| YouTube Channel

सादृश्यं (sAdRzyaM)

 
Apte 1890
English
सादृश्यं 1 Likeness, resemblance, similarity
संति पुनर्नामधेयसादृश्यानि Ś. 7
तवाक्षिसादृश्यमिव प्रयुंजते Ku. 5. 35, 7. 16
R. 1. 40
15. 67.
2 A likeness, a portrait, an image
मत्सादृश्यं विरहतनु वा भावगम्यं लिखंती Me. 85.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
सादृश्यं,
क्ली,
 (सदृशस्य भावः । सदृश + ष्यञ् ।)सदृशत्वम् । तद्भिन्नत्वे सति तद्गतभूयोधर्म्मवत्त्वम् ।यथा चन्द्रभिन्नत्वे सति चन्द्रगताह्लादकत्वादि-मत्त्वं मुखे चन्द्रसादृश्यम् । इति सिद्धान्तमुक्ता-वली ॥
* ॥
अथ सादृश्यानि । वेण्याः सर्पः १भ्रमरश्रेणिः २ । केशपाशस्य चामरः १ मयूर-पुच्छः २ । धम्मिल्लस्य विधुन्तुदः १ अन्धकारः २ ।सीमन्तस्य मेघः १ पन्थाः २ दण्डः ३ । लला-टस्य अष्टमीचन्द्रः १ फलकम् २ । कपोलस्यचन्द्रः १ मुकुरस्थलम् २ । भ्रुवोः खड्गः १धनुर्यष्टिः २ रेखा ३ पल्लवः ४ वल्लिः ५ । दृशोःचकोरचक्षुः १ हरिणचक्षुः २ मदिरा ३खञ्जनः ४ अञ्जनम् ५ कुमुदम् ६ नीलपद्मम् ७प्रोष्ठीमत्स्यः ८ । कर्णस्य दोला १ पाशः २ ।नासायाः वंशः १ केतकीपुष्यकण्टकः २ अधो-मुखतूणीरः ३ चञ्चुः ४ तिलपुष्पम् ५ दण्डः ६ ।अधरस्य नवपल्लवम् १ विम्बफलम् २ प्रबालः ३ ।दन्तानाम् मुक्ताश्रेणिः १ कुन्दपुष्पम् २ दाडिम-बीजम् ३ हीरकम् ४ । स्मितस्य ज्योत्स्ना १पुष्पम् २ पीयूषम् ३ । श्वासस्य पद्मगन्धः १मुक्ताशीतलम् २ । जिह्वायाः जवापुष्पम् १चञ्चलवस्तु २ । वाण्याः कोकिलशब्दः १भ्रमरगुञ्जनम् २ सुधा ३ मधु ४ बीणावाद्यम् ५ ।मुखस्य चन्द्रः १ पद्मम् २ दर्पणम् ३ । कण्ठस्यशङ्खः १ । चिवुकस्य दर्पणवृन्तम् १ । अंसस्यकुम्भः १ । बाह्वोः वल्लरी १ मृणालम् २ तरङ्गः ३शाखा ४ पाशः ५ । हस्तस्य मृणालादयः १ ।अङ्गुल्याः पल्लवम् १ पद्मदलम् २ चम्पकपुष्पम् ३नवदलम् ४ दीपः ५ । नखानां रत्नम् १ ताराः २पुष्पम् ३ चन्द्रः ४ । स्तनयोः पद्ममुकुलम् १ घटः २हस्तिकुम्भः ३ गिरिः ४ चक्रवाकः ५ विल्व-युग्मम् ६ । मध्यस्य वरटकमध्यम् १ सिंहमध्यम् २वज्रमध्यम् ३ क्षीणद्रव्यम् ४ । लोमश्रेण्याः रेखा १नीलकान्तमणिशिखा २ शैवाललता ३ धूम-लता ४ हस्तिशुण्डः ५ । नाभेः आवर्त्तः १ पद्मम् २ह्रदः ३ विवरम् ४ कूपः ५ । त्रिवल्याः तरङ्गः १सोपानम् २ निश्रेणी ३ । जघनस्य पुलिनम् १पीठः २ फलकम् ३ । नितम्बस्य स्थलम् १ पर्व्वतः २पृथिवी ३ स्थूलोपलम् ४ महद्बस्तु ५ । ऊर्व्वोःकदलीकाण्डः १ करिकरः २ । जङ्घयोः स्तम्भः१ । पादस्य पद्मम् १ नवपल्लवम् २ । गतेः हंस-गमनम् १ हस्तिगमनम् २ खञ्जनगमनम् ३ ॥
