| YouTube Channel

सिद्धान्तः (siddhAntaH)

 
Apte Hindi
Hindi
सिद्धान्तः
पुं*
 सिद्ध-अन्तः -
सर्वसम्मत फल
सिद्धान्तः
पुं*
 सिद्ध-अन्तः -
"किसी तर्क का प्रदर्शित उपसंहार, किसी प्रश्न का सर्वसम्मत रुप, सही तथा तर्कसंगत उपसंहार"
सिद्धान्तः
पुं*
 सिद्ध-अन्तः -
"प्रमाणित तथ्य, मानी हुई सच्चाई, राद्धान्त, मत"
सिद्धान्तः
पुं*
 सिद्ध-अन्तः -
निर्णायक साक्ष्य के आधार पर अवलंबित कोई माना हुआ मूलपाठ का ग्रन्थ
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 नियमः, सिद्धान्तः, ऋतम्, धर्म, नियमनम्
noun
किमपि कार्यं कर्तुं निर्धारिताः निर्देशाः।
"संविद् इत्यपि एकः नियमः एव।"
Synonyms:
 सिद्धान्तः, राद्धान्तः, तत्त्वम्, मूलतत्त्वम्
noun
ऋष्यादीनां सम्मतः उपदेशः।
"शंकराचार्यस्य अद्वैतसिद्धान्तं सर्वे न स्वीकुर्वन्ति।"
Synonyms:
 सिद्धान्तः, राद्धान्तः, कृतान्तः, तन्त्रम्, दृष्टिः, दृष्टिगतम्, समुद्देश
noun
विदुषा प्रतिपादितम् अथवा स्थापितं विद्याकलादिना संबद्धं किमपि मूलं मतं यत् बहवः समीचीनं मन्यन्ते।
"डार्विन महाभागस्य सिद्धान्तः यत् मनुष्यः अपि सपुच्छः आसीत्।"
Synonyms:
 सिद्धान्तः, तत्त्वम्, मतम्
noun
व्यवहारादिविषयकः विहितः नियमः।
"सिद्धान्तः पालनीयः।"
Tamil
Tamil
ஸித்3தா4ந்த: : பிரமாண உண்மை, பயன், முடிவு, கொள்கை, வாதத்தின் முடிவு.
अमरकोशः
Sanskrit
Word: सिद्धान्तः
Root: सिद्धान्त
Gender: पुं
Number: all
Meaning(s):
⇒ rule
⇒ dogma
⇒ axiom
⇒ theory
⇒ doctrine
⇒ principle
⇒ established end
⇒ received or admitted truth
⇒ final end or aim or purpose
⇒ settled opinion or doctrine
⇒ demonstrated conclusion of an argument
⇒ particular class of Buddhist and jaina works
⇒ any fixed or established or canonical text-book or received scientific treatise on any subject
Shloka(s):
1|5|4|2 ► समौ सिद्धान्तराद्धान्तौ भ्रान्तिर्मिथ्यामतिर्भ्रमः॥ (धीवर्गः)
3|3|64|2 ► कृतान्तो यमसिद्धान्तदैवाकुशलकर्मसु॥ (नानार्थवर्गः)
3|3|149|2 ► समयाः शपथाचारकालसिद्धान्तसंविदः॥ (नानार्थवर्गः)
3|3|185|2 ► तन्त्रं प्रधाने सिद्धान्ते सूत्रवाये परिच्छदे॥ (नानार्थवर्गः)
Synonym(s):
➠ 1|5|4|2 ⇢ सिद्धान्तः (सिद्धान्त) (पुं) ⇒ rule, dogma, axiom, theory, doctrine, principle, established end, received or admitted truth, final end or aim or purpose, settled opinion or doctrine, demonstrated conclusion of an argument, particular class of Buddhist and jaina works, any fixed or established or canonical text-book or received scientific treatise on any subject
➠ 1|5|4|2 ⇢ राद्धान्तः (राद्धान्त) (पुं) ⇒ doctrine dogma, established end or result, demonstrated conclusion or truth
➠ 3|3|64|2 ⇢ कृतान्तः (कृतान्त) (पुं) ⇒ fate, dogma, destiny, Saturday, conclusion, causing an end, closing the week, death personified, fixed form or name, bringing to an end, whose end is action, demonstrated conclusion, sinful or inauspicious action, leading to a decisive termination, inevitable result of actions done in a past existence
