| YouTube Channel

सीमन्तोन्नयनं (sImantonnayanaM)

 
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
सीमन्तोन्नयनं,
क्ली,
 (सीमन्तस्य उन्नयनं उत्तो-लनं यत्र ।) संस्कारविशेषः । इति जटाधरः ॥
तद्विधानञ्च यथा, --अथ सीमन्तोन्नयनम् ।“यदि पुंसवनं न कृतं तदा तस्मिन्नेव दिनेप्रायश्चित्तात्मकमहाव्याहृतिहोमं कृत्वा पुंस-वनञ्च कृत्वा सीमन्तोन्नयनं कार्य्यम् । तथा चनारदः ।‘येषान्तु न कृताः पित्रा संस्कारविधयः क्रमात् ।कर्त्तव्या भ्रातृभिस्तेषां पैतृकादेव तद्धनात् ॥
अविद्यमाने पित्रर्थे स्वांशादुद्धृत्य वा पुनः ।अवश्यकार्य्याः संस्कारा भ्रातृभिः पूर्व्वसंस्कृतैः ॥
क्रमात् भ्रातॄणां संस्काराणाञ्च पौर्व्वापर्य्यक्रमात्भ्रातृक्रमस्तु सोदरविषय एव । विवाहे तथादर्शनात् । छन्दोगपरिशिष्टम् ।देवतानां विपर्य्यासे जुहोतिषु कथं भवेत् ।सर्व्वं प्रायश्चित्तं कृत्वा क्रमेण जुहुयात् पुनः ॥
संस्कारा अतिपत्येरन् स्वकालाच्चेत् कथञ्चन ।हुत्वैतदेव कुर्व्वीत ये तूपनयनादधः ॥
’एतदित्यनेन सर्व्वं प्रायश्चित्तमनुकृष्टं तच्च प्रागेवविवृतम् । उभयकरणे तन्त्रेणैव मातृका-पूजादि ।‘गणशः क्रियमाणे तु मातृभ्यः पूजनं सकृत् ।सकृदेव भवेत् श्राद्धमादौ न पृथगादिषु ॥
’इति छन्दोगपरिशिष्टात् ॥
* ॥
गोभिलः । अथ सीमन्तोन्नयनं प्रथमे गर्भे चतुर्थेमासि षष्ठे ऽष्टमे वा । अथ पुंसवनानन्तरम् ।सीमन्तः केशरचनाविशेषः । वाशब्देक्यान्न चतु-र्थादिमासानां तुल्यवद्विकल्पः । किन्तु पूर्व्वपूर्व्व-कालः प्रशस्तः । समर्थस्य क्षेपायोगात् इतिन्यायात् ततश्च नवममासादौ प्रायश्चित्तं कृत्वैवकर्त्तव्यम् । प्रथमगर्भ इत्युपादानात् । यदिकथञ्चिदकृत एतस्मिन् संस्कारे गभनाशे पुन-र्गर्भोत्पत्तौ अयं कालनियमो न किन्तु गर्भस्पन्दनेसीमन्तोन्नयणं यावन्न वालप्रसबः । इति शङ्ख-लिखितोक्तकालो ग्राह्यः । वृहद्राजमार्त्तण्डे ।‘या नार्य्यकृतसीमन्ता प्रसूते च कथञ्चन ।अङ्के विधाय तं बालं पुनः संस्कारमर्हति ॥
* ॥
षष्ठे मासेऽष्टमेऽह्नीज्यकुजदिनकृतां नन्दभद्रेतिथौ चेमैत्रेमूले मृगाङ्के करपितृपवनेपौष्णविष्णुत्रियुग्मपुष्याश्वादित्यरौद्रे युवतिहरिझसे वृश्चिके वापिलग्ने ।चन्द्रे तारानुकूले शुभमपि नियतं स्याच्चसीमन्तकर्म्म ॥
मृगाजरहिते लग्ने नवांशे पुंग्रहस्य च ।केचिद्वदन्ति सीमन्तं तथा रिक्तेतरे तिथौ ॥
