सिंहासन (siMhAsana)
This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
शब्दसागरः
EnglishHelp us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form
Spoken Sanskrit
English सिंहासन siMhAsana throne
सिंहविष्टर siMhaviSTara throne
गर्त garta throne
तुङ्ग tuGga throne
मञ्च maJca throne
पीठ pITha throne
नृपासन nRpAsana throne
भद्रपीठ bhadrapITha throne
भद्रासन bhadrAsana throne
राजासन rAjAsana throne
वरासन varAsana throne
इन्द्रासन indrAsana any throne
नलिनासन nalinAsana lotus-throned
शक्रासन zakrAsana indra's throne
इन्द्रासन indrAsana throne of indra
ताल tAla throne of durgA
हेमसिंह hemasiMha throne of golden
ब्रह्मासन्दी brahmAsandI throne of Brahman
धर्मासन dharmAsana throne of justice
सिंहासनस्थ siMhAsanastha sitting on a throne
सिंहासनभ्रष्ट siMhAsanabhraSTa fallen from a throne
राजशाय्या rAjazAyyA royal seat or throne
राजशयन rAjazayana royal seat or throne
बद्धराज्य baddharAjya succeeded to the throne
राज्यलाभ rAjyalAbha succession to the throne
पङ्कजासनस्थ paGkajAsanastha sitting on a lotus-throne
राजप्रत्येनस् rAjapratyenas nearest heir to the throne
नरनाथासन naranAthAsana throne or dignity of a king
रत्नासन ratnAsana throne ornamented with jewels
प्राणराज्यद prANarAjyada one who has saved life and throne
सिंहासनरण siMhAsanaraNa strife or struggle for the throne
राजम्भव्य rAjambhavya destined for the succession to the throne
क्रमायात kramAyAta one who has acceded to the throne by succession
राजकर्तृ rAjakartR king-maker those who place a king on the throne
युवराजत्व yuvarAjatva rank or position of an heir-apparent to a throne
Wilson
EnglishMonier Williams Cologne
EnglishHindi
Hindiशेर आसन
Apte Hindi
Hindiसिंहासनम्
सिंह-आसनम् -
"राजगद्दी, सम्मान का आसन"
सिंहासनः
सिंह-आसनः -
एक प्रकार का रतिबंध
Indian Epigraphical Glossary
Englishअभिधानचिन्तामणिः
Sanskritसिंहासनं तु तद्धैमं छत्रमातपवारणम् ।
सिंहासन (क्ली), छत्र (क्ली), आतपवारण (क्ली)
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskritसिंहासनं, (सिंहचिह्नितमासनम् ।) स्वर्ण-मयराजासनम् । इत्यमरः । २ । ८ । ३२ ॥
अथसिंहासनयुक्तिः ।“राज्ञो वरासनं नाम श्रीसिंहासनमुच्यते ॥
शुभे मुहूर्त्ते शुभमासवर्षेसुवारवेलातिथिचन्द्रयोगे ।काले निरुत्पातनिरीतिभावेसिंहासनावस्थविधिं वदन्ति ॥
स्थिरराशिस्थिते भानौ चन्द्रे च स्थिरभोदिते ।आसनारम्भमिच्छन्ति गृहारम्भोऽपि येषु च ॥
