| YouTube Channel

सीर (sIra)

 
शब्दसागरः
English
सीर
m.
 (-रः)
1. A plough.
2. The sun.
3. The Arka plant.
E.
 षि to bind,
Unādi
aff.
 रन्, and the vowel made long
also शीर ।
Capeller Eng
English
सी॑र
n.
m.
 plough
m.
 plough-ox.
Yates
English
सीर (रः) 1.
m.
 A plough
the sun.
Wilson
English
सीर
m.
 (-रः)
1 A plough.
2 The sun.
E.
 षि to bind, Uṇādi
aff.
 रन्, and the vowel made long
also
शीर.
Apte
English
सीरः [sīrḥ], [सि-रक् पृषो˚
Uṇ.*
 2.25]
A plough
सीरभेदैः कृषिः प्रोक्ता मन्वाद्यैर्ब्राह्मणादिषु Śukra. 4.26
सद्यः सीरोत्कषण- सुरभि क्षेत्रमारुह्य मालम्
Me.*
 16.
The sun.
The Arka plant.
Comp.
 -आयुधः See सीरपाणिः
सीरायुधसमश्रियः Śiva B.24.31. -ध्वजः an epithet of Janaka. -पाणिः, -भृत्m. epithets of Balarāma. -योगः the yoking of cattle to a plough, or a team so yoked. -वाहकः a ploughman.
Apte 1890
English
सीरः [सि-रक् पृषो° Uṇ. 2. 25] 1 A plough
सद्यः सीरोत्कषणसुरभि क्षेत्रमारुह्य मालं Me. 16.
2 The sun.
3 The Arka plant.
Comp.
ध्वजः an epithet of Janaka.
पाणिः,
भृत् m. epithets of Balarāma.
योगः the yoking of cattle to a plough, or a team so yoked.
Monier Williams Cologne
English
सी॑र mn. (for derivation See सीता) a plough,
RV.
&c.
&c.
सी॑र
m.
 an ox for ploughing, draught-ox,
Kauś.
the sun,
Nir.
 ix, 40
Calotropis Gigantea,
L.
Monier Williams 1872
English
सीर सीर, अस्, m. (in Uṇādi-s. II. 25. said
to be fr. rt. सि
cf. सीता), a plough
the sun
N. of
a Vedic god, (see शुना-सीरौ)
the Arka plant
(अम्), n., Ved. a plough.
—सीर-देव, अस्, m., N.
of a grammarian.
—सीर-ध्वज, अस्, m. ‘plough-
bannered, ’ N. of Janaka (father of Sītā, q. v.).
—सीर-
पाणि, इस्, m. ‘plough-handed, ’ epithet of Bala-rāma
(as armed with a weapon like a plough-share).
—सीर-
भृत्, त्, m. ‘plough-bearer, ’ Bala-rāma
[cf. हल-
भृत्।]
—सीर-योग, अस्, m. the yoking of cattle to
a plough or a team so yoked.
Macdonell
English
सीर sī́-ra,
n.
 (V.),
m.
 (C.) [drawing lines: 🞄√ *si] plough: -dhvaga,
m.
 ep. of Janaka
🞄(sī́ra) -pati,
m.
 lord of the plough (V.).
Benfey
English
सीर सीर (vb. सि, cf. सीता),
m.
1. A
plough, Megh. 16.
2. The sun.
Apte Hindi
Hindi
सीरः
पुं*
 - "सि + रक्, पृषो*"
हल
सीरः
पुं*
 - "सि + रक्, पृषो*"
सूर्य
सीरः
पुं*
 - "सि + रक्, पृषो*"
आक या मदार का पौधा
L R Vaidya
English
sIra {% m. %} 1. A plough, सद्यः सीरोत्कषणसुरभि क्षेत्रमारुह्य मालम् Megh.i.16
2. the sun
3. the Arka plant.
Edgerton Buddhist Hybrid
English
[sīra, n. pl. sīrāḥ, error for sītāḥ, furrows, to Skt. sītā: (sa yadaikaṃ) halasīraṃ (q.v.) kṛṣati tadā sapta sīrāḥ (read sītāḥ) kṛṣṭā bhavanti Divy 〔124.7〕, and similarly 〔134.7〕, when he drew (plowed with) a single plow(-share), then seven furrows were plowed (by magic power). Proved by Pali Vin. 〔i.240.18—19〕 ekena naṅgalena kasantassa satta sītāyo gacchanti. Corruption due to preceding (hala-)sīraṃ.]
Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch
German
सीर 2. c) Prāyaścittamayūkha nach Aufrecht.
