सिद्धान्त (siddhAnta)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

शब्दसागरः

English

 सिद्धान्त m.
  (-न्तः)
	 1. Demonstrated conclusion,  established truth: it may
be either the result of an argument in which one opinion is refuted
and another undeniably established
 or the concurrent doctrine
of all the authorities on any subject similarly interpreted.
	 2.
Any fixed or established text-book resting on conclusive argu-
ments.
 E.
  सिद्ध completed,  perfect,  and अन्त end,  conclusion. 

Capeller Eng

English

 सिद्धान्त m.
  established end or truth,  dogma,  axiom
(often °— & —° in titles of books).

Yates

English

 सिद्धा-न्त (न्तः) 1.
m.
  Demonstrated
conclusion
 established truth.

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Spoken Sanskrit

English

सिद्धान्त 	-	 siddhAnta 	-	 m.
  	-	 theory
समुद्देश 	-	  samuddeza 	-	 adj.
  	-	 theory
दृष्टि 	-	  dRSTi 	-	 f.
  	-	 theory
आगम 	-	  Agama 	-	 m.
  	-	 theory
मौवाद 	-	  mauvAda 	-	 m.
  	-	  Maoism  [ political theory ]
शास्त्र 	-	  zAstra 	-	 n.
  	-	 theory
तन्त्र 	-	  tantra 	-	 n.
  	-	 theory
दृष्टिगत 	-	  dRSTigata 	-	 n.
  	-	 theory
कोशा-वाद 	-	  kozA-vAda 	-	 m 	-	  cell theory
वर्गवाद 	-	  vargavAda 	-	 m.
  	-	  class theory  [ Logic ]
उपकार-सिद्धान्त 	-	  upakAra-siddhAnta 	-	 m.
  	-	  benefit theory  [ of taxation
 Econ.  ]
भृति-सिद्धान्त 	-	  bhRti-siddhAnta 	-	 m.
  	-	 theory of wages  [ Econ.  ]
मार्जारन्याय 	-	  mArjAranyAya 	-	 m.
  	-	  cat-hold theory
काव्यमीमांसा 	-	  kAvyamImAMsA 	-	 f.
  	-	 theory of poetry
लाभ-सिद्धान्त 	-	  lAbha-siddhAnta 	-	 m.
  	-	 theory of profit
एकवाद 	-	  ekavAda 	-	 m.
  	-	  particular theory
पक्ष 	-	  pakSa 	-	 m.
  	-	  particular theory
अपकिरण-वाद 	-	  apakiraNa-vAda 	-	 n.
  	-	  dispersion theory
वृद्धि-सिद्धान्त 	-	  vRddhi-siddhAnta 	-	 m.
  	-	 theory of interest
सिद्धान्त तथा व्ययहार 	-	  siddhAnta tathA vyayahAra 	-	 m.
  	-	 theory and practice
शिक्षण-वाद 	-	  zikSaNa-vAda 	-	 m.
  	-	 theory of education
जनसंरूह्या-सिद्धान्त 	-	  janasaMrUhyA-siddhAnta 	-	 m.
  	-	 theory of population
सापेक्षता-वाद 	-	  sApekSatA-vAda 	-	 m.
  	-	 theory of relativity  [ Physics ]
राजतन्त्र 	-	  rAjatantra 	-	 n.
  	-	 theory of government
अतिरेक-अर्हा-सिद्धान्त 	-	  atireka-arhA-siddhAnta 	-	 m.
  	-	 theory of surplus value  [ Econ.  ]
राज्यतन्त्र 	-	  rAjyatantra 	-	 n.
  	-	  science or theory of government
वादिन् 	-	  vAdin 	-	 m.
  	-	  adherent of any doctrine or theory
गुणसङ्ख्यान 	-	  guNasaGkhyAna 	-	 n.
  	-	 theory of the 3 essential properties
सामस्त 	-	  sAmasta 	-	 n.
  	-	  science or theory of word-composition
सर्वशून्यता 	-	  sarvazUnyatA 	-	 f.
  	-	 theory that everything is non-existent
षड्भाववादिन् 	-	  SaDbhAvavAdin 	-	 m.
  	-	  maintainer of the theory of the six bhAvas
एकान्तिक 	-	  ekAntika 	-	 adj.
  	-	  devoted to one aim or object or person or theory

