| YouTube Channel

सिंहः (siMhaH)

 
Apte
English
सिंहः [siṃhḥ], [हिंस्-अच् पृषो˚]
A lion
(it is said to be derived from हिंस्,
cf.
 भवेद्वर्णागमाद्धंसः सिंहो वर्णविपर्ययात् Sk.)
न हि सुप्तस्य सिंहस्य प्रविशन्ति मुखे मृगाः Subhāṣ.
The sign Leo of the Zodiac. e.g. सिंहलग्न.
(At the end of
comp.
 ) Best, pre-eminent of a class
e.g. रघुसिंहः, पुरुष- सिंहः
उद्योगिनं पुरुषसिंहमुपैति लक्ष्मीः
Pt.*
 1.361
U.*
 5.22.
A particular place prepared for the building of a house.
(In music) A kind of tone.
Comp.
 -अवलोकनम् the (backward) glance of a lion. ˚न्याय the maxim of the lion's (backward) glance, generally used to mark the connection of a thing with what precedes and follows
(for explanation see under न्याय). -आढ्य
a.
 abounding in lions. -आसनम् a throne, a seat of honour. (-नः) a particular mode of sexual enjoyment.-आस्यः a particular position of the hands. -कर्णः a corner orifice containing lion-figures
यद्वेदिकातोरणसिंह- कर्णै रत्नैर्दधानं प्रतिवेश्म शोभाम् Bu. Ch.1.5. -कर्णी a particular position of the right hand in shooting an arrow.
केशरः, केसरः the Bakula tree.
a lion's mane.
a kind of sweet-meat. -गः an epithet of Śiva. -तलम् the palms of the hands opened and joined together.-तुण्डः a kind of fish
Ms.*
 5.16. -दंष्ट्रः an epithet of Śiva. -दर्प
a.
 as proud as a lion. -द्वार्
f.
 , -द्वारम् the main or principal gate (of a palace
&c.
 ).
ध्वनिः, नादः the roar of a lion
असोढसिंहध्वनिरुन्ननाद
Ku.*
 1.56
सिंह- नादं विनद्योच्चैः शङ्खं दध्मौ प्रतापवान्
Bg.*
 1.12
Mk.*
 5.29.
a war-cry. -नर्दिन्
a.
 one who roars like a lion
Bk.*
 5.34.
नादः a lion's roar.
a war-cry.
a confident assertion.
N.
 of Śiva. -मलम् a kind of brass. -याना, -रथा
N.
 of the goddess Pārvatī. -लीलः a kind of coitus. -वाहनः an epithet of Śiva. -वाहिनी an epithet of Durgā. -विक्रमः, -विक्रान्तः a horse. -विष्टरः a throne. -संहनन
a.
as strong as a lion
प्रांशु कनक- वर्णाभः सिंहसंहननो युवा
Mb.
 * 3.146.28.
handsome, (-नम्) the killing of a lion. -स्थः an epithet of the planet Jupiter when in the constellation Leo.
Apte 1890
English
सिंहः [हिंस्-अच् पृषो°] 1 A lion
(it is said to be derived from हिंस्
cf. भवेद्वर्णागमाद्धंसः सिंहो वर्णविपर्ययात् Sk.)
न हि सुप्तस्य सिंहस्य प्रविशंति मुखे मृगाः Subhāṣ.
2 The sign Leo of the zodiac.
3 (At the end of comp.) Best, pre-eminent of a class
e. g. रघुसिंह, पुरुषसिंह
Pt. 1. 361
U. 5. 22.
Comp.
अवलोकनं the (backward) glance of a lion. °न्यायः the maxim of the lion's (backward) glance, generally used to mark the connection of a thing with what precedes and follows
(for explanation see under न्याय).
आसनं a throne, a seat of honour. (
नः) a particular mode of sexual enjoyment.
आस्यः a particular position of the hands.
केशरः {1} the Bakula tree. {2} a lion's mane.
गः an epithet of Śiva.
तलं the palms of the hands opened and joined together.
