सात्त्विक (sAttvika)
This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
Capeller Eng
EnglishSpoken Sanskrit
English सात्त्विक sAttvika good
सात्त्विक sAttvika true
सात्त्विक sAttvika courageous
सात्त्विक sAttvika genuine
सात्त्विक sAttvika spirited
सात्त्विक sAttvika not artificial
सात्त्विक sAttvika virtuous internal
सात्त्विक sAttvika energetic
सात्त्विक sAttvika relating to or endowed with the quality sattva
सात्त्विक sAttvika natural
सात्त्विक sAttvika vigorous
सात्त्विक sAttvika caused by internal feeling or sentiment
सात्त्विक sAttvika pure
सात्त्विक sAttvika honest
सात्त्विक sAttvika unaffected
सात्त्विक sAttvika brave
सात्त्विक sAttvika state of body caused by some natural emotion
सात्त्विक sAttvika autumn night
सात्त्विक sAttvika particular kind of pUjA practised by the worshippers of durgA
सात्त्विक sAttvika offering or oblation
Apte
Englishसात्त्विक [sāttvika], (-की ) [सत्वगुणेन तत्कार्येण मनसा वा निर्वृत्तः ठञ्]
Real, essential.
True, genuine, natural.
Honest, sincere, good.
Virtuous, amiable.
Vigorous.
Endowed with the quality Sattva (goodness).
Belonging to or derived from the Sattva quality
ये चैव सात्त्विका भावाः 7.12
14.16.
Caused by internal feeling or sentiment (as of love), internal
तद्भूरिसात्त्विकविकारमपास्तधैर्यमाचार्यकं विजयि मान्मथमाविरासीत् 1.26.
कः An external indication of (internal) feeling or emotion, one of the kinds of Bhāvas in poetry
(these are eight: स्तम्भः स्वेदो$थ रोमाञ्चः स्वरभङ्गो$थ वेपथुः । वैवर्ण्यमश्रुप्रलय इत्यष्टौ सात्त्विकाः स्मृताः ॥ see S. D.* 164 also.
A Brāhmaṇa.
of Brahman.
An autumn night.-कम् An oblation (without pouring water). -की of Durgā.
Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form
Apte 1890
Englishसात्त्विक a. (की f.) [सत्त्वगुणेन तत्कार्येण मनसा वा निर्वृत्तः ठञ्] 1 Real, essential.
2 True, genuine, natural.
3 Honest, sincere, good.
4 Virtuous, amiable.
5 Vigorous.
6 Endowed with the quality Sattva (goodness).
7 Belonging to or derived from the Sattva quality
ये चैव सात्त्विका भावाः Bg. 7. 12, 14. 16.
8 Caused by internal feeling or sentiment (as of love), internal
तद्भूरिसात्त्विकविकारमपास्तधैर्यमाचार्यकं विजयि मान्मथमाविरासीत् Māl. 1. 26.
कः 1 An external indication of (internal) feeling or emotion, one of the kinds of Bhāvas in poetry
these are eight:
स्तंभः स्वेदोऽथ रोमांचः स्वरभंगोऽथ वेपथुः । वैवर्ण्यमश्रु प्रलय इत्यष्टौ सात्त्विकाः स्मृताः ॥ see S. D. 164 also.
2 A Brāhmaṇa.
3 N. of Brahman.
की N. of Durgā.