गोभिलः । प्रातः सशिरस्काप्लुतोदगग्रेषु दर्भेषुपश्चादग्नेः प्राच्युपविशति उक्तार्थमेतत् । पश्चात्पतिरवस्थाय युगमन्तमौडम्बरं शलाटुग्रथ्नमाव-ध्नाति अयमूर्ज्जावतो वृक्ष इति । अग्नेः पश्चात्पतिः स्थित्वा । युगानि फलानि यस्मिन् शला-टुग्रथ्ने नीलस्तवके स युगमान् तं मतुवन्तम् ।तथा च भट्टनारायणधृतं छन्दोगपरिशिष्टम् ।‘शलाटु नीलमित्युक्तं ग्रथ्नस्तवक उच्यते ।कपुष्णिकाभितः केशा मूर्द्ध्नि पश्चात् कपुच्छलःएतद्वचनं नारायणोपाध्यायेन धृतम् । उडु-म्बरभवमौडम्बरम् । अयमूर्ज्जावतो वृक्ष इतिमन्त्रेण भार्य्यायाः कण्ठे बध्नाति ॥
* ॥
अथसीमन्तमूर्द्धं नयति भूरिति दर्भपिञ्जलीभिरेवप्रथमं भुव इति द्वितीयं स्वरिति तृतीयम् ।अथानन्तरं यत्र सिन्दूरं स्त्री ददाति तं सीमन्तंललाटोर्द्ध्वं नयति भूरिति मन्त्रेण दर्भपिञ्जली-भिस्तिसृभिः । एकवारकरणाद्यावन्त्युन्नयनानितावतीभिरेव तिसृभिरित्यर्थः । प्रथमादिपदानितु व्याहृतीनां पिञ्जलीनाञ्च पृथङ्नियोगार्थम्पिञ्जली पवित्रम् । तथा च छन्दोगपरिशिष्टम्‘अनन्तर्गर्भिणं साग्रं कौशं द्विदलमेव च ।प्रादेशमात्रं विज्ञेयं पवित्रं यत्र कुत्रचित् ।एतदेव हि पिङ्गल्या लक्षणं समुदाहृतम् ॥
’गोभिलः । अथ वीरतरेण येनादितेरित्येतयर्च्चाबीरास्तरन्त्यनेन युद्धमिति वीरतरः शरः ॥
तथा च छन्दोगपरिशिष्टम् ।‘श्वाविच्छलाका शलली तथा वीरतरः शरः ।तिलतण्डुलसम्पाकः कृषरः सोऽभिधीयते ॥
’ततश्च शरेण येनादितेरिति मन्त्रेण सीमन्तमूर्द्ध्वंनयति इति पूर्व्वसूत्रादनुवर्त्तते ॥
* ॥
अथपूर्णेन सूत्रचात्रेण वाकामहमित्येतयर्च्चा । चात्रंतर्कुः । तेन सूत्रपूर्णेन वाकामहमिति मन्त्रेणसीमन्तमूर्द्ध्वं नयतीति शेषः । त्रिः श्वेतयाशलल्या यास्ते वाके सुमतय इति स्थानत्रितयेशुक्लेन शेजाजन्तुकण्टकेन यास्ते इति मन्त्रेणसीमन्तमूर्द्ध्वं नयतीति शेषः । कृषरः स्थाली-पाक उत्तरघृतस्तमवेक्षयेत् । कृषर उक्तः ।स्थालीपाकश्चरुः स उपरि दत्तघृतस्तं बध्वाःप्रदर्शयेत् । स्थालीपाकपदं चरुस्थाल्यां कृष-रस्य श्रपणार्थम् । मनुष्यार्थत्वात् द्विःप्रक्षालनम्ततश्च यः कश्चिन्महानसे श्रपयित्वा स्थापयेत् ।किम्पश्यसीत्युक्त्वा प्रजामिति वाचयेत् किं पश्य-सीति पतिरुक्त्वा प्रजामित्यादि मन्त्रं गभिणींवाचयेत् । तं सा स्वयं भुञ्जीत । तमेवेक्षितंकृषरम् । वीरसूर्जीवसूर्ज्जीवपत्नीति ब्राह्मण्योमङ्गल्यादिभिर्व्वाग्भिरुपासीरन् । बीरान् विक्रा-न्तान् पुत्त्रान् सूत इति वीरसूस्त्वं भवेति वाक्य-शेषः प्रतिपदं स्यात् । जीवतो दीर्घायुषःपुत्तान् सूत इति जीवसूः जीवतः पत्नी जीव-पत्री अविधवेत्यर्थः । एवं प्रकाराभिर्व्वाग्भि-रनुनयेयुः । क्रमश्च महाव्याहृतिभिर्हुत्वाऔडुम्बरफलस्तवकं कण्ठे बद्ध्वा प्रजामितिवाचयेदित्यन्तं तन्त्रं कृत्वा व्याहृतिभिर्होमादि-तन्त्रं समापयेत् ततो ब्राह्मस्य उपासीरन् ।”इति संस्कारतत्त्वम् ॥