + अच्
समृद्धि
सुखम्
नपुं*
 - सुख + अच्
"कुशलक्षेम, कल्याण, स्वास्थ्य"
सुखम्
नपुं*
 - सुख + अच्
"चैन, आराम, प्रशमन"
सुखम्
नपुं*
 - सुख + अच्
"सु्विधा, आसानी, सहूलियत"
सुखम्
नपुं*
 - सुख + अच्
"स्वर्ग, वैकुण्ठ"
सुखम्
नपुं*
 - सुख + अच्
जल
सुखम्
अव्य* - -
"प्रसन्नतापूर्वक, हर्षपूर्वक"
सुखम्
अव्य* - -
"सकुशल, स्वस्थ"
सुखम्
अव्य* - -
"आसानी से, आराम से"
सुखम्
अव्य* - -
"अनायास, आराम"
सुखम्
अव्य* - -
"वस्तुतः, इच्छापूर्वक"
सुखम्
अव्य* - -
"चुपचाप, शान्तिपूर्वक"
L R Vaidya
English
suKa {% (I) a. (f. खा) %} 1. Happy, joyful, delighted
2. agreeable, sweet, comfortable, दिशः प्रसेदुर्मरुतो ववुः सुखाः R.iii.14
3. virtuous, pious
4. easy, practicable
5. meet, suitable.
suKa {% (II) n. %} 1. Happiness, pleasure, delight, joy, comfort, सुखं हि दुःखान्यनुभूय शोभते Mrich.i.
2. prosperity, सुखे वा दुःखे वा क्व नु खलु तदैक्यं हृदययोः Ut.vi.
3. ease, alleviation
4. easiness
5. heaven, paradise
6. water.(सुखा f. ‘the city of Varuṇa.’)(सुखम् is used as an indeclinable in the sense of- (1) happily, joyfully, well, e.g. सुखमास्तं भवान् ‘may your honour be well’
(2) willingly, rather
(3) comfortably, सुखं शेते मातस्तव खलु कृपातः पुनरयं जगन्नाथः G.L.30
(4) easily, अज्ञः सुखमाराध्यः सुखतरमाराध्यते विषेषज्ञः Bhartr.ii.3, Bg.v.3.)
भूतसङ्ख्या
Sanskrit
४, अपस्, अब्धि, अम्बु, अम्बुधि, अम्बुनिधि, अम्भोधि, अम्भोनिधि, अय, अर्णव, आप, आम्नाय, आय, आश्रम, उदधि, उदन्वान्, उपाय, कषाय, कृत, केन्द्र, कोष्ठ, गति, जल, जलधि, जलनिधि, तुरीय, तुर्य, तोय, दिक्, दिश्, दिशा, ध्यान, नदी, निगम, निम्नगेश, नीरधि, नीरनिधि, पयोधि, पयोनिधि, पाथ, पाथोधि, पितामहास्य, प्रणिम्नगेश, बन्ध, बन्धु, ब्रह्मोद्भव, महोर्मि, महोर्मिक, माल, युग, लवणोद, लोकपाल, वर्ण, वारिधि, वारिनिधि, वार्धि, विषधि, विषनिधि, वेद, श्रुति, सञ्ज्ञा, समुद्र, सलिलाकर, सागर, सुख
Bopp
Latin
सुख (BAH. e सु bonus et ख aër, cf. दुःख
1) Adj. laetus,
jucundus. N. 7. 19. 21. 10.
2) Subst. n. gaudium, volup-
tas. DR. 4. 21. -- Acc. सुखम् Adv.
1) laete, jucunde. N.
17. 18. IN. 1. 24.
2) libenter. IN. 4. 18.
3) facile. BH. 5.
3. (Hib. sogh «prosperity, ease, pleasure» etc.)
Anekartha-Dvani-Manjari
Sanskrit
क
पुक्ली
क, मूर्धन्, चित्त, जल, काय, सुख, ब्रह्मन्, मारुत, बाल, काम, सुवर्ण, द्रविण
मूर्ध्नि चित्ते जले काये सुखे ब्रह्मणि मारुते ।
बाले कामे सुवर्णे च कशब्दो द्रविणेऽपि च ॥ २२ ॥
verse 1.1.1.22
page 0002
तन्त्र
क्ली
तन्त्र, शास्त्र, कुल, सिद्धौषधिक्रिया, सुख, बल, पावनसाधन
तन्त्रं शास्त्रं कुलं तन्त्रं तन्त्रं सिद्धौषधिक्रिया ।
तन्त्रं सुखं बलं तन्त्रं तन्त्रं पावनसाधनम् ॥ ४० ॥
verse 1.1.1.40
page 0003
Lanman
English
sukhá, a. pleasant
comfortable
as n.
pleasure
comfort
joy
bliss, 58^17, 66^1
sukham, -ena, adverbially, pleasantly,
with pleasure, in comfort, happily, well
or easily, 24^9, etc. [cf. duḥkha.]
