| YouTube Channel

सारथि (sArathi)

 
शब्दसागरः
English
सारथि
m.
 (-थिः) A charioteer.
E.
 सृ to go, (causal form, ) अथिण् Unādi
aff.
Capeller Eng
English
सा॑रथि
m.
 charioteer
abstr.
 °त्व†
n.
Yates
English
सारथि (थिः) 2.
m.
 A charioteer.
Spoken Sanskrit
English
सारथि sArathi
m.
 coachman
सारथि sArathi
m.
 son of a saratha
सारथि sArathi
m.
 assistant
सारथि sArathi
m.
 ocean
सारथि sArathi
m.
 any leader or guide
सारथि sArathi
m.
 helper
सारथि sArathi
m.
 driver of a car
सारथि sArathi
m.
 charioteer
Wilson
English
सारथि
m.
 (-थिः) A charioteer.
E.
 सृ to go, (causal form, ) अथिन् Uṇādi
aff.
Apte
English
सारथिः [sārathiḥ], [सृ-अथिण् सह रथेन सरथः घोटकः तत्र नियुक्तः इञ् वा Tv.
cf.
Uṇ.*
 4.89]
A charioteer
स शापो न त्वया राजन् न च सारथिना श्रुतः
R.*
 1.78
मातलिसारथिर्ययौ 3.67.
A companion, helper
R.*
 3.37.
The ocean.
A leader, guide.
Apte 1890
English
सारथिः [सृ-अथिण्, सह रथेन सरथः घोटकः तत्र नियुक्तः इञ् वा Tv.
cf. Uṇ. 4. 89] 1 A charioteer
स शापो न त्वया राजन् न च सारथिना श्रुतः R. 1. 78
मातलिसारथिर्ययौ 3. 67.
2 A companion, helper
R. 3. 37.
3 The ocean.
Monier Williams Cologne
English
सा॑रथि
m.
 (fr. स-रथ) a charioteer, driver of a car, coachman (forming a mixed caste, commonly called Sārthī, and supposed to have sprung from a Kṣatriya father and Brāhman mother),
RV.
&c.
&c.
any leader or guide (See नौ-, वाक्य-स्°)
a helper, assistant (See कर्म-स्°)
the son of a Saratha (q.v.),
MW.
the ocean, ib.
N.
 of a town,
Lalit.
Monier Williams 1872
English
सारथि सारथि, इस्, m. (fr. स-रथ), the
son of a Sa-ratha (see स-रथ)
a charioteer, driver
of a car, coachman, (forming a mixed caste, com-
monly called Sārthī, and supposed to have sprung
from a Kṣatriya father and Brāhman mother)
the
ocean (= 1. सम्-उद्र।)
Macdonell
English
सारथि sā́rath-i,
m.
 [sa-ratha] charioteer
🞄-ya,
n.
 office of charioteer.
Benfey
English
सारथि सारथि, i. e. स-रथ + इ,
m.
A charioteer, Bhāṣāp. 49.
--
Comp.
कु-,
m.
 a bad charioteer. Lass. 53, 11.
धर्म-, a proper name, Bhāg. P. 9,
17, 11.
पार्ष्णि-,
m.
 du. the two ca-
rioteers who govern the outer horses
attached to the extremities of the axle-
tree, MBh. 1, 5490.
मधु-,
m.
 Kāma-
deva, the god of love.
Apte Hindi
Hindi
सारथिः
पुं*
 - सृ + अथिण् सह रथेन सरथः घोटकः तत्र नियुक्तः इञ् वा
रथवान
सारथिः
पुं*
 - सृ + अथिण् सह रथेन सरथः घोटकः तत्र नियुक्तः इञ् वा
"साथी, सहायक"
सारथिः
पुं*
 - सृ + अथिण् सह रथेन सरथः घोटकः तत्र नियुक्तः इञ् वा
समुद्र
सारथिः
पुं*
 - "सृ+अथिण्, सह रथेन सरथः(घोटकः तत्र नियुक्तः)इञ् वा"
रथवान
सारथिः
नपुं*
 - "सृ+अथिण्, सह रथेन सरथः(घोटकः तत्र नियुक्तः)इञ् वा"
पथप्रदर्शक
L R Vaidya
English
sAraTi {% m. %} 1. A charioteer, यथागतं मातलिसारथिर्ययौ R.iii.67
2. the ocean.