सिद्धान्त 	-	 siddhAnta 	-	 m.
  	-	 rule
सिद्धान्त 	-	 siddhAnta 	-	 m.
  	-	 theory
सिद्धान्त 	-	 siddhAnta 	-	 m.
  	-	 doctrine
सिद्धान्त 	-	 siddhAnta 	-	 m.
  	-	 principle
सिद्धान्त 	-	 siddhAnta 	-	 m.
  	-	  settled opinion or doctrine
सिद्धान्त 	-	 siddhAnta 	-	 m.
  	-	  established end
सिद्धान्त 	-	 siddhAnta 	-	 m.
  	-	  any fixed or established or canonical text-book or received scientific treatise on any subject
सिद्धान्त 	-	 siddhAnta 	-	 m.
  	-	  final end or aim or purpose
सिद्धान्त 	-	 siddhAnta 	-	 m.
  	-	  axiom
सिद्धान्त 	-	 siddhAnta 	-	 m.
  	-	  axiom
सिद्धान्त 	-	 siddhAnta 	-	 m.
  	-	  particular class of Buddhist and jaina works
सिद्धान्त 	-	 siddhAnta 	-	 m.
  	-	  demonstrated conclusion of an argument
सिद्धान्त 	-	 siddhAnta 	-	 m.
  	-	  received or admitted truth
सिद्धान्त 	-	 siddhAnta 	-	 m.
  	-	  dogma
भृति-सिद्धान्त 	-	  bhRti-siddhAnta 	-	 m.
  	-	  theory of wages  [ Econ.  ]
लाभ-सिद्धान्त 	-	  lAbha-siddhAnta 	-	 m.
  	-	  theory of profit
वृद्धि-सिद्धान्त 	-	  vRddhi-siddhAnta 	-	 m.
  	-	  theory of interest
उपकार-सिद्धान्त 	-	  upakAra-siddhAnta 	-	 m.
  	-	  benefit theory  [ of taxation
 Econ.  ]
अतिरेक-अर्हा-सिद्धान्त 	-	  atireka-arhA-siddhAnta 	-	 m.
  	-	  theory of surplus value  [ Econ.  ]
जनसंरूह्या-सिद्धान्त 	-	  janasaMrUhyA-siddhAnta 	-	 m.
  	-	  theory of population
सिद्धान्त तथा व्ययहार 	-	 siddhAnta tathA vyayahAra 	-	 m.
  	-	  theory and practice

सिद्धान्त 	-	 siddhAnta 	-	 m.
  	-	 principle
आगम 	-	  Agama 	-	 m.
  	-	 principle
नय 	-	  naya 	-	 m.
  	-	 principle
पदार्थ 	-	  padArtha 	-	 m.
  	-	 principle
तत्त्व 	-	  tattva 	-	 n.
  	-	 principle
कारण 	-	  kAraNa 	-	 n.
  	-	 principle
प्रदर्शक 	-	  pradarzaka 	-	 n.
  	-	 principle
जीवात्मन् 	-	  jIvAtman 	-	 m.
  	-	  vital principle
महत् 	-	  mahat 	-	 m.
  	-	  great principle
महातत्त्व 	-	  mahAtattva 	-	 n.
  	-	  great principle
महत्तत्त्व 	-	  mahattattva 	-	 n.
  	-	  great principle
पुरञ्जन 	-	  puraJjana 	-	 m.
  	-	  living principle
करणाधिप 	-	  karaNAdhipa 	-	 m.
  	-	 principle of life
जीव 	-	  jIva 	-	 m.
  	-	 principle of life
योगतत्त्व 	-	  yogatattva 	-	 n.
  	-	 principle of yoga
अविचलित नित्यत्व 	-	  avicalita nityatva 	-	 n.
  	-	  unmoving permanence  [ name of the core principle of AjIvika philosophy ]
आदि-नियमतः 	-	  Adi-niyamataH 	-	 indecl.
  	-	  from first principles
असुमत् 	-	  asumat 	-	 m.
  	-	 principle of vitality
तत्त्वबोधिनी 	-	  tattvabodhinI 	-	 f.
  	-	  teaching true principles
तत्त्वप्रकाश 	-	  tattvaprakAza 	-	 m.
  	-	  light of true principles