तुंडः a kind of fish.
दंष्ट्रः an epithet of Śiva.
दर्प a. as proud as a lion.
द्वारं the main or principal gate (of a palace &c.).
ध्वनिः,
नादः {1} the roar of a lion
Ku. 1. 56
Mk. 5. 29. {2} a war-cry.
नादः N. of Śiva.
याना,
रथा N. of the goddess Pārvatī.
लीलः a kind of coitus.
वाहनः an epithet of Śiva.
वाहिनी an epithet of Durgā.
विक्रांतः a horse.
संहनन a. {1} as strong as a lion. {2} handsome. (
नं) the killing of a lion.
स्थः an epithet of the planet Jupiter when in the constellation Leo.
Hindi
Hindi
शेर (पु)
Apte Hindi
Hindi
सिंहः
पुं*
 - "हिंस् + अच्, पृषो*"
शेर
सिंहः
पुं*
 - "हिंस् + अच्, पृषो*"
‘सिंह’ राशि का चिह्न
सिंहः
पुं*
 - "हिंस् + अच्, पृषो*"
"सर्वोत्तम, श्रेणी में प्रमुख, उदा* रघुसिंह, पुरुषसिंह"
सिंहः
पुं*
 - "हिंस्+अच्, पृषो*"
एक प्रकार की संगीत ध्वनि
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 सिंहः
noun
छप्पयछन्दोभेदः।
"सिंहे द्विपञ्चाशतधिकैशताः मात्राः भवन्ति।"
Synonyms:
 सिंहः, केसरी, केशरी, हपिः, मृगेन्द्रः, मृगराजः, मृगराट्, मृगपतिः, पशुराजः, पशुपतिः, शार्दूलः, वनराजः, मृगरिपुः, मृगारिः, गजारिः, कुञ्जरारातिः, द्विरदान्तकः, हस्तिकक्ष्यः, भीमनादः, भीमविक्रान्तः, भारिः, हर्य्यक्षः, पञ्चास्यः, पञ्चाननः, पञ्चमुखः, पञ्चवक्त्रः, पञ्चशिखः, व्यालः, सटाङ्कः, जटिलः, अरण्यराज्, अरण्यराट्, इभमाचलः, इभारिः, करिदारकः, करिमाचलः, कलङ्कषः, पलङ्कषः, केशी, क्रव्यादः, गजारिः, नखायुधः, नखरायुधः, नदनुः, पारिन्द्रः, पारीन्द्रः, बहुबलः, भारिः, भीमविक्रान्तः, महानादः, महावीरः, मृगद्विष्, मृगद्विट्, मृगप्रभुः, रक्तजिह्वः, वनहरिः, विसङ्कटः, विक्रमी, विक्रान्तः, शृङ्गोष्णीषः, शैलाटः, शैलेयः, सकृत्प्रजः, हरित्, हरितः, हेमाङ्गः
noun
सिंहजातीयः नरः वन्यपशुः।
"सिंहस्य ग्रीवा सटया आवृता अस्ति।"
Synonyms:
 सिंहः, मृगेन्द्रः, पञ्चास्यः, हर्यक्षः, केशरी, हरिः, पारीन्द्रः, श्वेतपिङ्गलः, कण्ठीरवः, पञ्चशिखः, शैलाटः, भीमविक्रमः, सटाङ्कः, मृगराट्, मृगराजः, मरुत्ज्लवः, केशी, लम्नौकाः, करिदारकः, महावीरः, श्वेतपिङ्गः, गजमोचनः, मृगारिः, इभारिः, नखरायुधः, महानादः, मृगपतिः, पञ्चमुखः, नखी, मानी, क्रव्यादः, मृगाधिपः, शूरः, विक्रान्तः, द्विरदान्तकः, बहुबलः, दीप्तः, बली, विक्रमी, दीप्तपिङ्गलः