Bopp
Latin
सारथि m. (e सरथ qui cum curru est-e स et रथ-s. इ)
auriga. N. 19. 26.
Anekartha-Dvani-Manjari
Sanskrit
सूत
पु
सूत, भास्कर, सारथि
सूतो भास्कर इत्युक्तः सूतः सारथिरुच्यते ॥ ७० ॥
verse 2.1.1.70
page 0012
सूत
पु
सूत, भास्कर, सारथि
सूतो भास्कर इत्युक्तः सूतः सारथिरुच्यते ॥ ९ ॥
verse 3.1.1.9
page 0014
Edgerton Buddhist Hybrid
English
Sārathi, n. of a former Buddha: LV 〔171.18〕.
Sanskrit Tibetan
Tibetan
kha lo sgyur ba
१) क्षत्ता २) पुरुष ३) यन्तृ ४) सादिन् ५) सारथि
kha lo bsgyur
सारथि
kha lo bsgyur ba
सारथि
kha lo ba
१) छाया २) प्लवग ३) सारथि ४) सूत
kha lo sgyur ba
सारथि
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
नियन्ता प्राजिता यन्ता सूतः सव्येष्ठृसारथी ।
दक्षिणस्थप्रचेतारौ क्षत्ता रथकुटुम्बिकः ॥ ७६० ॥
-wordlist-
नियन्तृ (पुं), प्राजितृ (पुं), यन्तृ (पुं), सूत (पुं), सव्येष्ठृ (पुं), सारथि (पुं), दक्षिणस्थ (पुं), प्रवेतृ (पुं), क्षत्तृ (पुं), रथकुटुम्बिक (पुं)
अभिधानरत्नमाला
Sanskrit
नियन्तृ
नियन्तृ, प्राजितृ, क्षत्तृ, दक्षिणस्थ, सारथि
नियन्ता प्राजिता क्षत्ता दक्षिणस्थश्च सारथिः ॥ ४४८ ॥
verse 2.1.1.448
page 0051
Mahabharata
English
Sārathi = Mahāpurusha (Mahāpurushastava).
Vedic Reference
English
Sārathi denotes the ‘charioteer’ as opposed to the warrior
(Savyaṣṭhā) in the Rigveda^1 and later.^2
1) i. 55, 7
144, 3
ii. 19, 6
vi. 20, 5
57, 6
x. 102, 6.
2) Av. xv. 2, 1
Taittirīya Brāhmaṇa,
i. 7, 9, 1
Maitrāyaṇī Saṃhitā, iv. 3, 8,
etc.
Cf. Zimmer, Altindisches Leben, 296.
अमरकोशः
Sanskrit
Word: सारथिः
Root: सारथि
Gender: पुं
Number: all
Meaning(s):
⇒ ocean
⇒ helper
⇒ coachman
⇒ assistant
⇒ charioteer
⇒ driver of a car
⇒ son of a saratha
⇒ any leader or guide
Shloka(s):
2|8|59|2 ► नियन्ता प्राजिता यन्ता सूतः क्षत्ता च सारथिः॥ (क्षत्रियवर्गः)
2|8|60|1 ► सव्येष्ठदक्षिणस्थौ च संज्ञा रथकुटुम्बिनः। (क्षत्रियवर्गः)
3|3|107|1 ► प्रतियत्नावुभौ लिप्सोपग्रहावथ सादिनौ। (नानार्थवर्गः)
Synonym(s):
➠ 2|8|59|2 ⇢ नियन्ता (नियन्तृ) (पुं) ⇒ tamer, carter, governor, restrainer, charioteer, who or what holds in or restrains or governs or tames
➠ 2|8|59|2 ⇢ प्राजिता (प्राजितृ) (पुं)
➠ 2|8|59|2 ⇢ यन्ता (यन्तृ) (पुं) ⇒ guide, ruler, fixing, driver, manager, governor, limiting, granting, bestowing, charioteer, restraining, establishing, withholding from
➠ 2|8|59|2 ⇢ सूतः (सूत) (पुं) ⇒ sun, born, groom, urged, driver, impelled, engendered, charioteer, quicksilver, one that has, brought forth, young quadruped, master of the horse, caretaker of horses, carpenter or wheelwright