Kridanta Forms
Sanskrit
सुख (सु꣡ख꣡ तत्क्रियायाम् - चुरादिः - सेट्)
ल्युट् = सुखनम्
अनीयर् = सुखनीयः - सुखनीया
ण्वुल् = सुखकः - सुखिका
तुमुँन् = सुखयितुम्
तव्य = सुखयितव्यः - सुखयितव्या
तृच् = सुखयिता - सुखयित्री
क्त्वा = सुखयित्वा
ल्यप् = प्रसुखय्य
क्तवतुँ = सुखितवान् - सुखितवती
क्त = सुखितः - सुखिता
शतृँ = सुखयन् - सुखयन्ती
शानच् = सुखयमानः - सुखयमाना
धातुपाठः (Krishnacharya)
Sanskrit
धातुः:
 सुख्
मूलधातुः:
 सुख
धात्वर्थः:
 तत्क्रियायाम्
गणः:
 चुरादिः
कर्मकत्वं:
 सकर्मकः
इट्त्वं:
 सेट्
उपग्रहः:
 उभयपदी
रूपम्:
 सुखयति-ते
अनुबन्धादिविशेषः:
 अदन्तः
धातुः:
 सुख्
मूलधातुः:
 सुख
धात्वर्थः:
 तत्क्रियायाम्
गणः:
 कण्ड्वादिः
कर्मकत्वं:
इट्त्वं:
उपग्रहः:
रूपम्:
 सुख्यति
धातुप्रदीपः
Sanskrit
सुख
मानकरूपान्तरम् - दुःख
दुःख तत्क्रियायाम्
- तदिति सुखदुःखप्रातिपदिकार्थो निर्द्दिश्यते सुखयति दुःखयति तत्करोतीत्येवं सिद्धे सोपसर्गसमुदायाण्णिजर्थमिदम् असुखयत् अदुःखयत् सुखं वेदयते सुखायते दुःखं वेदयते दुःखायत इत्येव भवति सुख्यति दुःख्यतीति कण्ड्वादिपाठात् 372, 373
Sanskrit Tibetan
Tibetan
skyid pa
१) क्षेम २) शम् ३) शर्मन् ४) शात ५) सुख ६) सुखिन् ७) सौख्य
skyid po
१) क्षेम २) सुख ३) सुखिन् ४) सौख्य
dga'
१) अभिरत २) आराम ३) इच्छन्ति ४) इच्छा ५) इष्ट ६) कान्त ७) नन्द ८) नन्दयति ९) नन्दिन् १०) निरत ११) निर्वृति १२) प्रभुदित १३) प्रामोद्य १४) प्रिय १५) प्रीत १६) प्रीति १७) मुदित १८) रति १९) रमसे २०) रोचते २१) सुख २२) स्नेह २३) स्पृहा २४)
dga' ba
१) अभिरत २) ३) आनन्द ४) आमोद ५) आराम ६) उदग्र ७) उद्विग्नप्राप्त ८) कान्त ९) कौतुक १०) चित्तोल्लास ११) तुष्ट १२) तुष्टि १३) तृष्णा १४) तोष १५) तोषण १६) धृति १७) नन्द १८) १९) नन्दन २०) नन्दिन् २१) प्रणय २२) प्रमद २३) प्रमुदिता २४) प्रमोद २५) प्रसाद २६) प्रामोद्य २७) प्रिय २८) प्रीति २९) प्रेमन् ३०) भक्त ३१) मदन ३२) मुदित ३३) मुदिता ३४) मोद ३५) रत ३६) रति ३७) रभस ३८) रमण ३९) रमति ४०) रम्य ४१) रस ४२) रसिक ४३) रहस् ४४) रामता ४५) रुचि ४६) शौण्ड ४७) संतुष्ट ४८) संतोष ४९) संभोग ५०) सुख ५१) स्पृहा ५२) हर्ष ५३) हृष्ट ५४) हृष्टि ५५)
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
मनसः कर्म संकल्पः स्यादथो शर्म निर्वृतिः ।
सातं सौख्यं सुखं दुःखं त्वसुखं वेदना व्यथा ॥ १३७० ॥
पीडा बाधार्तिराभीलं कृच्छ्रं कष्टं प्रसूतिजम् ।
आमनस्यं प्रगाढं स्यादाधिः स्यान्मानसी व्यथा ॥ १३७१ ॥
-wordlist-
सङ्कल्प (पुं), शर्मन् (क्ली), निर्वृति (स्त्री), सात (क्ली), सौख्य (क्ली), सुख (क्ली), दुःख (क्ली), असुख (क्ली), वेदना (स्त्री), व्यथा (स्त्री), पीडा (स्त्री), बाधा (स्त्री), आर्ति (स्त्री), आभील (क्ली), कृच्छ्र (क्ली), कष्ट (क्ली), प्रसूतिज (क्ली), आमनस्य (क्ली), प्रगाढ (क्ली), आधि (पुं)
--source--
शं सुखे बलवत्सुष्ठु किमुतातीव निर्भरे ।
-wordlist-
शम् (अ), सुख (क्ली), बलवत् (अ), सुष्ठु (अ), किमुत (अ), अतीव (अ), निर्भर (पुं)
अभिधानरत्नमाला
Sanskrit
प्रमोद
प्रमोद, प्रमद, हर्ष, प्रीति, उत्कर्ष, उद्धव, सम्मद, मुद्, आनन्द, शर्मन्, जोषम्, शम्, सुख
प्रमोदप्रमदौ हर्षः प्रीतिरुत्कर्ष उद्धवः ।
सम्मदो मुत्तथानन्दः शर्म जोषं च शं सुखम् ॥ १२३ ॥
verse 1.1.1.123
page 0015
क
क, सुख, वायु, अम्बु, ब्रह्म, मस्तक
कशब्दः सुखवाय्वम्बुब्रह्ममस्तकवाचकः ॥ ८४७ ॥
verse 5.1.1.847
page 0097
एकाक्षरनाममाला
Sanskrit
ख, इन्द्रिय, स्वर्ग, शून्य, भूप, आकाश, सुख
खमिन्द्रियस्वर्गशून्यभूपाकाशसुखेषु च ॥ ११ ॥
verse 1.1.1.11
page 0120
शम्, श्रेयस्, सुख
आकाशे विहगे विश्च शं श्रेयसि सुखेऽव्ययः ।
verse 1.1.1.42
page 0122
Vedic Reference
English