➠ 3|3|149|2 ⇢ समयः (समय) (पुं) ⇒ law, rule, time, case, sign, hint, limit, order, terms, season, speech, treaty, ordeal, precept, compact, doctrine, practice, juncture, covenant, occasion, boundary, contract, harangue, condition, direction, agreement, observance, indication, engagement, convention, opportunity, declaration, stipulation, arrangement, circumstances, solemn address, coming together, intercourse with, established custom, account [computer], protocol [computer], conditions of agreement, demonstrated conclusion, appointed or proper time, conventional rule or usage, end of trouble or distress, meeting or a place of meeting, right moment for doing anything, coming to a mutual understanding, conventional meaning or scope of a word, Vedic passage which is the repetition of another one
➠ 3|3|185|2 ⇢ तन्त्रम् (तन्त्र) (नपुं) ⇒ row, warp, loom, type, rule, army, fiber, house, model, troop, spell, wealth, number, theory, system, fabric, series, textile, doctrine, happiness, framework, government, main point, contrivance, oath or ordeal, scientific work, characteristic feature, authority [significance], chord [of a musical instrument], chapter of a scientific treatise, leading or principal or essential part, means which leads to two or more results, class of works teaching magical and mystical formularies
Related word(s):
जातिः ➡ पौरुषेयः
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
सिद्धान्तः,
पुं,
 (सिद्धः अन्तो यस्मात् ।) पूर्व्व-पक्षं निरस्य सिद्धपक्षस्थापनम् । इति भरतः ॥
(यथा, महाभारते । १ । ७० । ४३ ।“स्थापनाक्षेपसिद्धान्तपरमार्थज्ञतां गतैः ॥
”)तत्पर्य्यायः । राद्धान्तः २ । इत्यमरः । १ । ५ । ४ ॥
नवविधज्योतिर्ग्रन्याः । यथा । ब्रह्मसिद्धान्तः १सूर्य्यसिद्धान्तः २ सोमसिद्धान्तः ३ बृहस्पति-सिद्धान्तः ४ गर्गसिद्धान्तः ५ नारदसिद्धान्तः ६परागरसिद्धान्तः ७ पुलस्त्यसिद्धान्तः ८ वशिष्ठ-सिद्धान्तश्च ९ ॥
तन्त्राधिकरणाभ्यु पगमसंस्थितिःसिद्धान्तः । स च चतुर्विधः । सर्व्वतन्त्रप्रति-तन्त्राधिकरणाभ्युपगमसंस्थित्यर्थान्तरभावात्सर्व्वतन्त्राविरुद्धस्तन्त्रेऽधिकृतोऽर्थः सर्व्वतन्त्र-सिद्धान्तः ॥
१ ॥
समानतन्त्रसिद्धः परतन्त्रासिद्धःप्रतितन्त्रसिद्धान्तः ॥
२ ॥
यत्सिद्धावन्यप्रकरणसिद्धिःसोऽधिकरणसिद्धान्तः ॥
३ ॥
अपरीक्षिताभ्यु प-गमात् तद्विशेषपरीक्षणमभ्यु पगमसिद्धान्तः ॥
४ ॥
इति गोतमसूत्रम् ॥
(तथास्य विवृतिर्यथा, --“अथ सिद्धान्तः । सिद्धान्तो नाम यः परीक्षकै-र्बहुविधं परीक्ष्य हेतुभिः साधयित्वा स्थाप्यतेनिर्णयः स सिद्धान्तः । स चोक्तश्चतुर्विधः । सर्व्व-तन्त्रसिद्धान्तः, प्रतितन्त्रसिद्धान्तः, अधिकरण-सिद्धान्तः, अभ्युपगमसिद्धान्त इति ।तत्र सर्व्वतन्त्रसिद्धान्तो नाम सन्ति निदानानि, सन्ति व्याधयः, सन्ति सिद्ध्युपायाः साध्यानामितिप्रतितन्त्रसिद्धान्तो नाम तस्मिंस्तस्मिंस्तन्त्रे तत्तत्प्रसिद्धं यथान्यत्राष्टौ रसाः षडन्यत्र । पञ्चेन्द्रि-याणि यथान्यत्र षडिन्द्रियाणि । वाताधिकृताःसर्व्वविकारा यथान्यत्र वातादिकृता भूतकृताश्चप्रसिद्धाः ।अधिकरणसिद्धान्तो नाम यस्मिन्नधिकरणेसंस्तूयमाने सिद्धान्यन्यान्यपि अधिकरणानिभवन्ति । न मुक्तः कर्म्मानुबन्धिकं कुरुते निस्पृ-हत्वादिति प्रस्तुते सिद्धाः कर्म्मफलमोक्षपुरुष-प्रेत्यभावा भवन्ति ।अभ्युपगमसिद्धान्तः । अभ्युपगमसिद्धान्तो नामयमर्थमसिद्धमपरीक्षितमनुपदिष्टमहेतुकं वावादकालेऽभ्यु पगच्छन्ति भिषजः । तद्यथा द्रव्यंन प्रधानमिति कृत्वा वक्ष्यामः । गुणाः प्रधानाइति कृत्वा वक्ष्यामः । इत्येवमादिश्चतुर्व्विधःसिद्धान्तः ।” इति चरके विमानस्थाने८ अध्यायः ॥
)