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
कुटुम्बी कर्षकः क्षेत्री हली कृषिककार्षिकौ ।
कृषीवलोऽपि जित्या तु हलिः सीरस्तु लाङ्गलम् ॥ ८९० ॥
गोदारणं हलमीषासीते तद्दण्डपद्धती ।
-wordlist-
कुटुम्बिन् (पुं), कर्षक (पुं), क्षेत्रिन् (पुं), हलिन् (पुं), कृषिक (पुं), कार्षिक (पुं), कृषीवल (पुं), जित्या (स्त्री), हलि (पुंस्त्री), सीर (पुं), लाङ्गल (क्ली), गोदारण (क्ली), हल (क्ली), ईषा (स्त्री), हलदण्ड (पुं), सीता (स्त्री), हलपद्धति (स्त्री)
अभिधानरत्नमाला
Sanskrit
हल
हल, लाङ्गल, सीर
हलं स्याल्लाङ्गलं सीरः फालः कुशिक उच्यते ।
verse 2.1.1.575
page 0065
नाममाला
Sanskrit
जित्या, हलि, हल, सीर, लाङ्गल
जित्या हलिर्हलं सीरं लाङ्गलं तत्करो बलः ।
रेवतीदयितो नीलवसनः केशवाग्रजः ॥ १४२ ॥
verse 0.1.1.142
page 0070
Vedic Reference
English
Sīra, ‘plough, ’ is mentioned in the Rigveda, ^1 and often later.^2
It was large and heavy, as is shown by the fact that six oxen, ^3
or eight, ^4 or twelve, ^5 or even twenty-four, ^6 were used to drag it.
The animals which drew the plough were oxen, which were, no
doubt, yoked and harnessed with traces.^7 The ox was guided
by the Aṣṭrā, or ‘goad, ’ of the ploughman (cf. Vaiśya).^8 Little
is known of the parts of the plough. See Lāṅgala and Phāla.
1) iv. 57, 8
x. 101, 3, 4.
2) Av. vi. 30, 1
91, 1
viii. 9, 16,
etc.
Taittirīya Brāhmaṇa, i. 7, 1, 2
ii. 5, 8, 12
Vājasaneyi Saṃhitā, xviii. 7
Maitrāyaṇī Saṃhitā, ii. 11, 4.
3) Av. vi. 91, 1
viii. 9, 16
Taittirīya
Saṃhitā, v. 2, 5, 2
Kāṭhaka Saṃhitā,
xv. 2
xx. 3
Śatapatha Brāhmaṇa,
vii. 2, 2, 6
xiii. 8, 2, 6.
4) Av. vi. 91, 1.
5) Taittirīya Saṃhitā, i. 8, 7, 1
v. 2, 5, 2
Kāṭhaka Saṃhitā, xv. 2
Maitrāyaṇī Saṃhitā, ii. 6, 2, etc.
6) Kāṭhaka Saṃhitā, xv. 2. Cf. Weber,
Indische Studien, 13, 244. n. 1.
7) Varatrā is found in Rv. iv. 57, 4,
and (of the ox in the Mudgala story)
in x. 102, 8. It may denote the fastening
of the ox to the yoke rather than to
the plough by traces.
8) Cf. Rv. iv. 57, 4
x. 102, 8.
Cf. Zimmer, Altindisches Leben, 236, 237.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
सी(शी)रः,
पुं,
 (सिनोति सीयते इति वा । सि बन्धे+ “शुसिचिमिञां दीर्घश्च ।” उणा० २ । २५ ।इति क्रन् । दीर्घश्च ।) सूर्य्यः । इति मेदिनी ॥
अर्कवृक्षः । हलः । इत्यमरः । २ । ९ । १४ ॥
(यथा, मेघदूते । १६ ।“सद्यः सीरोत्कर्षणसुरभि क्षेत्रमारुह्य मालंकिञ्चित्पश्चात् व्रज लघुगतिः किञ्चिदेवोत्तरेण ॥
”)
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
सीर
पु०
 सि--रक् पृषो० । १ सूर्य्ये मेदि० २ अर्कवृक्षे ३ हले चअमरः संज्ञायां कन् । ३ शिशुमारे शब्दमा० ।
Capeller
German
सी॑र
n.
m.
 Pflug.
Grassman
German
sīrá, n., Pflug [sī].
-ā́ yunákta {927, 3}. yuñjanti _{927, 4}.
Burnouf
French
सीर सीर
m.
 charrue.
Le Soleil
cf. शीर।
सीरक
m.
 dauphin.
सीरपाणि
m.
 Baladeva.
सीरिन्
m.
 Balarāma.
Stchoupak
French
सीर-
m.
 nt. charrue
-इन्-
m.
 ép. de Balarāma.
°ध्वज-
m.
n.
 d'un personnage
ép. de Janaka.
°भृत्-
m.
 laboureur.
सीरायुध-
m.
 ép. de Balarāma.
सीरोत्कषण- nt. fait de creuser le sillon, labour.