”एतेन गृहारम्भसिंहासनयोरारम्भः । तत्र क्रमः ।“बाणवेदाग्निपक्षाणि सोपानानि युगैः क्रमात्चत्वारिंशत्तथा त्रिंशत् विंशतिः षोडशैव च ॥
सिंहान्वितानि ज्ञे यानि चरणानि युगः क्रमात्पद्मः शङ्खो गजो हंसः सिंहो भृङ्गो मृगो हयः ॥
अष्टौ सिंहासनानीति नीतिशास्त्रविदो विदुः ।आदित्यादिदशाजानां भूपतीनां यथाक्रमम् ॥
राज्ञः स्वहस्तैरष्टाभिरायामपरिणाहयोः ।राजपात्रमिदं नाम सोपानं पुरुषोन्नतम् ॥
तदर्द्धमानं तन्मध्ये राजासनमुदाहृतम् ।अर्द्वोन्नतमिदं रम्यं प्रोक्तं कलिमहीभुजाम् ।दिगष्टर्द्ध्यब्धिकोणः स्याद्ब्रह्मादीनां यथा-यथम् ॥
”अथाष्टानां लक्षणानि ।“गम्भारीकाष्ठघटितः पद्ममालोपचित्रितः ।पद्मरागविचित्राङ्गः शुद्धः काञ्चनसंवृतः ॥
चरणाग्रे पद्मकापात् पद्मरागविचित्रिताः ।दिक्ष्त्रष्टौ पुत्त्रिका राजद्वादशाङ्गलिसम्मिताः ॥
राजासनं चतस्रश्च एवं द्वादशपुत्त्रिकाः ।रत्नैश्च नवभिः कार्य्यं निर्म्माणं चान्तरान्तरा ॥
रक्तवस्त्रावृतं ह्येतत् पद्मसिंहासनं मतम् ।अत्रोषित्वा नरपतिः प्रतापमतिविन्दति ॥
१ ॥
भद्रेन्द्रकाष्ठघटितः शङ्खमालोपशोभितः ।शुद्धस्फटिकचित्राङ्गः शुद्धरूप्योपशोभितः ॥
चरणाग्रे शङ्खनाभिः पुत्त्रिकाः सप्तविंशतिः ।स्थाने स्थाने विधातव्याः शुद्धस्फटिकसस्कृताः ।शुक्लपट्टावृतं ह्येतत् शङ्खसिंहासनं मतम् ॥
२ ॥
पनसेनोपघटितो गजमालोपशोभितः ।विद्रुमैरपि वैदूर्य्यैः काञ्चनेनापि शोभितः ॥
चरणाग्रे गजशिरः पुच्छादेकैकपुत्त्रिका ।माणिक्यरचिता रक्तवस्त्रादिकविभूषणम् ।गजसिंहासनं नाम साम्राज्यफलदायकम् ॥
३ ॥
शालकाष्ठेन घटितो हंसमालोपशोभितः ।पुष्परागैः काञ्चनेन कुरुविन्दैश्च चित्रितः ॥
चरणाग्रे हंसरूपं पुत्त्रिकास्त्वे कविंशतिः ।गोमेदकोपघटितापीतवस्त्रविभूषणम् ।हंससिंहासनं नाम सर्व्वानिष्टविनाशनम् ॥
४ ॥
चन्दनेनोपघटितः सिंहमालोपभूषितः ।शुद्धहीरकचित्राङ्गः शुद्धकाञ्चननिर्म्मितः ॥
चरणानां सिंहलेखः पुत्त्रिकाश्चैकविंशतिः ।मुक्ताशुक्तिभिरन्यैश्च निर्म्मलैरेव भूषणम् ॥
शुद्धशुण्डावृतं ह्येतत् सिंहसिंहासनं मतम् ।अत्रोषित्वा नरपतिः कृत्स्नां साधयतिक्षितिम् ॥
५ ॥
भृङ्गमालोपसहितं शुद्धचम्पककल्पितम् ।शुद्धैर्म्मरकतैर्युक्तं पादाग्रे पद्मकोषिकाः ॥
द्वाविंशतिः पुत्त्रिकास्तु नीलवस्त्रादिभूषणम् ।भृङ्गसिंहासनं नाम शत्रुक्षयजयप्रदम् ॥
६ ॥
निम्बकाष्ठेन घटनामृगमालोपशोभितम् ।इन्द्रनीलैर्म्महानीलैः काञ्चनेनापि चित्रितम् ॥
चरणाग्रे मृगशिरश्चत्वारिंशश्च पुत्त्रिकाः ।नीलवस्त्रादियुक्तन्तु मृगसिंहासनं मतम् ।लक्ष्मीविजयसम्पत्तिर्नैरुज्यपदमुत्तमम् ॥
७ ॥
केशरेणोपघटितं हयमालोपशोभितम् ।समस्तवस्त्रैर्भूषाश्च पुत्त्रिकाः पञ्चसप्ततिः ॥
चरणाग्रे हयशिरश्चित्रवस्त्रादिभूषणम् ।हयसिंहासनं नाम लक्ष्मीविजयवर्द्धनम् ॥
८ ॥