Su-kha. See Kha.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
सुख, त् क तत्कृतौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥
(अदन्तचुरा० पर०-सक०-सेट् ।) तत्कृतिःसुखक्रिया । श्रीजयदेवकवेरिति गीतं सुखयतुकेशवपदमुपनीतम् । इति दुर्गादासः ॥
सुखं,
क्ली,
 (सुखयतीति । सुख + अच् ।) आत्म-वृत्तिगुणविशेषः । इति नैयायिकाः ॥
मनसोधर्म्मः । इति वैदान्तिकाः ॥
तत्पर्य्यायः । मुत् २प्रीतिः ३ प्रमदः ४ हर्षः ५ प्रमोदः ६ आमीदः७ संमदः ८ आनन्दथुः ९ आनन्दः १० शर्म्म ११शातम् १२ । इत्यमरः । १ । ४ । २५ ॥
मदः १३भोगः १४ रभसः १५ निर्वृतिः १६ धृतिः १७वीचिः १८ । इति जटाधरः ॥
संमेदः १९मोदः २० नन्दथुः २१ नन्दः २२ मुदा २३सौख्यम् २४ उपजोषम् २५ आनन्दम् २६ जोषम्२७ । इति शब्दरत्नावली ॥
न्यायमते जगतांकाम्यं धर्म्मजन्यमिदम् । यथा, --“सुखन्तु जगतामेव काम्यं धर्म्मेण जन्यते ।अधर्म्मजन्यं दुःखं स्यात्प्रतिकूलं सचेतसाम् ॥
*तस्य मनोगोचरत्वं यथा, --“मनोग्राह्यं सुखं दुःखमिच्छा द्वेषो मतिःकृतिः ॥
”इति भाषापरिच्छेदः ॥
* ॥
“सुखं चतुर्व्विंशतिगुणान्तर्गतगुणविशेषः । तत्तुनित्यं जन्यञ्च । नित्यं परमात्मनो विशेषगुणान्तर्व्वर्त्ति । जन्यसुखं जीवात्मनो विशेषगुणान्त-व्वर्त्ति । तच्च शुभादृष्टजन्यं धनमित्रलाभारोग्य-मिष्टान्नपानपुरीषोत्सर्गपुत्त्रादिजन्मतत्पाण्डित्यकान्तासम्भोगादिजन्यञ्च तस्य द्विक्षणस्थायित्वंस्वोत्तरोत्पन्नानुभवनाश्यत्वात् । सुखाद्यपरागे-णैवात्मनो मानसबोधः । सुखं तदुपायश्चेष्टः ।बालस्य स्तन्यपानप्रवृत्तौ सुखसाधनत्वज्ञानंहेतुः तत्र सुखस्यैवेष्टत्वम् । दुःखजनकगमनादि-प्रवृत्तौ सुखोपायो धनं तदेवेष्टं तत्साधनत्वज्ञान-मेव हेतुः । यागादिप्रवृत्तावपि पारलौकिक-सुखसाधनत्वज्ञानं कारणं सुखोपायस्वर्गादिरूपे-ष्टसाधनत्वज्ञानमपि कारणम् । सुखस्य काला-वच्छेद्यत्वं शरीरावच्छेद्यत्वञ्चातोऽव्याप्यवृत्तित्वंशरीरकदेशावच्छेदेन दुःखसम्भवेऽप्यन्यदेशा-वच्छेदेन सुखसम्भवात् एकक्षणावच्छेदेनजीवस्य दुःखसम्भवेऽपि क्षणान्तरावच्छेदेनसुखसम्भवाच्च तत्तु विस्फोटकवतो मिष्टान्न-भोजनादौ द्रष्टव्यम् । इति तार्किकाः ॥
* ॥
तत्कारणं यथा, --“सुदिनं दुर्द्दिनं शश्वद्भ्रमत्येव भवे भव ।सर्व्वेषां प्राकृतानाञ्च द्वे बीजे सुखदुःखयोः ॥
सुखाद्भवति हर्षश्च दर्पः शौर्य्यं प्रमत्तता ।राग ऐश्वर्य्यकामौ च विद्वेषश्च परस्परम् ॥
दुःखात् शोकात् समुद्वेगाद्भयं नित्यं प्रवर्त्तते ।हतान्ये तानि सर्व्वाणि हते बीजे महेश्वर ॥
सुदिनं दुर्द्दिनञ्चैव सर्व्वं कर्म्मोद्भवं भव ॥
”इति ब्रह्मवैवर्त्ते श्रीकृष्णजन्मखण्डे । ४३ । ४८-५१तस्य कारणान्तरं लक्षणञ्च यथा, --“रागद्वे षादियुक्तानां न सुखं कुत्रचित् द्विज ।विचार्य्य खलु पश्यामि तत्सुखं यत्र निर्वृतिः ॥
यत्र स्नेहो भयं तत्र स्नेहो दुःखस्य भाजनम् ।स्ने हमूलानि दुःखानि तस्मिं स्त्यक्ते महत्सुखम् ॥
शरीरमेवायतनं दुःखस्य च सुखस्य च ।जीवितञ्च शरीरञ्च जात्यैव सह जायते ॥
सर्व्वं परवशं दुःखं सर्व्वमात्मवशं सुखम् ।एतद्विद्यात् समासेन लक्षणं सुखदुःखयोः ॥
सुखस्यानन्तरं दुःखं दुःखस्यानन्तरं सुखम् ।सुखं दुःखं मनुष्याणां चक्रवत् परिवर्त्तते ॥
”इति गारुडे ११३ अध्यायः ॥
* ॥
सर्व्वभूतसुखकर्त्तव्यत्वं यथा, देवीपुराणे देवी-संवत्सरवलिहरणाध्याये ।“कृमिकीटपतङ्गेषु भूमौ दध्योदनं क्षिपेत् ।सर्व्वदा सर्व्वभूतानां सुखं कार्य्यं सुखार्थिनाम् ॥
”सुख-दुःख-साधनानामस्थिरत्वं सुखस्य मनो-विलासमात्ररूपत्वञ्च यथा, --“वस्त्वे कमेव दुःखाय सुखायेर्ष्योद्भवाय च ।कोपाय च यतस्तस्माद्वस्तु वस्त्वात्मकं कुतः ।तदेव प्रोतये भूत्वा पुनर्दुः खाय जायते ।तदेव कोपाय ततः प्रसादाय च जायते ॥
तस्माद्दुःखात्मकं नास्ति न च किञ्चित् सुखा-त्मकम् ।मनसः परिणामोऽयं सुखदुःखोपलक्षणः ॥
”इति विष्णुपुराणे । २ । ६ । ४३-४५ ॥
