| YouTube Channel

सिंहासनं (siMhAsanaM)

 
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
सिंहासनं,
क्ली,
 (सिंहचिह्नितमासनम् ।) स्वर्ण-मयराजासनम् । इत्यमरः । २ । ८ । ३२ ॥
अथसिंहासनयुक्तिः ।“राज्ञो वरासनं नाम श्रीसिंहासनमुच्यते ॥
शुभे मुहूर्त्ते शुभमासवर्षेसुवारवेलातिथिचन्द्रयोगे ।काले निरुत्पातनिरीतिभावेसिंहासनावस्थविधिं वदन्ति ॥
स्थिरराशिस्थिते भानौ चन्द्रे च स्थिरभोदिते ।आसनारम्भमिच्छन्ति गृहारम्भोऽपि येषु च ॥
”एतेन गृहारम्भसिंहासनयोरारम्भः । तत्र क्रमः ।“बाणवेदाग्निपक्षाणि सोपानानि युगैः क्रमात्चत्वारिंशत्तथा त्रिंशत् विंशतिः षोडशैव च ॥
सिंहान्वितानि ज्ञे यानि चरणानि युगः क्रमात्पद्मः शङ्खो गजो हंसः सिंहो भृङ्गो मृगो हयः ॥
अष्टौ सिंहासनानीति नीतिशास्त्रविदो विदुः ।आदित्यादिदशाजानां भूपतीनां यथाक्रमम् ॥
राज्ञः स्वहस्तैरष्टाभिरायामपरिणाहयोः ।राजपात्रमिदं नाम सोपानं पुरुषोन्नतम् ॥
तदर्द्धमानं तन्मध्ये राजासनमुदाहृतम् ।अर्द्वोन्नतमिदं रम्यं प्रोक्तं कलिमहीभुजाम् ।दिगष्टर्द्ध्यब्धिकोणः स्याद्ब्रह्मादीनां यथा-यथम् ॥
”अथाष्टानां लक्षणानि ।“गम्भारीकाष्ठघटितः पद्ममालोपचित्रितः ।पद्मरागविचित्राङ्गः शुद्धः काञ्चनसंवृतः ॥
चरणाग्रे पद्मकापात् पद्मरागविचित्रिताः ।दिक्ष्त्रष्टौ पुत्त्रिका राजद्वादशाङ्गलिसम्मिताः ॥
राजासनं चतस्रश्च एवं द्वादशपुत्त्रिकाः ।रत्नैश्च नवभिः कार्य्यं निर्म्माणं चान्तरान्तरा ॥
रक्तवस्त्रावृतं ह्येतत् पद्मसिंहासनं मतम् ।अत्रोषित्वा नरपतिः प्रतापमतिविन्दति ॥
१ ॥
भद्रेन्द्रकाष्ठघटितः शङ्खमालोपशोभितः ।शुद्धस्फटिकचित्राङ्गः शुद्धरूप्योपशोभितः ॥
चरणाग्रे शङ्खनाभिः पुत्त्रिकाः सप्तविंशतिः ।स्थाने स्थाने विधातव्याः शुद्धस्फटिकसस्कृताः ।शुक्लपट्टावृतं ह्येतत् शङ्खसिंहासनं मतम् ॥
२ ॥
पनसेनोपघटितो गजमालोपशोभितः ।विद्रुमैरपि वैदूर्य्यैः काञ्चनेनापि शोभितः ॥
चरणाग्रे गजशिरः पुच्छादेकैकपुत्त्रिका ।माणिक्यरचिता रक्तवस्त्रादिकविभूषणम् ।गजसिंहासनं नाम साम्राज्यफलदायकम् ॥
३ ॥
शालकाष्ठेन घटितो हंसमालोपशोभितः ।पुष्परागैः काञ्चनेन कुरुविन्दैश्च चित्रितः ॥
चरणाग्रे हंसरूपं पुत्त्रिकास्त्वे कविंशतिः ।गोमेदकोपघटितापीतवस्त्रविभूषणम् ।हंससिंहासनं नाम सर्व्वानिष्टविनाशनम् ॥