इत्येतत् कथितं सारं महासिंहासनाष्टकम् ।यथा भोजेन लिखितं यथा चान्यै श्च पण्डितैः ॥
एतस्यातिक्रमं दम्भाद्यः कुर्य्यात् पृथिवोपतिःअचिरादेव कुरुते तस्य मृत्युरतिक्रमम् ॥
परासनस्थो यो राजा यो राजा च निरासनः ।स परैर्हन्यते सिंहैरिव मत्तगजाधिपः ॥
स्वलग्नमित्रासनमध्यसंस्थिति-र्न दुष्यतीति प्रवदन्ति तज्ज्ञाः ॥
”इति युक्तिकल्पतरुः ॥
* ॥
चतूराजीक्रीडायः जयविशेषः । यथा, तिथ्यादि-तत्त्वे ।“अन्यद्राजपदं राजा यदा यातो युधिष्ठिर ।तदा सिंहासनं तस्य भण्यते नृपसत्तम ॥
राजा च नृपतिं हत्वा कुर्य्यात् सिंहासनं यदाद्विगुणं वाहयेत् पण्यमन्यथैकगुणं भवेत् ॥
मित्रसिंहासनं पार्थ यदा रोहति भूपतिः ।तदा सिंहासनं नाम सर्व्वं नयति तद्वलम् ॥
यदा सिंहासनं कर्त्तुं राजा षष्ठपदाश्रितः ।तदा घातेन हन्तव्यो बलेनापि सुरक्षितः ॥
” * ॥
योगासनविशेषः । यथा, हठप्रदीपे ।“गुल्फौ च वृषणस्याधः सीवन्धाः पार्श्वयोःक्षिपेत् ।दक्षिणे सव्यगुल्फन्तु दक्षगुल्फन्तु सव्यके ॥
हस्तौ च जान्वोः संस्थाप्य स्वाङ्गु लीः संप्रसार्य्यचव्यात्तवक्त्रो निरीक्षेत नासाग्रं सुसमाहितः ॥
सिंहासनं भवेदेतत् पूजितं योगिभिः सदा ।बन्धत्रयस्य सन्धानं कुरुते चासनोत्तमम् ॥
”
वाचस्पत्यम्
Sanskritसिंहासन सिंहचिह्नितमासनम् । १ राजासनभेदेतल्लक्षणं युक्तिकल्पतरौ दर्शितं यथा“राज्ञो वरासनं नाम श्रीसिंहासनमुच्यते । शुभे मुहूर्त्तेशुभमासवर्षे सुवारवेलातिथिचन्द्रयोगे । काले निरुत्पातनिरोतिभावे सिंहासनावस्थविधिं वदन्ति । स्थिरराशिस्थिते भानौ चन्द्रे च स्थिरभोदिते । आसनारम्भमिच्छन्तिगृहारम्भोऽपि येषु च” । एतेन गृहारम्भसिंहासनयोरा-रम्भ एक एव कालः । तत्र क्रमः “वाणवेदाग्निपक्षाणिसोपानानि युगैः क्रमात् । चत्वारिंशत्तथा त्रिंशत् विंशतिःषोडशैव च । सिंहान्वितानि ज्ञेयानि चरणानि युगैःक्रमात् । पद्मः शङ्खो गजो हंसः सिंहो भृङ्गो मृगोहयः । अष्टौ सिंहासनानीति नीतिशास्त्रविदो विदुः ।आदित्यादि दशाजागां भूपतीनां यथाक्रमम् । राज्ञःस्वहस्तेरष्टाभिरायामपरिणाहयोः । राजपात्रमिदं नामसोपानं पुरुषोन्नतम् । तदर्द्धमानं तन्मध्ये राजासन-मुदाहृतम् । अर्द्धोन्नतमिदं रम्यं प्रोक्तं कलिमही-भुजाम् । दिगष्टर्द्ध्यब्धिकोणः स्यात् ब्रह्मादीनां यथा-यथम्” । अथाष्टानां लक्षणानि “गम्भारीकाष्ठघटितःपद्ममालोपचित्रितः । पद्मरागविचित्राङ्गः शुद्धः काञ्चनसंवृतः । चरणाग्रे पद्मकोषात् पद्मरागविचित्रिताः ।दिक्ष्वष्टौ पुत्रिका राजद्वादशाङ्गलिसम्मिताः । राजा-सनं चतस्रश्च एवं द्वादशपुत्रिकाः । रत्नैश्च नवभिःकार्य्यं निर्माणं चान्तरान्तरा । रक्तवस्त्रावृतं ह्येतत्पद्मसिंहासनं१ मतम् । अत्रोषित्वा नरपतिः प्रतापमतिविन्दति । भद्रेन्द्रकाष्ठघटितः शङ्खमालोपशोभितः ।