सिद्धान्त 	-	 siddhAnta 	-	 m.
  	-	 doctrine
तन्त्रक 	-	  tantraka 	-	 adj.
  	-	 doctrine
समुद्देश 	-	  samuddeza 	-	 adj.
  	-	 doctrine
दृष्टि 	-	  dRSTi 	-	 f.
  	-	 doctrine
वाद 	-	  vAda 	-	 m.
  	-	 doctrine
नय 	-	  naya 	-	 m.
  	-	 doctrine
निगम 	-	  nigama 	-	 m.
  	-	 doctrine
प्रभाष 	-	  prabhASa 	-	 m.
  	-	 doctrine
प्रघट्टक 	-	  praghaTTaka 	-	 m.
  	-	 doctrine
प्रघटक 	-	  praghaTaka 	-	 m.
  	-	 doctrine
समय 	-	  samaya 	-	 m.
  	-	 doctrine
तन्त्र 	-	  tantra 	-	 n.
  	-	 doctrine
उपदेशन 	-	  upadezana 	-	 n.
  	-	 doctrine
दर्शन 	-	  darzana 	-	 n.
  	-	 doctrine
दृष्टिगत 	-	  dRSTigata 	-	 n.
  	-	 doctrine
प्रदर्शक 	-	  pradarzaka 	-	 n.
  	-	 doctrine
विज्ञान 	-	  vijJAna 	-	 n.
  	-	 doctrine
शासन 	-	  zAsana 	-	 n.
  	-	 doctrine
कुमत 	-	  kumata 	-	 n.
  	-	  bad doctrine
कुवर्त्मन् 	-	  kuvartman 	-	 n.
  	-	  bad doctrine

 
   सिद्धान्त  siddhAnta  m.
    doctrine    
   तन्त्रक  tantraka adj.
   doctrine    
   समुद्देश  samuddeza adj.
   doctrine   
   दृष्टि  dRSTi f.
   doctrine    
   वाद  vAda m.
   doctrine   
   नय  naya m.
   doctrine    
   निगम  nigama m.
   doctrine   
   प्रभाष  prabhASa m.
   doctrine    
   प्रघट्टक  praghaTTaka m.
   doctrine   
   प्रघटक  praghaTaka m.
   doctrine    
   समय  samaya m.
   doctrine   
   तन्त्र  tantra n.
   doctrine    
   उपदेशन  upadezana n.
   doctrine   
   दर्शन  darzana n.
   doctrine    
   दृष्टिगत  dRSTigata n.
   doctrine   
   प्रदर्शक  pradarzaka n.
   doctrine    
   विज्ञान  vijJAna n.
   doctrine   
   शासन  zAsana n.
   doctrine    
   कुमत  kumata n.
   bad doctrine   
   कुवर्त्मन्  kuvartman n.
   bad doctrine        

 
   सिद्धान्त  siddhAnta  m.
    principle    
   आगम  Agama m.
   principle    
   नय  naya m.
   principle   
   पदार्थ  padArtha m.
   principle    
   तत्त्व  tattva n.
   principle   
   कारण  kAraNa n.
   principle    
   प्रदर्शक  pradarzaka n.
   principle   
   जीवात्मन्  jIvAtman m.
   vital principle    
   महत्  mahat m.
   great principle   
   महातत्त्व  mahAtattva n.
   great principle    
   महत्तत्त्व  mahattattva n.
   great principle   
   पुरञ्जन  puraJjana m.
   living principle    
   करणाधिप  karaNAdhipa m.
   principle of life  
   जीव  jIva m.
   principle of life   
   योगतत्त्व  yogatattva n.
   principle of yoga  
   अविचलित नित्यत्व  avicalita nityatva n.
   unmoving permanence  [ name of the core principle of AjIvika philosophy ]   
   आदि-नियमतः  Adi-niyamataH indecl.
   from first principles  
   असुमत्  asumat m.
   principle of vitality   
   तत्त्वबोधिनी  tattvabodhinI f.
   teaching true principles  
   तत्त्वप्रकाश  tattvaprakAza m.
   light of true principles       

Wilson

English

 सिद्धान्त
m.
  (-न्तः) Demonstrated conclusion,  established truth: it
may be either the result of an argument in which one opinion is refused and
another undeniably established
 or the concurrent doctrine of all the
authorities on any subject similarly interpreted.
E.
  सिद्ध completed,  perfect,  and अन्त end,  conclusion. 

Monier Williams Cologne

English

 सिद्धान्त a &c.
   See s.v.
 