४ ॥
चन्दनेनोपघटितः सिंहमालोपभूषितः ।शुद्धहीरकचित्राङ्गः शुद्धकाञ्चननिर्म्मितः ॥
चरणानां सिंहलेखः पुत्त्रिकाश्चैकविंशतिः ।मुक्ताशुक्तिभिरन्यैश्च निर्म्मलैरेव भूषणम् ॥
शुद्धशुण्डावृतं ह्येतत् सिंहसिंहासनं मतम् ।अत्रोषित्वा नरपतिः कृत्स्नां साधयतिक्षितिम् ॥
५ ॥
भृङ्गमालोपसहितं शुद्धचम्पककल्पितम् ।शुद्धैर्म्मरकतैर्युक्तं पादाग्रे पद्मकोषिकाः ॥
द्वाविंशतिः पुत्त्रिकास्तु नीलवस्त्रादिभूषणम् ।भृङ्गसिंहासनं नाम शत्रुक्षयजयप्रदम् ॥
६ ॥
निम्बकाष्ठेन घटनामृगमालोपशोभितम् ।इन्द्रनीलैर्म्महानीलैः काञ्चनेनापि चित्रितम् ॥
चरणाग्रे मृगशिरश्चत्वारिंशश्च पुत्त्रिकाः ।नीलवस्त्रादियुक्तन्तु मृगसिंहासनं मतम् ।लक्ष्मीविजयसम्पत्तिर्नैरुज्यपदमुत्तमम् ॥
७ ॥
केशरेणोपघटितं हयमालोपशोभितम् ।समस्तवस्त्रैर्भूषाश्च पुत्त्रिकाः पञ्चसप्ततिः ॥
चरणाग्रे हयशिरश्चित्रवस्त्रादिभूषणम् ।हयसिंहासनं नाम लक्ष्मीविजयवर्द्धनम् ॥
८ ॥
इत्येतत् कथितं सारं महासिंहासनाष्टकम् ।यथा भोजेन लिखितं यथा चान्यै श्च पण्डितैः ॥
एतस्यातिक्रमं दम्भाद्यः कुर्य्यात् पृथिवोपतिःअचिरादेव कुरुते तस्य मृत्युरतिक्रमम् ॥
परासनस्थो यो राजा यो राजा च निरासनः ।स परैर्हन्यते सिंहैरिव मत्तगजाधिपः ॥
स्वलग्नमित्रासनमध्यसंस्थिति-र्न दुष्यतीति प्रवदन्ति तज्ज्ञाः ॥
”इति युक्तिकल्पतरुः ॥
* ॥
चतूराजीक्रीडायः जयविशेषः । यथा, तिथ्यादि-तत्त्वे ।“अन्यद्राजपदं राजा यदा यातो युधिष्ठिर ।तदा सिंहासनं तस्य भण्यते नृपसत्तम ॥
राजा च नृपतिं हत्वा कुर्य्यात् सिंहासनं यदाद्विगुणं वाहयेत् पण्यमन्यथैकगुणं भवेत् ॥
मित्रसिंहासनं पार्थ यदा रोहति भूपतिः ।तदा सिंहासनं नाम सर्व्वं नयति तद्वलम् ॥
यदा सिंहासनं कर्त्तुं राजा षष्ठपदाश्रितः ।तदा घातेन हन्तव्यो बलेनापि सुरक्षितः ॥
” * ॥
योगासनविशेषः । यथा, हठप्रदीपे ।“गुल्फौ च वृषणस्याधः सीवन्धाः पार्श्वयोःक्षिपेत् ।दक्षिणे सव्यगुल्फन्तु दक्षगुल्फन्तु सव्यके ॥
हस्तौ च जान्वोः संस्थाप्य स्वाङ्गु लीः संप्रसार्य्यचव्यात्तवक्त्रो निरीक्षेत नासाग्रं सुसमाहितः ॥
सिंहासनं भवेदेतत् पूजितं योगिभिः सदा ।बन्धत्रयस्य सन्धानं कुरुते चासनोत्तमम् ॥
”