➠ 2|8|59|2 ⇢ क्षन्त्रा (क्षन्त्रृ) (पुं)
➠ 2|8|59|2 ⇢ सारथिः (सारथि) (पुं) ⇒ ocean, helper, coachman, assistant, charioteer, driver of a car, son of a saratha, any leader or guide
➠ 2|8|60|1 ⇢ सव्येष्ठः (सव्येष्ठ) (पुं)
➠ 2|8|60|1 ⇢ दक्षिणस्थः (दक्षिणस्थ) (पुं) ⇒ charioteer, standing on the right of his master
➠ 3|3|107|1 ⇢ सादी (सादिन्) (पुं) ⇒ horseman, wearying, charioteer, destroying, exhausting, any one sitting or riding on
Related word(s):
अवयव_अवयवीसंबन्धः ➡ सेना
परा_अपरासंबन्धः ➡ मनुष्यः
स्व_स्वामीसंबन्धः ➡ राजा
अन्यसंबन्धाः ➡ रथः
उपजीव्य_उपजीवक_भावः ➡ रथः
जातिः ➡ मनुष्यः
उपाधि ➡ वृत्तिः
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
सारथिः,
पुं,
 (सरत्यश्वानिति । सृ + अन्तर्भावि-ण्यर्थः + “सर्त्तेर्णिच्च ।” उणा० ४ । ८९ । इतिघथिन् ।) रथादिघोटकनियोगकर्त्ता । तत्-पर्य्यायः । नियन्ता २ प्राजिता ३ यन्ता ४सूतः ५ क्षत्ता ६ सव्येष्टा ७ दक्षिणस्थः ८ रथ-कुटुम्बी ९ । इत्यमरः । २ । ८ । ५९-६० ॥
सादी १०सव्येष्ठः ११ नियामकः १२ चातुरिकः १३ ।इति जटाधरः ॥
प्रवेता १४ रथनागरः १५ ।इति शब्दरत्नावली ॥
सरथस्यापत्यं सारथिःबाह्वाद्यत इति ष्णिः । सह रथेन वर्त्तते योऽसौसरथोऽश्वः तं प्रेरयति ढघे कादिति ष्णिर्व्वा ।सारयति अश्वान् इति ञ्यन्तात् सृ गतावि-त्यस्मात् नाम्नीति अथिप्रत्ययो वा । इत्यमर-टीकायां भरतः ॥
तल्लक्षणं यथा, मात्स्ये ।२१५ । २० -- २१ ।“निमित्तशकुनज्ञानो हयशिक्षाविशारदः ।हयायुर्व्वेदतत्त्वज्ञो भूरिभागविशेषवित् ॥
स्वामिभक्तो महोत्साहः सर्व्वेषाञ्च प्रियंवदः ।शूरश्च कृतविद्यश्च सारथिः परिकीर्त्तितः ॥
”समुद्रः । इति संक्षिप्तसारोणादिवृत्तिः ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
सारथि
पु०
 सृ--अथिण, सह रथेन सरथः घोटकः तत्रनियुक्तः इञ् वा । रथादिवाहनप्रेरके नियन्तरि अमरः ।तल्लक्षणं मात्स्ये १८९ अ० यथा “निमित्तशकुनप्रज्ञोहयशिक्षाविशारदः । हयायुर्वेदतत्त्वज्ञो भूमिभागविशे-षवित् । स्वामिभक्तो महोत्साही सर्वषां च प्रियवदः ।शूरश्च कृतविद्यश्च सारथिः परिकीर्त्तितः” ।
Capeller
German
सा॑रथि
m.
 Wagenlenker. Abstr. सारथित्व
n.
Grassman
German
sā́rathi, m. [von sa-rátha], 1〉 Wagengenosse, Gefährte (vgl. índra-sārathi)
2〉 Wagenlenker (vgl. su-ṣārathí)
3〉 bildlich Lenker.
-is 2〉 {144, 3} (raśmī́n sám ayaṃsta)
{498, 6}
{928, 6}. — 3〉 apā́m brahmā́ bhavati 〰 {158, 6}.
-aye 2〉 kútsāya {210, 6}
{461, 5}.
-ayas 2〉 yámiṣṭhāsas 〰 yé indra te {55, 7}.
Burnouf
French
सारथि सारथि
m.
 (सम्
रथ) cocher.
सारथ्य
n.
 état ou art du cocher.
Stchoupak
French
सारथि-
m.
 cocher
ifc. fig. qui guide, qui dirige
-त्व-
-(थ्)य- nt. condition de cocher.