“सुखं हि दुःखान्यनुभूय शोभतेघनान्धकारेष्विव दीपदर्शनम् ।सुखात्तु यो याति नरो दरिद्रतांधृतः शरीरेण मृतः स जीवति ॥
”इति मृच्छकटिकम् ॥
* ॥
तद्वैदिकपर्य्यायः । शिम्बाता १ शतरा २शातपन्ता ३ शिल्गुः ४ स्यूमकम् ५ शेवृधम् ६मयः ७ सुग्म्यम् ८ सुदिनम् ९ शूषम् १०शुनम् ११ शग्मम् १२ भेषजम् १३ जलाशम् १४स्योनम् १५ सुम्नम् १६ शेवम् १७ शिवम् १८शम् १९ कम् २० । इति विंशतिः सुखनामानि ॥
इति वेदनिघण्टौ । ३ । ६ ॥
* ॥
त्रिविधसुखंयथा, --“अभ्यासाद्रमते यत्र दुःखान्तञ्च नियच्छति ।यत्तदग्रे विषमिव परिणामेऽमृतोपमम् ॥
तत् सुखं सात्त्विकं प्रोक्तमात्मबुद्धिप्रसादजम् ॥
१विषयेन्द्रियसंयागात् यत्तदग्रेऽमृतोपमम् ।परिणामे विषमिव तत् सुखं राजसं स्मृतम् । २यदग्रे चानुबन्धे च सुखं मोहनमात्मनः ।निद्रालस्य प्रमादोत्थं तत्तामसमुदाहृतम् ॥
” ३ ॥
इति श्रीभगवद्गीतायाम् १८ अध्यायः ॥
स्वर्गः । इति मेदिनी ॥
वृद्धिनामौषधम् । इतिराजनिर्घण्टः ॥
जलम् । इति केचित् ॥
सुख-विशिष्टे, त्रि । यथा, --“शस्तञ्चाथ त्रिषु द्रव्ये पापंपुण्यं सुखादि च ।”इत्यमरः । १ । ४ । २६ ॥
“पापपुण्यशब्दौ सुखादयः शस्तान्ताश्च गुणेयथोक्तलिङ्गाः उपचारात्तद्वति द्रव्ये विशेष्येवर्त्तमाना वाच्यलिङ्गाः । यथा, --“पापा ऋतुमती कन्या पापो राजाप्यरक्षकःपापं व्याधकुलं हिंस्रं पापो विप्रश्च सेवकः ॥
”पुण्यं तीर्थं पुण्या नदी पुण्य आश्रमः । सुखाभूतिः सुखो वासः सुखं कामिकुलम् ।” इतिभरतः ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
सुख सुखसम्पादने अद०
चु०
उभ०
सक०
 सेट् । सुखयति--तेव्यतुसुखत--त । अनेकाच्कत्वेन न षोपदेशः ।
सुख
न०
 सक्ष--अच् । १ पुण्यजन्ये आनन्दे गुणभेदे अमरः२ अनुकूलवेदनीये यदनुभवाय चित्तमनुकूलं भवति तस्मिन्अर्थे तच्च आत्मधर्म इति नैयायिकादयः । चित्त-धर्म इति साङ्ख्य दयः । सुखयतीति अच् सुखमस्यास्तियम् वा । ३ सुखांरके ४ सुखिनि च
त्रि०
 ! ५ वरुणपूर्य्यांस्त्री ६ खर्गे मेदि० । “यन्न दुःखेन सम्भिन्नं न च ग्रस्त-मनन्तरम् । अभिलाषोपनीतं च तत्सुखं खःपदा-स्पदम्” श्रुत्या दुःखासम्भिन्नसुखस्यैव स्वर्गपदार्थत्वेनाभि-धानात् तस्य सुखविशेषात्मकत्वात् तथात्वम् । ७ वृद्धि-नामोषधौ राजनि० । सुखत्वं तु जातिभेदः तल्लक्षणन्तुकाम्यभावत्वम् अन्येच्छानधीनच्छाविषयत्वे सति भावत्वमितियावत् दुःखाभावस्य काम्यत्वेऽपि तस्य भावत्वा-भावान्नातिव्याप्तिः । “सुखं तु जगतामेव काम्यंधर्मेण जन्यते” भाषा० । तथाच धर्मासमवायिकार-णजन्यशुणत्वं तल्लक्षणमिति फतितोऽर्थः । सखदुःखयोःपरस्परभिन्नत्वे कारणादिकं कणा० सू० वृत्त्योर्दर्शितं यथा“इष्टानिष्टकारणविशेषाद्विरोधांच्च मिथः सुखदुःयोरथा-न्तरभावः” कणा० सू० । “आत्मगुणानां कारणतोभेद-व्युत्पादनं दशमाध्यायार्थः, तत्र “आत्मशरीरेन्द्रियार्थ-बुद्धिमनःप्रवृत्तिदोषप्रेत्यभावफलदुःखापवर्गास्तु प्रमेयम्”इति गौतमीये प्रमेयविभागसूत्रे सुखस्यानभिधानात्दुःखाभिन्नमेव सुखमिति भ्रमनिरासार्थं सुखदुःणयोरेब प्रथमं भेदमाह “सुखदुखयोर्मियः परस्परमर्था-न्तरभावोभेदो वैजात्यमिति यावत् कुत इत्यत आहइष्टानिष्टकारणविशेषात् इष्टं इष्यमाणं स्रक्चन्दंन-वनितादि, अनिष्टमनिष्यमाणमहिकण्टकादि, तद्रूपंयत्करणं तस्य विशेषाद्भेदात् कारणवैजात्याधीनं कार्य्य-वैजात्यमावश्यकं यतः, भेदकान्तरमाह विरांधात् सहा-नस्थानलक्षणात् नह्येकस्मिन्नात्मन्येकदा सुखदुःखयो-रनुभवः चकारादनयाः कार्य्यभेदं भेदकं समुच्चिनोति, तथा हि अनुग्रहाभिष्वङ्गनयनप्रसादादि सुखस्य, दैन्य-मुखमालिन्यादि दुःखस्य कार्य्यमिति ततोऽप्यनयोर्भेदः ।तदुक्तं प्रशस्ताचार्य्यैः “अनुग्रहलक्षणं सुखं स्रगा-द्यभिप्रेतषिषयसान्निध्ये सति इष्टोत्पन्नधीन्द्रियार्थसन्नि-कर्षाद्धर्माद्यपेक्षादात्ममनसोः संयोगाद्यद्यदनुग्रहाभि-ष्वङ्गनयनादिप्रसादजनकमुत्पद्यते तत् सुखम्” इति ।