noun
वन्यपशुः- मार्जारजातीयः हिंस्रः तथा च बलवान् पशुः।
"अस्मिन् काव्ये कविना शिवरायस्य तुलना सिंहैः कृता।"
Synonyms:
 सिंहः, सिंहराशिः
noun
मेषादिद्वादशराश्यान्तर्गतः पञ्चमः राशिः स च मघापूर्वफल्गुनीसमुदायोत्तरफल्गुनीप्रथमपादेन भवति।
"अधुना सूर्यः सिंहे अस्ति।"
वैजयन्तीकोषः
Sanskrit
Word: सिंहः
Root: सिंह
Gender: पुं
Number: all
अर्थः ⇒
Meaning(s):
⇒ Lion
Shloka(s):
3|4|1|1 ► सिंहो मृगेन्द्रः पञ्चास्यः पारीन्द्रः श्वेतपिङ्गलः। (भूमिकाण्डः/पशुसङ्ग्रहाध्यायः)
3|4|1|2 ► व्यादीर्णास्यो महानादः शार्दूलस्तुल्यविक्रमः। (भूमिकाण्डः/पशुसङ्ग्रहाध्यायः)
3|4|2|1 ► कण्ठीरवो मृगरिपुः सुगन्धिर्हरितो हरिः। (भूमिकाण्डः/पशुसङ्ग्रहाध्यायः)
Synonym(s):
➠ 3|4|1|1 ⇢ सिंहः (सिंह) (पुं) ⇒ Lion ⇒
➠ 3|4|1|1 ⇢ मृेन्द्रः (मृगेन्द्र) (पुं) ⇒ Lion ⇒
➠ 3|4|1|1 ⇢ पञ्चास्यः (पञ्चास्य) (पुं) ⇒ Lion ⇒
➠ 3|4|1|1 ⇢ पारीन्द्रः (पारीन्द्र) (पुं) ⇒ Lion ⇒
➠ 3|4|1|1 ⇢ श्वेतपिङ्गलः (श्वेतपिङ्गल) (पुं) ⇒ Lion ⇒
➠ 3|4|1|2 ⇢ व्यादीर्णास्यः (व्यादीर्णास्य) (पुं) ⇒ Lion ⇒
➠ 3|4|1|2 ⇢ महानादः (महानाद) (पुं) ⇒ Lion ⇒
➠ 3|4|1|2 ⇢ शार्दूलः (शार्दूल) (पुं) ⇒ Lion ⇒
➠ 3|4|1|2 ⇢ तुल्यविक्रमः (तुल्यविक्रम) (पुं) ⇒ Lion ⇒
➠ 3|4|2|1 ⇢ कण्ठीरवः (कण्ठीरव) (पुं) ⇒ Lion ⇒
➠ 3|4|2|1 ⇢ मृगरिपुः (मृगरिपु) (पुं) ⇒ Lion ⇒
➠ 3|4|2|1 ⇢ सुगन्धिः (सुगन्धि) (पुं) ⇒ Lion ⇒
➠ 3|4|2|1 ⇢ हरितः (हरित) (पुं) ⇒ Lion ⇒
➠ 3|4|2|1 ⇢ हरिः (हरि) (पुं) ⇒ Lion ⇒
Related word(s):
अमरकोशः
Sanskrit
Word: सिंहः
Root: सिंह
Gender: पुं
Number: all
Meaning(s):
⇒ lion
⇒ kind of tune
⇒ powerful one
⇒ hero or eminent person
⇒ particular mythical bird
⇒ particular form of temple
⇒ zodiacal sign Leo or its lagna
⇒ particular place prepared for the building of a house
⇒ symbol or emblem of the 24th arhat of the present avasarpiNI
⇒ drumstick tree with red flowers [Hyperanthera Moringa - Bot.]
