| YouTube Channel

सावनः (sAvanaH)

 
Apte Hindi
Hindi
सावनः
पुं*
 - सवन + अण्
"यजमान, जो यज्ञ में पुरोहित का वरण करता है"
सावनः
पुं*
 - सवन + अण्
"यज्ञ का उपसंहार, वह संस्कार जिसके द्वारा यज्ञ की पूर्णाहुति दी जाती हैं"
सावनः
पुं*
 - सवन + अण्
वरुण का नाम
सावनः
पुं*
 - सवन + अण्
तीस सौरदिवस का मास
सावनः
पुं*
 - सवन + अण्
सूर्योदय से सूर्यास्त तक का दिन
सावनः
पुं*
 - सवन + अण्
विशेष वर्ष
वैजयन्तीकोषः
Sanskrit
Word: सावनः
Root: सावन
Gender: पुं
Number: all
अर्थः ⇒ सावनमासः
Meaning(s):
⇒ Month of 30 days
Shloka(s):
2|1|81|1 ► ज्यौतिषः पुनराचारात् सावनो दिनसंख्यया। (अन्तरिक्षकाण्डः/ज्योतिरध्यायः)
Synonym(s):
➠ 2|1|81|1 ⇢ सावनः (सावन) (पुं) ⇒ Month of 30 days ⇒ त्रिंशदहोरात्रात्मकः कालः
Related word(s):
परा_अपरासंबन्धः ➡ मासः
जातिः ➡ कालः
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
सावनः,
पुं,
 (सवनस्यायमिति । अण्) यज्ञ-कर्म्मान्तः । यजमानः । वरुणः । इति मेदिनी ॥
दिवसविशेषः । यथा, --“तिथिनैकेन दिवसश्चान्द्रमाने प्रकीर्त्तितः ।अहोरात्रेण चैकेन सावनो दिवसः स्मृतः ॥
”इति मलमासतत्त्वम् ॥
मासभेदः । स च त्रिंशदहोरात्रात्मकः । यथा, “त्रिंशता सौरदिवसैः सावनः परिकीर्त्तितः ।”इति शब्दरत्नावली ॥
अपि च । ब्रह्मसिद्धान्ते ।“चान्द्रः शुक्लादिदर्शान्तः सावनस्त्रिंशता दिनैः ।एकराशौ रविर्यावत् कालं मासः स भास्करः ।सर्व्वर्क्षपरिवर्त्तैश्च नाक्षत्र इति चोच्यते ॥
”विष्णुधर्म्मोत्तरे च ।“सन्निकर्षादथारभ्य सन्निकर्षमथापरम् ।चन्द्रार्कयोर्बुधैर्म्मासश्चान्द्र इत्यभिधीयते ।सावने च तथा मासि त्रिंशत्सूर्य्योदयाः स्मृताः ॥
आदित्यराशिभोगेन सौरो मासः प्रकीर्त्तितः ।सर्व्वर्क्षपरिवर्त्तैश्च नाक्षत्र इति चोच्यते ॥
” * ॥
सावनमासकर्त्तव्यकर्म्मादि यथा, --“सूतकादिपरिच्छेदो दिनमासाब्दपास्तथा ।मध्यमग्रहभुक्तिश्च सावनेन प्रकीर्त्तित्ः ॥
पितामहः ।“आब्दिके पितृकृत्ये च मासश्चान्द्रमसः स्मृतः ।विवाहादौ स्मृतः सौरो यज्ञादौ सावनो मतः ॥
”अत्र आदिपदेन सत्रभृतिवृद्धिप्रायच्चित्तायुर्द्दाया-शौच-गर्भाधान-पुंसवन-सीमन्तोन्नयन-नामकर-णान्नप्राशन-निष्क्रमण-चूडादिग्रहणम् । तथा चविष्णुधर्म्मीत्तरम् ।“अध्वायनञ्च ग्रहचारकर्म्मसौरेण मानेन सदाध्यवस्येत् ।सत्राण्युपास्यान्यथ सावनेनलौक्यञ्च यत् स्याद्व्यवहारकर्म्म ॥
”इति मलमासतत्त्वम् ॥
* ॥
वर्षविशेषः । यथा, --“सौरेणाब्दस्तु मानेन यदा भवति भार्गव ।सावनेन च मानेन दिनषट्कं प्रपूर्य्यते ॥
”सौरसंवत्सरे दिनषट्काधिकः सावनः संवत्-सरो भवतीति । इति मलमासतत्त्वम् ॥