तदिदमतीतेषु स्रक्चन्दनादिषु स्मृतिजमनागतेषु सङ्क-ल्पजम् । गौतमीये सूत्रे सुखापरिगणनं वैराग्याय सुख-मपि दुःखत्वेन भावयतो वैराग्यं स्यादेतदर्थमिति” उ० वृ० ।“तच्च सुखं चतुर्विधं वैषयिकमाभिमानिकं मानोरथिकम्आभ्यासिकंर्ञ्चेति” उप० वृत्ति० । आद्यं विषयेन्द्रियसा-क्षात्कारजन्यं, द्वितीयं राजाधिपत्यपाण्डित्यगर्वांदिजन्यं, तृतीयं विषयध्यानजन्यम् चतुर्थं सूर्य्यादिनमस्कारायामा-दिजन्यं लाघवरूपमिति” ।पात० सू० वैषयिकसुखानां परिणामदुःस्वत्वादिभिःदुःखत्वं व्यवस्थापितं वैराग्यार्थं यथा“परिणामतापसंस्कारदुःखैर्गुणवृत्तिविरोधाच्च दुःखमेवसर्वं विवेकिनः” सू० । “सर्वस्यायं रागानुविद्धश्चेतना-चेतनसाधनाधीनमखानुभव इति तत्रास्ति रागजःकर्माशयः तथा च द्वेष्टि दुःखसाधनानि मुख्यति चेतिद्वेषमोहकृतोऽप्यस्ति । तथा चोक्तम् “नानुपहत्य भूता-न्युपभोगः सम्भवतीति” हिंसाकृतोऽप्यस्ति शारीरःकर्मागय इति विषयसुखं चाविद्येत्युक्तम् । या भोगे-ष्विन्द्रियाणां तृप्तेरुपशान्तिः तत् सुखं या लौल्याद-नुवशान्तिस्तद् दुखम् । न चेन्द्रियाणां भोगाभ्यासेनवैतृष्ण्यं कर्त्तुं शक्यं कस्माद् यतो भोगाभ्यास-मनुविवर्द्धन्ते रागाः कौशलानि चेन्द्रियाणामितितस्मादनुपायः सुखस्य भोगाभ्यास इति स खल्वयंवृश्चिकविषभीत इवाशीविषेण दष्टो यः सुखार्थी विष-याननुवासितो महति दुःस्वपङ्के मग्न इति । एषापरिणामदुःखता नाम प्रतिकूला सुखावस्थायामपि यो-गिनमेव क्लिश्नाति । अथ का तापदुःखता सर्वस्य द्वे-षानुविद्धश्चेतनाचेतनसाधनांधीनस्तापानुभव इति । त-त्रास्ति द्वेषजः कर्माशयः सुखसाधनानि च प्रार्थमानः कायेन वाचा मनसा च परिस्पन्दते ततः पर-मनुगृह्नात्युपहन्ति चेति परानुग्रहपीडाभ्यां धर्मा-धर्मानुपचिनोति स कर्माशयो लोभान्मोहाच्च भवती-त्येषा तापदुःखतोच्यते । का पुनः संस्कारदुःखता ।सुखानुभवात् सुखसंस्काराशयो दुःखानुभवादपि दुःख-संस्काराशय इति एवं कर्मभ्यो विपाकेऽनुभूयमाने सुखेदुःखे वा पुनः कर्माशयप्रचय इति एवमिदमनादिदुःख-स्रोतोविप्रसृतं योगिनमेव प्रतिकूलात्मकत्वादुद्वेजयतिकस्मात् अक्षिपत्रकल्पो हि विद्वानिति यथोर्णातन्तुरक्षिपत्रे न्यस्तः स्पर्शेन दुःखयति नान्येषु गात्राव-यवेषु एवमेतानि दुःखानि अक्षिपत्रकल्पं योगिन-मेव क्लिश्नन्ति नेतरम् इतरन्तु स्वकर्मोपहृतं दुःखमुपा-त्तमुपात्तं त्यजन्तं त्यक्तं त्यक्तमुपाददानम् अनादिवा-सनाविचित्रया चित्तवृत्त्या समन्ततोऽनुविद्धमिवावि-द्यया हातव्य एवाहङ्कारममकारानुपातितं जातंजातं वाह्याध्यात्मिकोभयनिमित्तास्त्रिपर्वाणस्तापा अनु-प्लवन्ते तदेवमनादिदुःखस्रोतसा व्यूह्यमानमात्मानंभूतग्रामञ्च दृष्ट्वा योगी सर्वदुःखक्षयकारिणं सम्यग्दर्शनंशरणं प्रपद्यत इति गुणवृत्तिविरोधाच्च दुःस्वमेवसर्वं विवेकिनः । प्रख्याप्रवृत्तिस्थितिरूपा बुद्धिगुणाःपरस्परानुग्रहतन्त्रीभूताः शान्तं षोरं सूढं वा प्रत्ययंत्रिगुणमेव प्रारभन्ते चलञ्च गुणवृत्तमिति क्षिप्रपरि-णामि चित्तमुक्तरूपातिशयाद्वृत्त्यतिशयाश्च परस्परेणविरुध्यन्ते सामान्यानि तु अतिशयैः सह प्रवर्त्तन्ते एव-मेते गुणा इतरेतराश्रयेणोपार्जितसुखदुखमोहप्रत्ययाइति सर्वे सर्वरूपा भवन्ति गुणप्रधानभावकृतस्तेषुविशेष इति तस्मात् दु खमेव सर्व विवेकिन” वा० ।“तच्च सुखं नित्यं जन्यञ्चेति बेदान्तिनः । तत्र विषय-संपर्कात् वैषयिकं सुखं जन्यम्, ब्रह्मस्वरूपं सुखं नित्यमितितदेतन्मतं मुक्तिवादे मणिकता निराकृतम् यथा“न च नित्यसुखाभिव्यक्तिर्मुक्तिः । सा हि न नित्यामुक्तशरीरिणोरविशेषापातात् नोत्पाद्या तद्धेतुशंरीराद्यभावात् ज्ञानमात्रे सुखमात्रे वा तद्धेतुत्वावधारणात् निःसंसारदशायां तद्धेतुसामान्ये वाधकाभा-वात् । अतएव सर्गादौ शरीरकल्पना । किं वा तज्ज-नकं न तावदात्ममनः सयोगः तस्यादृष्टादिनिरपेक्षस्यांजन-कत्वात् विषयमात्रापेक्षणे तु संसारदशायामपि तद-मिव्यक्तिप्रसङ्गः नापि