 सिद्धान्त b m.
  established end,  final end or aim or purpose (cf.   सम-स्°),  (cf.   राद्धान्त),  demonstrated conclusion of an argument (or the 4th member of a syllogism following on the refutation of the पूर्व-पक्ष,  q.v.),  settled opinion or doctrine,  dogma,  axiom,  received or admitted truth (of four kinds See सर्व-तन्त्र-स्°?,  प्रति-तन्त्र-स्°,  अधिकरण-स्°,  अभ्युपगम-स्°),  MBh.
  
 Kap.
  
 Sarvad.
  (cf.   IW.
   64)

 any fixed or established or canonical text-book or received scientific treatise on any subject (esp.   on astronomy and mathematics
often ifc. ,  as the following 9,  Brahma-siddhānta,  Sūrya-siddhānta,  Soma-siddhānta,  Bṛhaspati-siddhānta,  Garga-siddhānta,  Nārada-siddhānta,  Parāśara-siddhānta,  Pulastya-siddhānta,  Vasiṣṭha-siddhānta
or the following 5,  Siddhāntas,  Pauliśa-siddhānta,  Romaka-siddhānta,  Vāsiṣṭha-siddhānta,  Śaura-siddhānta,  and Paitāmaha-siddhānta),  VarBṛS.
 
Sarvad.
 
IW.
   175

 a partic.  class of Buddhist and Jaina works.

Benfey

English

 सिद्धान्त सिद्धान्त,  i. e. सिद्ध-अन्त, 
m.
  Demonstrated conclusion,  esta-
blished truth,  reliable doctrine
 doctrine, 
Lass. 2. ed. 90,  40.

Hindi

थीसिस

Apte Hindi

Hindi

सिद्धान्तः
पुं*
  सिद्ध-अन्तः -
सर्वसम्मत फल

सिद्धान्तः
पुं*
  सिद्ध-अन्तः -
"किसी तर्क का प्रदर्शित उपसंहार,  किसी प्रश्न का सर्वसम्मत रुप,  सही तथा तर्कसंगत उपसंहार"

सिद्धान्तः
पुं*
  सिद्ध-अन्तः -
"प्रमाणित तथ्य,  मानी हुई सच्चाई,  राद्धान्त,  मत"

सिद्धान्तः
पुं*
  सिद्ध-अन्तः -
निर्णायक साक्ष्य के आधार पर अवलंबित कोई माना हुआ मूलपाठ का ग्रन्थ

L R Vaidya

English

 sidDa-aMta {% m. %} 1. the demonstrated conclusion of an argument,  the true logical conclusion,  (following on the refutation of the pūrva paksha)
 2. established truth,  proved fact,  settled doctrine,  dogma,  axiom
 3. any fixed or established text-book resting on conclusive arguments.

Aufrecht Catalogus Catalogorum

English

 सिद्धान्त jy. by Āryabhaṭa q. v.

 सिद्धान्त stotra by Haridāsa. Śg. 1,  152.

Indian Epigraphical Glossary

English

 siddhānta (CII 4),  ‘an established doctrine’
 sometimes
used to indicate the Śaiva doctrine or religion (SITI).
Cf. Lākula-siddhānta (EI 32),  doctrine of the Śaiva
teacher Lakula (Lakulīśa).

Abhyankara Grammar

English

वैयाकरणसिद्धान्तकौमुदीटीका  or  सिद्धान्त -

सिद्धान्त  established tenet or principle or conclusion,  in the standard works of the different Shastras.

Sanskrit Tibetan

Tibetan

grub mtha'
समयतन्त्र / सिद्धान्त

grub pa'i mtha'
१) अवयव २) सिद्धान्त

cha shas
१) अंश २) अवयव ३) कला ४) कोटि ५) भाग ६) सिद्धान्त

अभिधानचिन्तामणिः

Sanskrit

--source--
 
राद्धसिद्धकृतेभ्योऽन्त आप्तोप्तिः समयागमौ ॥ २४२ ॥
-wordlist-
 
राद्धान्त (पुं),  सिद्धान्त (पुं),  कृतान्त (पुं),  आप्तोक्ति (स्त्री),  समय (पुं),  आगम (पुं)