Shloka(s):
2|5|1|1 ► सिंहो मृगेन्द्रः पञ्चास्यो हर्यक्षः केसरी हरिः। (सिंहादिवर्गः)
2|5|1|2 ► कण्ठीरवो मृगारिपुर्मृगदृष्टिर्मृगाशनः। (सिंहादिवर्गः)
2|5|1|3 ► पुण्डरीकः पञ्चनखचित्रकायमृगद्विषः। (सिंहादिवर्गः)
Synonym(s):
➠ 2|5|1|1 ⇢ सिंहः (सिंह) (पुं) ⇒ lion, kind of tune, powerful one, hero or eminent person, particular mythical bird, particular form of temple, zodiacal sign Leo or its lagna, particular place prepared for the building of a house, symbol or emblem of the 24th arhat of the present avasarpiNI, drumstick tree with red flowers [Hyperanthera Moringa - Bot.]
➠ 2|5|1|1 ⇢ मृगेन्द्रः (मृगेन्द्र) (पुं)
➠ 2|5|1|1 ⇢ पञ्चास्यः (पञ्चास्य) (पुं)
➠ 2|5|1|1 ⇢ हर्यक्षः (हर्यक्ष) (पुं) ⇒ lion, monkey, yellow-eyed, zodiacal sign Leo
➠ 2|5|1|1 ⇢ केसरी (केसरिन्) (पुं) ⇒ lion, horse, citron tree, having a mane, drumstick tree [Hyperanthera Moringa - Bot.], red kamlaa tree [Mallotus philippensis - Bot.], plant Indian rose chestnut [Mesua Roxburghii - Bot.]
➠ 2|5|1|1 ⇢ हरिः (हरि) (पुं) ⇒ men, bay, sun, lion, horse, green, tawny, steed, brown, people, yellow, monkey, fallow, bearing, of yama, of ziva, greenish, carrying, of zukra, of a metre, of a demon, of a world, pale yellow, of a mountain, fawn-coloured, reddish brown, name of indra, name of brahmA, name of a dAnava, sign of the zodiac Leo, name of a son of garuDa, name of a son of parAvRt, name of a son of parAjit, name of a son of akampana, name of a son of tArakAkSa, wind or name of god of wind, of a particular high number, of various authors and scholars, yellow or reddish brown or green, name of a worshipper, name of viSNu, particular class of gods under manu tAmasa
➠ 2|5|1|2 ⇢ कण्ठीरवः (कण्ठीरव) (पुं) ⇒ lion, pigeon, elephant in rut, roaring from the throat
➠ 2|5|1|2 ⇢ मृगारिपुः (मृगारिपु) (पुं)
➠ 2|5|1|2 ⇢ मृगदृष्टिः (मृगदृष्टि) (पुं)
➠ 2|5|1|2 ⇢ मृगाशनः (मृगाशन) (पुं)
➠ 2|5|1|3 ⇢ पुण्डरीकः (पुण्डरीक) (पुं) ⇒ tiger, white, kind of bird, kind of leprosy, species of rice, kind of serpent, kind of sacrifice, name of a gaNadhara, fever in an elephant, kind of fragrant mango, variety of the sugar-cane, Japanese mugwort plant [Artemisia indica - Bot.]