शुद्धस्फटिकचित्राङ्गः शुद्धरूप्योपशोभितः । चरणाग्रेशङ्खनाभ्यः पुत्रिकाः सप्नविंशतिः । स्थाने स्थाने विधा-तव्याः शुद्धस्फटिकसंस्कृताः । शुक्लपट्टावृतं ह्येतत् शङ्ख-सिंहासनं२ मतम् । पनसेनोपघटितो गजमालोपशो-भितः । विद्रुमैरपि वैदूर्य्यैः काञ्चनेनापि शोभितः ।चरणाग्रे गजशिरःपुच्छादेकैकपुत्रिका । माणिक्य-रचितारक्तवस्त्रादिकविभूषणम् । गजसिंहासनं ३ नामसाम्राज्यफलदायकम् । शालकाष्ठेन घटितो हंस-मालोपशोभितः । पुष्परागैः काञ्चनेन कुरुविन्दैश्चचित्रितः । चरणाग्रे हंसरूपाः पुत्रिकास्त्वेकविंशतिः ।गोमेदकोपथटिताः पीतवस्त्रविभूषणम् । हंससिंहासनं ४नाम सर्वानिष्टविनाशनम् । चन्दनेनोपघटितः सिंह-मालोपभूषितः । शुद्धहीरकचित्राङ्गः शुद्धकाञ्चननि-र्मितः । चरणानां सिंहलेखाः पुत्रिकाश्चैकविंशतिः ।मुक्ताशुक्तिभिरन्यैश्च निर्मलैरेव भूषणम् । शुद्धशुण्डा-वृतं ह्येतत् सिंहसिंहासनं ५ मतम् । अत्रोषित्वा नर-पतिः कृत्स्नां साधयति क्षितिम् । भृङ्गमालोपसहितंशुद्धचम्पककल्पितम् । शुद्धैर्मरकतैर्युक्तं पादाग्रे पद्म-कोषिकाः । द्वामिंशतिः पुत्रिकास्तु नीलवस्त्रादिभूष-णम् । भृङ्गसिंहासनं६ नाम शत्रुक्षयजयप्रदम ।निम्बकाष्ठेन घटितं मृगमालोपशोभितम् । शुद्धनीलै-र्महानीलैः काञ्चनेनापि चित्रितम् । चरणाग्रे मृग-शिराश्चत्वारिंशच्च पुत्रिकाः । नीस्नवस्त्रादियुक्तन्तु मृग-सिंहासनं ७ मतम् । लक्ष्मीयिजयसम्पत्तिर्नैरुज्यपदमुत्त-मम् । केशरेणोपठटितं हयमालोपशोभितम् । र्समस्त-वस्त्रैर्भूष द्याः पुत्रिकाः पञ्चसप्ततिः । चरणाग्रे हय-शिरश्चित्रवस्त्रादिमूषणम् । हयसिंहासनं ८ मात लक्ष्मीविजयवर्द्धनम् । इत्येतत् कथितं सारं महासिंहास-नाष्टकम् । यथा भोजेन कथितं यथा चान्यैश्च प-ण्डितैः । एतस्यातिक्रमं दम्भाद् यः कुर्य्यात् पृथिवीपतिः । अचिरादेव कुरुते तस्य मृत्युरतिक्रमम् । परा-सनस्थो यो राजा यो राजा च निरासनः । स परैर्हन्यतेसिंहैरिव मत्तगजाधिपः” । चतुरङ्गक्रीडायां २ जयभेदेचतुरङ्गशब्दे २८६३ पृ० दृश्यम् । ३ योगासनभेदे चतल्लक्षणं यथा“गुल्फो च वृषणस्याधः सीवन्याः शार्श्वयोः क्षिपेत् ।दक्षिणे सव्यगुल्फन्तु दक्षगुल्फन्तु सव्यके । हस्तौ चजान्वोः संस्थाप्य स्वाङ्गुलीः सप्रसार्य्य च । व्यात्तवक्त्रोनिरीक्षेत नासाग्र सुसमाहितः । सिंहासनं भवेदे-तत् पूजितं योगिभिः सदा । बन्धत्रयस्य सन्धानं कुरुतेचासनोत्तमम्” इति हठप्रदीपः । ४ रतिबन्धभेदे “स्वजङ्घाद्वयबाहू च कृत्वा योषापदद्वये । स्तनौधृत्वा रमेत् कामी बन्धः सिंहासनो मतः” । इतिरतिमञ्जरी ५ चक्रभेदे चक्रशब्दे २८१९० पृ० दृश्यम् ।
No entries for this word is found.
What is this? (Hidden Dictionary)
To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.
How to hide/unhide dictionary?
Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.