अभिधानरत्नमाला

Sanskrit

कृतान्त
कृतान्त,  राद्धान्त,  सिद्धान्त,  समय
स्मृताः कृतान्तराद्धान्तसिद्धान्तसमयाः समाः ॥ १० ॥
verse 1.1.1.10
page 0002

समय
समय,  काल,  सङ्केत,  आचार,  सिद्धान्त
कालसङ्केतकाचारसिद्धान्ताः समयाः समाः ॥ ८६९ ॥
verse 5.1.1.869
page 0099

तन्त्र
तन्त्र,  तन्तु,  मन्त्र,  सिद्धान्त,  परिच्छद,  प्रधान
तन्त्रं तन्तुषु मन्त्रेषु सिद्धान्तपरिच्छदप्रधानेषु ।
verse 5.1.1.870
page 0099

नाममाला

Sanskrit

कृतान्त,  आगम,  सिद्धान्त
कृतान्तागमसिद्धान्ताः ग्रन्थः शास्त्रमतः परम् ॥ ४ ॥
verse 0.1.1.4
page 0003

Mahabharata

English

*siddhānta (“scientific result or treatise”): I,  2887
 XII,  8676.

अमरकोशः

Sanskrit

Word:  सिद्धान्तः
Root:  सिद्धान्त
Gender:  पुं
Number:  all
Meaning(s): 
⇒ rule
⇒ dogma
⇒ axiom
⇒ theory
⇒ doctrine
⇒ principle
⇒ established end
⇒ received or admitted truth
⇒ final end or aim or purpose
⇒ settled opinion or doctrine
⇒ demonstrated conclusion of an argument
⇒ particular class of Buddhist and jaina works
⇒ any fixed or established or canonical text-book or received scientific treatise on any subject
Shloka(s): 
1|5|4|2 ► समौ सिद्धान्तराद्धान्तौ भ्रान्तिर्मिथ्यामतिर्भ्रमः॥ (धीवर्गः)
3|3|64|2 ► कृतान्तो यमसिद्धान्तदैवाकुशलकर्मसु॥ (नानार्थवर्गः)
3|3|149|2 ► समयाः शपथाचारकालसिद्धान्तसंविदः॥ (नानार्थवर्गः)
3|3|185|2 ► तन्त्रं प्रधाने सिद्धान्ते सूत्रवाये परिच्छदे॥ (नानार्थवर्गः)
Synonym(s): 
➠ 1|5|4|2 ⇢ सिद्धान्तः (सिद्धान्त) (पुं) ⇒ rule, dogma, axiom, theory, doctrine, principle, established end, received or admitted truth, final end or aim or purpose, settled opinion or doctrine, demonstrated conclusion of an argument, particular class of Buddhist and jaina works, any fixed or established or canonical text-book or received scientific treatise on any subject
➠ 1|5|4|2 ⇢ राद्धान्तः (राद्धान्त) (पुं) ⇒ doctrine dogma, established end or result, demonstrated conclusion or truth
➠ 3|3|64|2 ⇢ कृतान्तः (कृतान्त) (पुं) ⇒ fate, dogma, destiny, Saturday, conclusion, causing an end, closing the week, death personified, fixed form or name, bringing to an end, whose end is action, demonstrated conclusion, sinful or inauspicious action, leading to a decisive termination, inevitable result of actions done in a past existence
➠ 3|3|149|2 ⇢ समयः (समय) (पुं) ⇒ law, rule, time, case, sign, hint, limit, order, terms, season, speech, treaty, ordeal, precept, compact, doctrine, practice, juncture, covenant, occasion, boundary, contract, harangue, condition, direction, agreement, observance, indication, engagement, convention, opportunity, declaration, stipulation, arrangement, circumstances, solemn address, coming together, intercourse with, established custom, account [computer], protocol [computer], conditions of agreement, demonstrated conclusion, appointed or proper time, conventional rule or usage, end of trouble or distress, meeting or a place of meeting, right moment for doing anything, coming to a mutual understanding, conventional meaning or scope of a word, Vedic passage which is the repetition of another one
➠ 3|3|185|2 ⇢ तन्त्रम् (तन्त्र) (नपुं) ⇒ row, warp, loom, type, rule, army, fiber, house, model, troop, spell, wealth, number, theory, system, fabric, series, textile, doctrine, happiness, framework, government, main point, contrivance, oath or ordeal, scientific work, characteristic feature, authority [significance], chord [of a musical instrument], chapter of a scientific treatise, leading or principal or essential part, means which leads to two or more results, class of works teaching magical and mystical formularies
Related word(s): 
जातिः ➡ पौरुषेयः
    