योगजोधर्मः सहकारी तस्योत्पन्न-भावत्वेन विनाशित्वेऽपरत्र निवृत्त्यापत्तेः न च तज्ज-न्याभिव्यक्तिरनन्ता तस्या अपि तत एव नाशात् । अथतत्त्वज्ञानात् सवासनमिथ्याज्ञाननाशे दोषाभावेन प्रवृ-त्त्याद्यभावाद्धर्माधर्मयोरनुत्पादे प्राचीनधर्माधर्मक्षयाद्-दुःखसाधनशरीरादिनाश एव तत्र हेतुः अतएव तस्या-नन्त्येनाभिव्यक्तिप्रवाहोऽप्यनन्त इति चेन्न शरीरं विनातदनुत्पत्तेः तस्य तद्धेतुत्वे मानाभावाच्च । न च मोक्षादि-प्रवृत्तिरेवे मानं दुःखहानार्थितया तदुपपत्तेः । नचनित्ये सुखे मानमस्ति “नित्यं विज्ञानमानन्दम् ब्रह्म”“आनन्दं ब्रह्मणोरूपं तच्च मोक्षे प्रतिष्ठितमित्यादि”णुतिमांनमिति चेन्न उपजननापायवतोर्ज्ञानसुखयो-रहं जानाम्यहं सुखीति अभिन्नत्वेनानुभूयमानयो-र्ब्रह्माभेदवोधने प्रत्यक्षबाधात् । अथ सुखस्य ब्रह्मा-भेदबोधनादेवायाग्यतयाऽनित्यं सुख विहाय वाक्यार्थ-त्वेन नित्यसुखसिद्धिः स्वर्गवत् न तु नित्यसुखे सिंद्धेतदभेदवोधनं येनान्योन्याश्रयः, यद्वा नित्यं सुखं बोध-यित्वा तदमिन्नं ब्रोध्यते न च वाक्यभेष्टः वाक्यैक-वाक्यत्वादिति चेन्न आत्ममनोऽनुभूयमानत्वेन तदभि-न्नस्य नित्यसुखस्याप्यनुभवप्रसङ्गात् सुखमात्रस्य स्रगो-चरसाक्षात्कारजनकत्वनियमात् तदनुमवे वात्मनोऽप्य-नुभवो न स्यात् । अथात्माभिन्नं नित्यसुखमनुभूयतएव सुखत्वं तु तत्र नानुभूयत इति चेन्न सुखानुभव-सामग्र्या एव सुखत्वानुभावकत्वात् तस्मादानन्दं ब्रह्मेतिमत्वर्थीयाच्प्रत्ययान्तत्वेनानन्दं वोध्यते नाभेदः, अन्यधानपुं सकत्वानुपपत्तेः । एतेन ब्रह्माद्वैतत्त्वसाखात्कारा-दविद्यानिवृत्तौ विज्ञानंसुखात्मकः केवलं आत्मापवर्गेवर्त्तत इति वेदान्तिमतमपास्तम् स्वप्रकाशसुखात्मकब्र-ह्मलो नित्यत्वे मुक्तसंसारिणोरविशेषप्रसङ्गात् पुरुष-प्रयत्नं विना तस्य सत्त्वादपुरुषार्थत्वाच्च अविद्या-निवृत्तिः प्रयत्नसाध्येति चेत् अविद्या यदि मिथ्या-ज्ञाननमर्थान्तरं वा उभयथापि सुखदुःखाभावसाधनेतर-त्वेन तन्निवृत्तेरपुरुषार्थत्वात्” ।तत्र दुःखाभावस्यैव परमप्रयोजनत्वं न सुखस्येति व्यव-स्थापितं यया“नंनु दुःखाभावो न पुरुषार्थः सुखस्यापि हानिस्तुल्या-यव्ययत्वात् न च नहुतरदुःखानुविद्धतया सुखस्यारिप्रेक्षावद्धेयत्वम् आवश्यकत्वेन दुःखस्यैव हेयत्वात्सुखस्य निरुपधीच्छायिषयत्वात् अन्यथा दुःखाननुविद्ध-तया तथात्वेन पुरुषार्थत्वविरोधादिति चेन्न सुखमनु-द्दिश्यापि दुःखभीरूणां दुःखाभावदशायां सुखमस्ती-त्युद्दिश्य दुःखाभावार्थं प्रवृत्तेः वैपरीत्यस्यापि सम्भवेसुस्वस्याप्यपुरुषार्थतापत्तेः अतो दुःखाभावदशायांसुखं नास्तीति ज्ञानं न दुःखाभाव्रार्थिप्रवृत्तिप्रतिबन्धकंनस्मादवियेकिनः सुखमात्रलिप्सवो बहुतरदुःखानु-विद्धमपि सुखमुद्दिश्य “शिरोमदीयं यदि यातु यात्विति, कृत्वा परदारेष्वपि प्रवर्त्तमानाः “वरं वृन्दावनेऽरण्ये”इत्यादि वदन्तोनात्राधिकारिणः । ये च विवेकिनोऽ-स्मिन् संसारापारकान्तारे कियन्ति दुःखदुर्दिनान्लि कि-यती सुखखद्योतिका कुपितफणिफणामण्डलच्छाया-प्रतिममिदमिति मन्यमानाः सुखमपि हातुमिच्छन्तितेऽत्राधिकारिणः । न च भोगार्थिनामप्रवृत्तौ पुरुषार्थता हीयते कस्यचिदप्रवृत्तावपि चिकित्सादेः पुरु-षार्थत्वात् । अथवा “दुःखाभावोऽपि नावेद्यः पुरुषार्थतयेष्यते । न हि मूर्च्छाद्यवस्थार्थं प्रवृत्तो दृश्यते सुधीः, पुरुषार्थत्वं सुखवज्ज्ञायमानं नियर्मात् न च मुक्ति-ज्ञानं सम्भवतीति न हि दुःखाभावं जानीयामित्युद्दिश्य प्रवृत्तिः किन्तु दुःखं मे मा भूदित्युदिश्य स्वतोदुःखाभाव एव पुरुषार्थः तस्य ज्ञानन्तु स्वकारणाधीमन तु पुरुषार्थतोपयोगि सुखी स्यामित्युद्दिश्य प्रव-र्त्तते न तु सुखं जानीयामिति सुखमेव तथास्तु नतदवगमः तस्यानावश्यकत्वेनान्यथासिद्धत्वात् गौरवाच्च ।किञ्च बहुतरदुःखजर्जरकलेवरादुःखाभावमुद्दिश्य मरणेऽपि प्रवर्त्तमाना दृश्यन्ते न च मरणे तस्य ज्ञान-मस्ति न ते विवेकिन इति चेन्न पुरुषार्थत्वे विवेकानु-पयोगात्” ।तच्च सुखं चित्तधर्मोऽपि अध्यस्ततया प्रतिविंम्बरूपेण वाआत्मनि वर्त्तते इति सांख्या वेदान्तिनश्च । आत्मगुणइति नैयायिकाः । ८ दुःखाभावे । भारवाहकस्य भाराप-गमे सुखी संवृत्तोऽहमिति प्रत्ययस्य दुःखाभावविषय-तयोपगमात् ।