➠ 2|5|1|3 ⇢ पञ्चनखः (पञ्चनख) (पुं) ⇒ lion, tiger, 5-clawed, tortoise, elephant, having 5 nails, 5-clawed animal
➠ 2|5|1|3 ⇢ चित्रकायः (चित्रकाय) (पुं)
➠ 2|5|1|3 ⇢ मृगद्विट् (मृगद्विष्) (पुं)
Related word(s):
परा_अपरासंबन्धः ➡ पशुः
जातिः ➡ स्तनपायी
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
सिंहः,
पुं,
 (सिञ्चति तेजः पशुषु इति । सिच +“सिचेः सज्ञायां हनुमौ कश्च ।” उणा० ५ !६२ । इति कः । अन्त्यादेशो हकारः । नुम् च ।पृषोदरादित्वात् अन्तविपर्य्यये हिनस्तीतिसिंह इत्यपि भवति ।) स्वनामख्यातपशुः ।(यथाह कश्चित् ।“सिंहो बली द्विरदकुञ्जरमांसभोजीसंवत्सरेण कुरुते रतिमेकवारम् ।पारावतः खलु शिलाकणमात्रभोजी-कामी भवेदनुदिनं वद कोऽत्र हेतुः ॥
”)तत्पर्य्यायः । मृगेन्द्रः २ पञ्चास्यः ३ हर्य्यक्षः ४केशरी ५ हरिः ६ । इत्यमरः । २ । ५ । १ ॥
पारीन्द्रः ७ श्वेतपिङ्गलः ८ कण्ठीरवः ९ पञ्च-शिखः १० शैलाटः ११ भीमविक्रमः १२सटाङ्कः १३ मृगराट् १४ मृगराजः १५ मरुत्-प्लवः १६ केशी १७ लग्नौकाः १८ करिदारकः १९ ।इति शब्दरत्नावली ॥
महावीरः २० श्वेतपिङ्गः २१गजमोचनः २२ मृगारिः २३ । इति जटाधरः ॥
इभारिः २४ नखरायुधः २५ महानादः २६मृगपतिः २७ । इति हेमचन्द्रः ॥
पञ्चमुखः २८नखी २९ मानी ३० क्रव्यादः ३१ मृगाधिपः ३२शूरः ३३ विक्रान्तः ३४ द्विरदान्तकः ३५ बहु-बलः ३६ दीप्तः ३७ बली ३८ विक्रमी ३९ दीप्त-पिङ्गलः ४० । तन्मांसगुणाः । अर्शःप्रमेहजठरा-मयजाड्यनाशित्वम् । इति राजनिर्घण्टः ॥
अपि च ।“सिंहव्याघ्रवृका ऋक्षतरक्षुद्वीपिनस्तथा ।वभ्रु जम्बु कमार्जारा इत्याद्यास्तु गुहाशयाः ॥
गुहाशया वातहरा गुरूष्णमधुराश्च ते ।स्निग्धा बल्या हिता नित्यं नेत्रगुह्यविकारि-णाम् ॥
”इति भावप्रकाशः ॥
* ॥
पदान्ते श्रेष्ठार्थवाचकः । इत्यमरः । ३ । १ । ५९ ॥
(यथा, रामायणे । २ । ७३ । ७ ।“क्व यास्यसि महाराज ! हित्वेमं दुःस्वितंजनम् ।हीनं पुरुषसिंहेन रामेणाक्लिष्टकर्म्मणा ॥
”)अर्हतां ध्वजः । इति हेमचन्द्रः ॥
रक्तशिग्रुः ।इति राजनिर्घण्टः ॥
(यथा, सुश्रुते । ४ । ९ ।“तुत्थालकटुकाव्योषसिंहार्कहयमारकाः ॥
”)मेषादिद्वादशराश्यन्तर्गतपञ्चमराशिः । तत्-पर्य्यायः । लेयः २ । इति सत्कृत्यमुक्तावली ॥
तस्याधिष्ठात्री देवता सिंहः । स च मघा-पूर्व्वफल्गुनी-समुदायोत्तरफल्गुनी-प्रथमपादेनभवति । अग्निराशिः । पीतवर्णः । रूक्षः । एवंधूम्रवर्णः । पित्तप्रकृतिः । पूर्व्वदिक्स्वामी ।पर्व्वतचारी । क्षत्त्रियवर्णः । क्रूरः । महाशब्दः ।अल्पसन्तानः । अल्पस्त्रीसङ्गश्च । तत्र जात-फलम् । क्रोधी । शीघ्रगतिः । हास्यबाणिः ।अतिवक्ता । चञ्चलः । शीतलः । मत्स्यप्रियश्च ।इति बृहज्जातकादयः ॥
* ॥
मेषादिद्वादश-लग्नान्तर्गतपञ्चमलग्नम् । तत्र जातफलम् ।“सिंहलग्ने समुद्भूतो भोगी शत्रुविमर्द्दनः ।स्वल्पोदरोऽल्पपुत्त्रश्च सोत्साही गजविक्रमः ॥
”इति कोष्ठीप्रदीपः ॥