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 सिद्धान्तः,  पुं,
   (सिद्धः अन्तो यस्मात् ।) पूर्व्व-पक्षं निरस्य सिद्धपक्षस्थापनम् । इति भरतः ॥
(यथा,  महाभारते । १ । ७० । ४३ ।“स्थापनाक्षेपसिद्धान्तपरमार्थज्ञतां गतैः ॥
”)तत्पर्य्यायः । राद्धान्तः २ । इत्यमरः । १ । ५ । ४ ॥
नवविधज्योतिर्ग्रन्याः । यथा । ब्रह्मसिद्धान्तः १सूर्य्यसिद्धान्तः २ सोमसिद्धान्तः ३ बृहस्पति-सिद्धान्तः ४ गर्गसिद्धान्तः ५ नारदसिद्धान्तः ६परागरसिद्धान्तः ७ पुलस्त्यसिद्धान्तः ८ वशिष्ठ-सिद्धान्तश्च ९ ॥
 तन्त्राधिकरणाभ्यु पगमसंस्थितिःसिद्धान्तः । स च चतुर्विधः । सर्व्वतन्त्रप्रति-तन्त्राधिकरणाभ्युपगमसंस्थित्यर्थान्तरभावात्सर्व्वतन्त्राविरुद्धस्तन्त्रेऽधिकृतोऽर्थः सर्व्वतन्त्र-सिद्धान्तः ॥
 १ ॥
 समानतन्त्रसिद्धः परतन्त्रासिद्धःप्रतितन्त्रसिद्धान्तः ॥
 २ ॥
 यत्सिद्धावन्यप्रकरणसिद्धिःसोऽधिकरणसिद्धान्तः ॥
 ३ ॥
 अपरीक्षिताभ्यु प-गमात् तद्विशेषपरीक्षणमभ्यु पगमसिद्धान्तः ॥
 ४ ॥
इति गोतमसूत्रम् ॥
 (तथास्य विवृतिर्यथा,  --“अथ सिद्धान्तः । सिद्धान्तो नाम यः परीक्षकै-र्बहुविधं परीक्ष्य हेतुभिः साधयित्वा स्थाप्यतेनिर्णयः स सिद्धान्तः । स चोक्तश्चतुर्विधः । सर्व्व-तन्त्रसिद्धान्तः,  प्रतितन्त्रसिद्धान्तः,  अधिकरण-सिद्धान्तः,  अभ्युपगमसिद्धान्त इति ।तत्र सर्व्वतन्त्रसिद्धान्तो नाम सन्ति निदानानि, सन्ति व्याधयः,  सन्ति सिद्ध्युपायाः साध्यानामितिप्रतितन्त्रसिद्धान्तो नाम तस्मिंस्तस्मिंस्तन्त्रे तत्तत्प्रसिद्धं यथान्यत्राष्टौ रसाः षडन्यत्र । पञ्चेन्द्रि-याणि यथान्यत्र षडिन्द्रियाणि । वाताधिकृताःसर्व्वविकारा यथान्यत्र वातादिकृता भूतकृताश्चप्रसिद्धाः ।अधिकरणसिद्धान्तो नाम यस्मिन्नधिकरणेसंस्तूयमाने सिद्धान्यन्यान्यपि अधिकरणानिभवन्ति । न मुक्तः कर्म्मानुबन्धिकं कुरुते निस्पृ-हत्वादिति प्रस्तुते सिद्धाः कर्म्मफलमोक्षपुरुष-प्रेत्यभावा भवन्ति ।अभ्युपगमसिद्धान्तः । अभ्युपगमसिद्धान्तो नामयमर्थमसिद्धमपरीक्षितमनुपदिष्टमहेतुकं वावादकालेऽभ्यु पगच्छन्ति भिषजः । तद्यथा द्रव्यंन प्रधानमिति कृत्वा वक्ष्यामः । गुणाः प्रधानाइति कृत्वा वक्ष्यामः । इत्येवमादिश्चतुर्व्विधःसिद्धान्तः ।” इति चरके विमानस्थाने८ अध्यायः ॥
)