क्षीरतरङ्गिणी
Sanskrit
सुख
मानकरूपान्तरम् - दुःख
दुःख तत्क्रियायाम्
- (अर्थविवरणम्) सुखनं दुःखनं च तत्क्रिया
सुखयति, सुसुखयिषति दुःखयति 367, 368
धातुवृत्तिः
Sanskrit
सुख
मानकरूपान्तरम् - दुःख
दुःख (अर्थः) तत्क्रियायाम्
तच्छब्देन सुखदुःखे प्रातिपदिकार्थौ निर्द्दिश्येते "प्रातिपदिकाद्धात्त्वर्थे'' इति सिद्धे इहानयोः पाठस्सोपसर्गात्प्रत्ययार्थ इति मैत्रेयः ( सुखयति दुःखयति ) "सुखादिभ्यः कर्तृवेदनायाम्'' इति क्यङि "अकृत्सार्वधातुकयोः'' इति दीर्घे ( सुखायते, दुःखायते ) सुखादिभ्यो वेदनायां क्यङ् भवति तानि च सुखादीति संनिधानाद्वेदनायां कर्त्तुस्सम्बन्धीनि चेदिति सूत्रार्थः कर्त्तृ इत्यविभक्तिको निर्द्देशः, तेन सुखं वेदयते प्रसाधको देवदत्तस्येत्यत्र क्यङ् न भवति सुख्यति दुःख्यतीति कण्ड्वादियगन्तस्य 385
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“सुख तत्क्रियायाम्”@} 2 अदन्तः।
तत्क्रिया = तदनुभवः।
तच्छब्देन सुखदुःखप्रातिपदिकार्थौ निर्दिश्येते।
“‘प्रातिपदिकाद् धात्वर्थे’ 3 इति सिद्धे इहानयोः पाठस्सो- पसर्गात् प्रत्ययार्थः” इति मैत्रेयः।
सर्वाण्यपि रूपाणि चौरादिकदुःखयतिवत् 4 ऊह्यानि।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (१९०७)
02
=>
 (१०-चुरादिः-१९२९। अक। सेट्। उभ।)
03
=>
 (ग। सू। चुरादिः)
04
=>
 (८४९)
Capeller
German
सुख॑ bequem, leicht, im Rigveda nur Beiwort
des Wagens, oft Superl. सुख॑तम
sp. überh. = angenehm, behaglich, leicht
zu (Loc.).
n.
 Behagen, Lust, Glück
auch impers. leicht zu (Inf. ). u. = सुख
(°—) u. सुखेन adv. behaglich, angenehm,
bequem, ohne Mühe. Abstr.
सुखता
f.
 ,
°त्व
n.
Grassman
German
su-khá, a., schöne (schön gearbeitete oder gut geschmierte) Radbüchse [khá 2] habend, im RV. überall Beiwort des Wagens, erst im späteren Sanskrit in allgemeinerer Bedeutung gebraucht.
-ás ráthas {120, 11}.
-ám rátham {20, 3}
{49, 2}
{269, 4}
{417, 5}
{824, 4}
{901, 9}
{1027, 3}.
-é ráthe {275, 9}.
-aís ráthebhis {359, 3}.
-éṣu rátheṣu {414, 2}.
-átame ráthe {13, 4}
{16, 2}.
Burnouf
French
सुख सुख a. (ख
cf. दुःख) joyeux, heureux
vertueux (?). -- S.
n.
 joie, plaisir.
Le paradis.
Eau. -- S.
f.
la cité de Varuṇa. -- A. l'ac.
n.
 सुखम् heureusement
aisément
volontiers.
Irl. sogh.
सुखङ्घुण
m.
 l'arme de Śiva.
सुखचार
m.
 cheval qui va bien.
सुखद a. (दा) qui cause du plaisir. -- S.
n.
 le siège de
Viṣṇu. -- F. np. d'une Apsaras.
सुखवर्चक
m.
 carbonate de soude.
सुखवासन
n.
 sorte de parfum.
सुखाधार
m.
 (आधार) de paradis.
सुखायत
m.
 (आयत) cheval bien dressé.
सुखायन
m.
 (अय) cheval qui va bien.
सुखाये (dénom. ) éprouver du plaisir, être heureux.
A
l'act. réjouir.
सुखावह a. (आ
वह्) qui procure du plaisir.
सुखाश
m.
 (अश्) le fait de manger avec plaisir.
Concombre
Varuṇa [qui vit d'eau].
सुखिन् a. heureux, content.
सुख्यामि (dénom. ) affecter agréablement, rendre heureux,
réjouir.
सुखोत्सव
m.
 (उत्सव) mari.
Stchoupak
French
सुख-
a. agréable, plaisant
commode, aisé (ifc., pour qq'un ou par
suite de qqch.)
-तर- compar. -तम- sup. plus, très agréable,
etc.
heureux, prospère
nt. aise, confort, plaisir, bonheur, joie (en,
gén. loc. ifc.)
