| YouTube Channel

साहसं (sAhasaM)

 
Apte 1890
English
साहसं [सहसा बलेन निर्वृत्तं अण्] 1 Violence, force, rapine
Ms. 7. 48.
2 Any criminal act (such as robbery, rape, felony &c.), a heinous crime, an aggressive act.
3 Cruelty, oppression
Śi. 9. 59.
4 Boldness, daring, daring courage
साहसे श्रीः प्रतिवसति Mk. 4.
5 Precipitation, rashness, temerity, an inconsiderate or reckless act, a rash or daring act
तदपि साहसाभासं Māl. 2
किमपरमतो निर्व्यूढं यत्करार्पणसाहसं 9. 10
Pt. 1. 191
Ki. 17. 42.
6 Punishment, chastisement, fine (m. also in this sense), see Ms. 8. 138
Y. 1. 66, 365.
Comp.
अंकः {1} an epithet of king Vikramāditya. {2} of a poet. {3} of a lexicographer.
अध्यवसायिन् a. acting rashly or with inconsiderate haste.
एकरसिक a. wholly intent on violence, ferocious, brutal.
कारिन् a. {1} bold, audacious. {2} rash, inconsiderate.
लांछन a. characterized by boldness.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
साहसं,
क्ली,
 (सहसा बलेन निर्वृत्तम् । सहस् +“तेन निर्वृ त्तम् ।” ४ । २ । ६८ । इति अण् ।)दण्डः । इत्यमरः । २ । ८ । २१ ॥
स च त्रिविधः ।यथा, याज्ञवल्क्यः ।“साशीतिपणसाहस्रो दण्ड उत्तमसाहसः ।तदूर्द्धं मध्यमः प्रोक्तस्तदर्द्धमधमः स्मृतः ॥
”इति प्रायश्चित्ततत्त्वम् ॥
बलात्कारकृतकार्य्यम् । इति मेदिनी ॥
(यथा, “वेगरोधात् क्षयाच्चैव साहसाद्विषमाशनात् ।त्रिदोषो जायते यक्ष्मा गदो हेतुचतुष्टयात् ॥
”इति माधवकरसंगृहीतरुग्विनिश्चये यक्ष्माधि-कारे ॥
“साहसादिति साहसो बलवद्विग्रहादि-रूपः क्षोभहेतुत्वेन कारणत्वम् ॥
” इति तट्टी-कायां विजयरक्षितः ॥
* ॥
दुष्कृतकर्म्म । अवि-मृष्यकृतिः । (यथा, महाभारते । १ । ४२ । १ ।“यद्येतत् साहसं तात ! यदि वा दुष्कृतं कृतम्प्रियं वाप्यप्रियं वा ते वागुक्ता न मृषा भवेत् ॥
”)द्वेषः । इति हेमचन्द्रः ॥
प्रश्चाद्दोषमनालोच्यकरणम् । तत्तु चीर्य्यपरदारगमनादि । इतिमुग्धबोधटीकायां दुर्गादासः ॥
* ॥
साहसमाहनारदःमनुष्यमारणं स्तेयं परदाराभिमर्षणम् ।पारुष्यमनृतञ्चैव साहसं पञ्चधा स्मृतम् ॥
”अत्र सद्य एवोत्तरदापनम् । यथा, --साहसस्तेयपारुष्यगोऽभिशापात्यये स्त्रियाम् ।विवादयेत् सद्य एव कालोऽन्यत्रेच्छया स्मृतः ॥
”विवादयेत् सद्य एवोत्तरं दापयेत् । इति शूल-पाणिः ॥
तत्र दासादयोऽपि साक्षिणो भवन्तियथा, उशना ।“दासोऽन्धो वधिरः कुष्ठी स्त्रीबालस्थविरा-दयः ।एतेऽप्यनभिसम्बन्धाः साहसे साक्षिणो मताः ॥
”इति व्यवहारतत्त्वम् ॥
(तद्युक्ते, त्रि । यथा, हरिवंशे भविष्यपर्व्वणि ।३९ । ३७ ।“न जाने इति यद्ब्रूषे किमतः साहसं वचः ॥
”)