वाचस्पत्यम्

Sanskrit

 सिद्धान्त पु०
  सिद्धः निश्चितोऽन्तो यस्मात् । प्रमाणाद्युपन्या-सेन पूर्वपक्षनिरासके सिद्धपक्षस्य स्थापनरूपे १ वाक्यस्तोमे२ ज्योतिःशास्त्रभेदे च स च सूर्य्यसिद्धान्तः सोमसिद्धान्तादिः“त्रुट्यादिप्रलयान्तकालकलनामानप्रभेदः क्रमाच्चारश्च द्यु-सदां द्विधा च गणितं प्रश्नास्तथा सोत्तराः । भूधिष्ण्य-ग्रहसंस्थितेश्च कथनं यन्त्रादि यत्रोच्यते सिद्धान्तःस उदाहृतोऽत्र गणितस्कन्धप्रबन्धे बुधैः” सि० शि० । गौ०सूत्रोक्तसिद्धान्तलक्षणभेदो यथा “तन्त्राधिकरणाभ्युपगम-संस्थितिः सिद्धान्तः” सू० । “सर्वतन्त्रप्रतितन्त्राधिकरणाभ्यु-पगमसंस्थित्यर्थान्तरभावात्” सू० । “सर्वतन्त्राविरुद्धस्तन्त्रे-ऽधिकृतोऽर्थः सर्वतन्त्रसिद्धान्तः” सू० । “समानतन्त्रसिद्धःपरतन्त्रासिद्धः प्रतितन्त्रसिद्धान्तः” सू० । “यत्सिद्धावन्य-प्रकरणसिद्धिः सोऽधिकरणसिद्धान्तः” सू० । “अपरीक्षिता-भ्युपगमात् तद्विशेषपरीक्षणमभ्युपगमसिद्धान्तः” सू० ।“तन्त्रं शास्त्रं तदेवाधिकरणं ज्ञापकतथा यस्य, तादृशस्य योऽभ्युपगमस्तस्य समीचोनतयाऽसंशयरूप-तया स्थितिस्तथाच शास्त्रितार्थनिश्चयः सिद्धान्तः अत्रचाभ्युपगम्यमानोऽर्थः सिद्धान्त इति भाष्यम् “अभ्युप-गमः सिद्धान्त इति वार्त्तिकटीका” न चात्र विरोधःशङ्कनीयः आचार्य्यैः परिहृतत्वाम् तथाच त्रिसूत्रीनिबन्धः अर्थाभ्युपगमयोर्गुणप्रधानभावस्व विवक्षातन्त्र-त्वादर्थाभ्युपगमोऽभ्युपगम्यमानी वार्थः सिद्धान्तस्तेनसूत्रभाष्यवार्त्तिकटीकासु न विरोधः । अत्र च भाष्यानु-सारात् सर्वतन्त्रप्रतितन्त्राधिकरणाभ्युपगमसिद्धान्तान्यतमःसिद्धान्त इति सूत्रार्थ इति तु न युक्तं अग्रिमसूत्रानु-त्थानापत्तेः तन्त्रसिद्धान्तत्वेन द्वयमनुगमव्य तन्त्राधिकर-णाभ्युपगमान्यतमः सिद्धान्त इति कश्चित् । विभजते ।स चतुर्विध इति शेषः सर्वतन्त्रादिसंस्थितीनामर्थान्तर-भावात् भेदादित्यर्थः । सर्वतन्त्रसिद्धान्तं लक्षयति । सर्व-तन्त्राविरुद्धः सर्वशास्त्राभ्युपगत इति वहवः । वस्तुतोयथाश्रुत एवार्थः अन्यथा तन्त्रेऽधिकृत इत्यस्य वैयर्थ्या-पत्तेरतएव च जात्यादेरसदुत्तरत्वमपि सर्वतन्त्रसिद्धान्तःन च तन्त्रेऽधिकृत इति स्पष्टार्थं लक्षणे तु न देय-मेवेति वाच्यं मनस इन्द्रियत्वस्यापि सर्वतन्त्रसिद्धान्तता-पत्तेः नव्यास्तु सूत्रस्योपलक्षणमात्रत्वाद्वाद्रिप्रतिवाद्युभ-प्याभ्युपगतः कथानुकूलोऽर्थः स इति वदन्ति । प्रति-तन्त्रसिद्धान्तं लक्षयति । समानशब्द एकार्थस्तेनैकतन्त्र-सिद्ध इत्यर्थः स्वतन्त्र