-अं कृ- faire plaisir à (gén. )
-अम्
agréablement, avec plaisir
sans peine, aisément
mieux, plutôt (...que,
-न)
-एन -आत् -तस् aisément, commodément, etc.
-ता-
f.
-त्व- nt. aise, bonheur, commodité, etc.
-मय- -ई- -आ- a. joyeux,
riche en plaisir
-वत् adv. comme un agrément
-वन्त्- a. qui a du
plaisir, de l'aise
-वत्ता-
f.
 agrément
-आ-कृ- rendre heureux.
°कर- -ई- a. aisé à faire pour (gén. ).
°कृत्- ag. qui cause de la joie, du plaisir.
°गन्ध- a. parfumé.
°गम- a. où il est facile de passer.
°ग्राह्य- a. v. aisé à saisir
intelligible.
°घात्य- a. qui est facile à tuer.
°च्छाय- a. à l'ombrage agréable.
°च्छेद्य- a. v. aisé à détruire.
°जात- nt. chose agréable.
°द- ag. qui donne joie ou bonheur.
°दुःख- nt. du. plaisir et peine
-मयई- a. consistant en
plaisir et en peine
qui ressent plaisir et peine
-इन्- a. id.
°धन-
m.
n.
 d'un marchand.
°पर- a. voué au plaisir.
°पेय- a. v. qu'on peut boire commodément.
°प्रणाद- a. qui retentit plaisamment.
°प्रतिबन्धिता-
f.
 acte de faire obstacle au bonheur
-°प्रत्यर्थिता- id. (var.).
°प्रद- = °द-।
°प्रवेप- a. qui tremble facilement.
°प्रश्न-
m.
 fait de s'informer de la santé (de qq'un).
°प्रसव- a. qui accouche heureusement.
°प्रसुप्त- a. v. qui dort agréablement, tranquillement.
°प्राप्य- a. v. aisé à obtenir, accessible.
°प्रेक्ष्य- a. v. aisé à apercevoir.
°प्लव- a. où l'on se baigne agréablement.
°बद्ध- a. v. bien formé, gracieux.
°बोध-रूप- a. aisément reconnaissable.
°भागिन्- a. qui a part au bonheur, heureux
-°भाज्- id.
°भेद्य- a. v. facile à désunir
à rendre infidèle.
°भोग्य- a. v. aisé à jouir, disponible (richesses).
°मानिन्- a. qui voit de la joie dans (loc.).
°वर्त्मन्- a. aux chemins aisés.
°वह- a. aisément portable.
°वास-
m.
 demeure agréable (-अं दा- accueillir en hôte)
a.
qui a séjourné avec plaisir.
°शया-
f.
n.
 d'une sorcière
-इत- a. v. qui dort avec aise ou
plaisir.
°शय्या-
f.
 lit confortable
bon repos.
°शीत- a. agréablement frais.
°श्रव- a. plaisant à entendre
°श्रुति- id.
°संयान- nt. voyage agréable.
°संयोग-
m.
 fait d'atteindre à la félicité.
°संवाह्य- a. v. aisé à emporter.
°संवित्ति-
f.
 expérience du bonheur.
°संवृद्ध- a. v. grandi dans le bien-être.
°संवेश- a. °संसुप्त- a. v. = °प्रसुप्त।
°संस्थ- a. -इत- a. v. qui se sent bien.
°संस्पर्श- a. agréable au toucher, qui plaît.
°सङ्ग-
m.
 attachement au plaisir.
°संचार- a. où l'on se rend volontiers.
°समाज-
m.
 abondance du bonheur.
°संबन्धि- a. heureux.
°संबोध्य- a. v. (qq'un) qu'il est facile d'éclairer.
°सलिल- nt. eau (à température) agréable.
°साधन- nt. moyens d'avoir du plaisir.
°साध्य- a. v. aisé à atteindre
à dompter.
°सुप्त- a. v. qui dort à son aise
-इकाप्रश्न-
m.
 fait de
s'informer si (l'on) a bien dormi.
°सेचक-
m.
n.
 d'un démon.
°स्थ- a. en bon état, heureux.
°स्पर्श- = °संस्पर्श-।
°स्वाप-
m.
 sommeil paisible.
°हस्त- a. à la main douce.
सुखागत- nt. bienvenue.
सुखाजात-
m.
 ép. de Śiva.
सुखाप- a. aisé à atteindre.
सुखाप्लव- = °प्लव-।
सुखाभियोज्य- a. v. facile à attaquer.
सुखाभ्युदयिक- a. qui cause joie ou plaisir.
सुखाराध्य- a. v. facile à apaiser, à gagner.
सुखारोहण- a. facile à gravir.
सुखार्थ-
m.
 chose qui donne du plaisir, objet de joie
-आय
pour le plaisir
-इन्- a. qui cherche le plaisir, qui attend la félicité.
सुखालोक- a. agréable à voir
facile à apercevoir.
सुखावगाह- a. où l'on peut aisément plonger.
सुखावह- a. qui cause du plaisir.
सुखावृत- a. v. plein de joie en (gén. ).
सुखाश-
m.
 concombre (Cucumis sativus).
-१ सुखाशा-
f.
 attente de choses joyeuses.
सुखाश्रय- a. lié au bien-être.
सुखासक्त-
m.
 ép. de Śiva.
सुखासीन- partic. confortablement assis.
सुखासुख- nt. sg. plaisir et peine.
सुखास्वाद- a. (au goût) agréable.
सुखेतर- nt.
pl.
 joie et tourment.
सुखैधित- a. v. élevé dans l'aisance.
सुखैषिन्- a. qui veut du bien à (ifc.).
सुखोचित- a. v. accoutumé au bonheur.
सुखोच्छेद्य- a. v. facile à anéantir.
सुखोदय- a. qui aboutit à du bonheur, à de la joie
-सुखोदर्क- id.
सुखोद्य- a. v. facile à prononcer.
सुखोपगम्य- a. v. facile à atteindre.
सुखोपविष्ट- a. v. assis confortablement.
सुखोपाय-
m.
 moyens faciles
a. aisé à avoir
-एन aisément.
सुखोषित- a. v. qui a passé la nuit agréablement.
सुखम्-एधस्- a. qui est prospère.