पुरुषस्त्रियोरौचित्येन सादृश्यं वर्णनीयम् ।पुरुषरूपे कोऽपि कुत्रचिद् विशेषो लिख्यते ।स्कन्धस्य वृषस्कन्धः १ वज्रम् २ अश्वस्कन्धः ३ ।बाह्वोः बृहत्सर्पः १ हस्तिशुण्डः २ स्तम्भः ३अर्गलदण्डः । वक्षसः शिला १ कवाटम् २ ।गतेः प्रमत्तानुडुद्गतिः १ । यशसः चन्द्रकुन्द-यूथिकाप्रभृतिशुक्लवर्णपदार्थाः १ । प्रतापस्यअग्निः १ बाडवाग्निः २ रविः ३ रविकिर-णादिः ४ जवापद्मप्रभृतिरक्तवर्णपदार्थाः ५ ।पुण्यस्य संस्कारः १ गौः २ वृक्षबीजम् ३अङ्कुरः ४ शुक्लवर्णपदार्थाः ५ । सामर्थ्यस्यमहद्वस्तु १ सिंहविक्रमादिः २ । नीतेः साध्वीस्त्री १ प्रदीपज्वाला २ लतादिः ३ । आज्ञायाःवेदवाक्यम् १ गुरूपदेशः २ उत्कटेच्छादिः ३ ।शासनस्य प्रारब्धकर्म्म १ स्थिरवस्तूनि २ ।पापस्य कर्द्दमः १ कलङ्कः २ अकीर्त्तिः ३कृष्णवर्णकेशमसीप्रभृतिवस्तूनि ४ अन्धकारः ५ ।अकीर्त्तेः मालिन्यम् १ कृष्णवर्णवस्तूनि २ अन्ध-कारः ३ । कस्तूरिकायाः मेघः १ भ्रमरः २नीलकान्तमणिः ३ कज्जलम् ४ सुगन्धिद्रव्यदाह-जन्यधूमः ५ कृष्णवर्णपुष्पप्रभृतिः ६ स्थलविशेषेकन्दर्पायशः ७ कामुकायशः ८ कामिन्ययशश्च ९ ।कज्जलस्य पूर्व्वोक्तमेघादीनि ९ । कर्पूरस्य चन्द्रः १चन्द्रकिरणः २ कुन्दयूथिकादिपुष्पम् ३ हिण्डीर-पिण्डः ४ विरहिगण्डप्रभृतिः ५ । मनोरथस्यफलपुष्पादियुक्तवृक्षः १ कविबुद्धिरचना २ ।आनन्दस्य सुधासमुद्रः १ ब्रह्मसाक्षात्कारादिः २ ।कामिन्यवलोकनस्य नित्यसुखसाक्षात्कारः १अमृतरसः २ पूर्णचन्द्रादिसाक्षात्कारः ३ अति-प्रियतमवस्तुप्राप्तिः ४ ब्रह्मसाक्षात्कारः ५ ।अमृतस्य कामिन्यधरादिः १ सत्काव्यम् २ ब्रह्म-साक्षात्कारः ३ । विषस्य साध्वीस्त्रीविरहः १पापम् २ मलिनवस्तु ३ दुःखदवस्तु ४ ग्रीष्माग्निः ५शीतकालीनशीतोदकम् ६ व्यभिचारिणी भार्य्या ७ ।विरहस्य अग्निः १ आधिः २ यातना ३ समुद्रः४ तप्तवस्तु ५ दुःखदवस्तूनि ६ । पुष्पाणांचन्द्रादिः १ कामिनी २ कर्पूरम् ३ यशः ४ ।चन्द्रस्य प्रमदामुखम् १ अतिशुभ्रवस्तु २ यशः-पुण्यादिः ३ । सूर्य्यस्य शिवनेत्राग्निः १ जवा-पुष्पम् २ वसन्तकालीनपलाशवृक्षः ३ काञ्चन-वृक्षः ४ वाडवाग्निः ५ । पद्मस्य पाटलपुष्पम् १कामिनीमुखादिः २ रक्तवर्णद्रव्यम् ३ । इन्दी-वरस्य नीलकान्तमणिः १ कस्तूरी २ कामिनी-नेत्रम् ३ । कैरवस्य चन्द्रः १ कुन्दादिशुक्ल-वर्णवस्तु २ । राज्ञः इन्द्रः १ कुबेरः २ चन्द्रः ३सूर्य्यः ४ मान्धातृभगीरथप्रभृतिप्रसिद्धचक्रवर्त्तिनः५ । मेघस्य कृष्णः १ काली २ नीलपद्मसमूहः ३भ्रमरश्रेणिः ४ इन्दीवरवनम् ५ दातृव्यक्तिः ६कृष्णवर्णवस्तु ७ । शरन्मेघस्य चन्द्रप्रभृतिशुक्ल-वर्णपदार्थाः १ । कन्दर्पस्य चन्द्रः १ पुरूरवाः २अश्विनीकुमारः ३ नलः ४ । प्रदीपस्य चम्पक-पुष्पम् १ प्रतापः २ शास्त्रम् ३ ऋषिः ४ । वायोःशीघ्रगपदार्थः १ । अश्वस्य वायुः १ हरिणः २मनः ३ । हस्तिनः पर्व्वतः १ मेघः १ तमाल-वृक्षः ३ अन्धकारः ४ । सौधस्य कैलासः १ऐरावतः २ उच्चैःश्रवाः ३ चन्द्रः ४ । शिवस्यपूर्व्वोक्तानि ४ । श्रीकृष्णस्य सजलजलदः १ तमाल-वृक्षः २ नीलमणिः ३ भ्रमरश्रेणिः ४ इन्दीवरम् ५नीलपद्मम् ६ आकाशः ७ । श्रीरामस्य पूर्व्व-कथिताः पदार्थाः ७ दूर्व्वादलम् ८ वृक्षपल्प-वम् ९ । लक्ष्म्याः पार्व्वती १ चन्द्रकान्तिः २रतिः ३ सीता ४ द्रौपदी ५ पद्मकान्तिः ६ ।सरस्वत्याः चन्द्रकला १ कैलासकान्तिः २ शुक्ल-वर्णपदार्थः ३ । विपणेः समुद्रः १ पण्डित-मनः २ नारायणोदरम् ३ ब्रह्माण्डम् ४ । समु-द्रस्य मेघादिकृष्णवर्णवस्तु १ विदूरभूमिः २महाभारतम् ३ अपस्मारी ४ । पुरस्य स्वर्गः १कैलासः २ मनोरमबृहद्वस्तु ३ । रथस्य पुष्प-कम् १ वैकुण्ठः २ पुरी ३ पोतः ४ पृथ्वी ५ ।कामिनीमुखस्य चन्द्रः १ पद्मम् २ दर्पणः ३ ।कामिन्याः तडित् १ तारा २ स्वर्णलता ३स्वर्णवर्णा केतकी ४ । नायकस्य चन्द्रः १ कन्दर्पः२ ऐलः ३ अश्विनीकुमारः ४ । सभायाः सूर्य्य-मण्डलम् १ सुधर्म्मा २ गण्डकीपर्व्वतः ३ सुमेरुः ४गङ्गा ५ । पण्डितस्य बृहस्पतिः १ शुक्रः २ऋषिः ३ सरस्वती ४ । विरहिणः श्रीरामः १श्रीशिवः २ अजः ३ दुःखिव्यक्तिः ४ उन्मत्त-व्यक्तिः ५ चन्दनतरुः ६ शिवशिरश्चन्द्रः ७वाडवाग्नियुक्तसमुद्रः ८ वल्मीकः ९ चन्द्रशेखर-पर्व्वतः १० । दातुः कर्णः १ उषीनरः २ कल्प-वृक्षः ३ कामधेनुः ४ रोहणः ५ समुद्रः ६ मेघः ७बलिः ८ जैमिनिः ९ युधिष्ठिरः १० । वसन्त-ऋतोः मलयवायुः १ मद्यम् २ उन्मादरोगः ३ ।विरहिणं प्रति यमः १ अग्निः २ विषम् ३ सर्पः ४ ।ग्रीष्मऋतोः अग्निः १ विरहः २ विरहिणी-निश्वासः ३ सर्पनिश्वासः ४ । वर्षाऋतोः रात्रिः १समुद्रः २ गगनम् ३ नारायणः ४ । शरदृतोःकाशपुष्पादिरूपचामरैरावतगजाः १ चन्द्रः २ ।शीतऋतोः अपस्मारिव्यक्तिः १ राज्यशून्यराजा२ । शिशिरऋतोः राजागमनकालः १ ।गुणिनः समुद्रः १ पर्व्वतः २ पृथिवी ३ मदनः ४अश्विनौ ५ । सचिवस्य बृहस्पतिः १ । वाक्यस्यकोकिलशब्दः १ भ्रमरगुञ्जनम् २ वीणा-वाद्यम् ३ । इति कविकल्पलतायाम् ४ स्तवके ४कुसुमम् ॥