सिद्ध इति पर्य्यवसितोऽर्थः तथाचवादिप्रतिवाद्येकतरमाव्राभ्युपगतस्तदेकतरस्य प्रतितन्त्र-सिद्धान्त इति फलितार्थः,  यथा मीमांसकानां शब्दनित्य-त्वम् । अधिकरणसिद्धान्तं लक्षयति “यस्यार्थस्य सिद्धौजायमानायामेवान्यस्य प्रकरणस्य प्रस्तुतस्य सिद्धिर्भवतिसोऽधिकरणसिद्धान्त इत्यर्थः यथा तद् द्व्यणुकादिकंपक्षीकृत्योपादानगोचरापरोक्षज्ञानचिकीर्षाकृतिमज्जन्यत्वेसाध्यमाने सर्वज्ञत्वमीशस्य,  एवं हेतुवलादपि यथा दर्शन-स्पर्शनाभ्यामेकार्थग्रहणादिन्द्रियादिव्यतिरिक्त आत्मनिसाधिते इन्द्रियनानात्वं तथा च यदर्थसिद्धिं विना योऽर्थःशब्दादनुमानाद्वा न सिध्यति सोऽधिकरणसिद्धान्त इति ।वस्तुतस्तु शाब्दत्वमनुमानत्वं चाविवक्षितं प्रमाणमात्रमपे-क्षितम् अतएव प्रत्यक्षेण स्थूलत्वसाधनानन्तरमुक्तमात्म-तत्त्वविवेके “सोऽयमधिकरणसिद्धान्तन्यायेन स्थूलत्वसिद्धौक्षणभङ्गभङ्ग इति” तत्र च वाक्यार्थसिद्धौ तदनुषङ्गी योयः सोऽधिकरणसिद्धान्त इति वार्त्तिकफक्किकां लिखित्वायेन केनापि प्रमाणेन वाक्यार्थसिद्धौ जन्यमानायां यो-ऽन्यार्थः सिध्यति स तथेत्यर्थः इति व्याख्यातं दीधिति-कृता । एवं हेतुरीदृशः पक्षश्च वाक्यार्थ इति टीकावचने चउपलक्षणमेतदित्युक्तं तत्र तत्र विशिष्यैव लक्षणंकार्य्यम् । यत्तु जनकीभूतव्यापकताज्ञाने व्यापककोटावेवविषयः प्रकृतानुमित्या व्यापककोटौ विषयीकृतः शब्दज-नकपदार्थज्ञानविषयत्वे सति शाब्दविषयश्चेति द्वयमधि-करणसिद्धान्त इति तन्न इन्द्रियनानात्वादौ भाष्या-द्युदाहृतेऽव्याप्तेरिति । अभ्युपगमसिद्धान्तं लक्षयति ।अपरीक्षितस्य साक्षादसूत्रितस्य विशेषपरीक्षणं विशेष-धर्मकथनम् । अभ्युपगमादिति ज्ञापकत्वे पञ्चमी अभ्युप-गमज्ञापकमित्यर्थः विशेषपरीक्षणाज्ज्ञायते सूत्रकृतो-ऽभ्युपगतमिदमिति तथाच साक्षादसूत्रिताभ्युपगमो-ऽभ्युपगमसिद्धान्तः यथा मनल इन्द्रियत्वमिति” वृत्तिः ।तथाच सिद्धस्यान्तः संस्थितिः सिद्धान्तः संस्थितिश्च इत्थ-म्भावव्यवस्था । तत्र तन्त्रसंस्थितिस्तन्त्रार्थसंस्थितिः ।अधिकरणसंस्थितिरधिकरणानुषक्तार्थसंस्थितिः । अभ्युप-गमसंस्थितिरनवधारितार्थपरिग्रहे तद्विशेषपरीक्षणाया-भ्युपगमसिद्धान्तः वात्स्या० भाष्ये दृश्यम् । प्रामा-णकित्वेनाभ्युपतोऽर्थः सिद्धान्त इत्यन्ये । मीमांसकोक्तेपञ्चावयवयुक्ताधिकरणाङ्गे ३ चरमेऽङ्गे अधिकरणशब्दे१२६ पृ० दृश्यम् ।

Capeller

German

 सिद्धान्त m.
  letztes Ziel
 endgültiger Satz
astronomisches Lehrbuch.

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.