Monier Williams Cologne
Englishrelating to or endowed with the quality Sattva (i.e. ‘purity’ or ‘goodness’), pure, true, genuine, honest, good, virtuous (also applied to partic. Purāṇas which exalt Viṣṇu, 513),
internal, caused by internal feeling or sentiment,
Monier Williams 1872
Englishसात्त्विक सात्त्विक, अस्, ई, अम् (fr. सत्-त्व),
real, substantial, essential, natural, genuine, true,
honest, sincere, good, virtuous, excellent, amiable,
vigorous, energetic, pure (without the least admixture
of passion)
internal, pertaining to the internal feel-
ings
endowed with the Sattva Guṇa, (i. e. purity or
goodness, see गुण, सत्-त्व)
belonging to or pro-
ceeding from this Guṇa
(अस्), m. natural indication
of feeling or emotion, (constituting a class of Bhāvas
which hold a middle place between the Sthāyi-
bhāvas and Vyabhicāri-bhāvas in poetry and the
drama
they are described as eight particular states
of body and mind, viz. स्तम्भ, inability to move
स्वेद, perspiration
रोमाञ्च, horripilation
स्वर-
विकार, change of voice
वेपथु, tremor
वर्ण-
विकार, change of colour
अश्रु, tears
and प्रलय,
mental absorption)
a Brāhman
epithet of Brahmā
of the eighth creation by Prajā-pati
(ई), f., N. of
Durgā
a particular kind of पूजा practised by the
worshippers of Durgā
scil. तुष्टि, epithet of one of
the five kinds of external acquiescence (in the Sāṅ-
khya phil.
cf. सु-पारा).
Macdonell
EnglishBenfey
Englishसात्त्विक सात्त्विक, i. e. सत्त्व + इक,
I.
1. Endowed with the quality
सत्त्व, i. e. the best of qualities, Man.
3, 263.
2. Endowed with goodness,
Man. 12, 40.
3. Relating, belonging
to, or proceeding from, that quality,
Bhag. 7, 12
Man. 12, 31.
4. Good,
honest, true, Hit. i. d. 15, M.M.
sincere,
Mālat. 16, 3.
II. Brahman.
Hindi
Hindiअच्छाई में
Apte Hindi
Hindiसात्त्विक
वि* - सत्त्व + ठञ्
"वास्तविक, आवश्यक"
सात्त्विक
वि* - सत्त्व + ठञ्
"सत्य, असली, प्राकृतिक"
सात्त्विक
वि* - सत्त्व + ठञ्
"ईमानदार, निष्कपट, अच्छा"
सात्त्विक
वि* - सत्त्व + ठञ्
"सद्गुणी, मिलनसार"
सात्त्विक
वि* - सत्त्व + ठञ्
बलशाली
सात्त्विक
वि* - सत्त्व + ठञ्
सत्त्वगुण से युक्त
सात्त्विक
वि* - सत्त्व + ठञ्
सत्त्वगुण से संबद्ध या उत्पन्न
सात्त्विक
वि* - सत्त्व + ठञ्
आंतरिक भावनाओं से उत्पन्न
सात्त्विकः
- सत्त्व + ठञ्
"भावनाओं या संवेगों का बाह्य संकेत, काव्य में भावों का एक प्रकार"
सात्त्विकः
- सत्त्व + ठञ्
ब्राह्मण
सात्त्विकः
- सत्त्व + ठञ्
ब्रह्मा
L R Vaidya
EnglishsAttvika {% (I) a. (f. की) %} 1. Endowed with the quality of Satva
2. endowed with goodness
3. belonging to or coming from the Satva quality, ये चैव सात्त्विका भावाः Bg.vii.12
4. virtuous, amiable
5. honest, true, good, sincere
6. produced by feeling or sentiment, तद्भूरिसात्त्विकविकारमपास्तधैर्यमाचार्यकं विजयि मान्मथमाविरासीत् M.M.i.
Bopp
LatinLanman
EnglishWordnet
Sanskrit सच्चरित, सुशील, सदाचारिन्, न्यायाचार, धार्मिक, शुचि, दक्षिण, सात्त्विक, शुद्धात्मा
शोभनशीलविशिष्टः।
"सच्चरिताः व्यक्तयः समाजस्य नेतारः।"
सत्, साधु, पुण्यवत्, सात्त्विक, सत्यपर, सत्यरत, सत्यवृत्त, सधर्म, शुद्धकर्मन्, शुचिचरित्, विशुद्ध, शीलिन्, स्थितिमत्, प्राञ्जल, प्रगुण, सरल, अजिह्म, अशठ, आलि, उदार, ऋजूयु, निर्व्याज, निश्चक्रिक, निष्कैतव, निष्प्रपञ्च, निशठ, रजिष्ठ, वक्तृ, श्लक्ष्ण, सुप्रतीक
अकपटी सत्शीलः।
"सन्तः सदा पूजार्हाः सन्ति।"
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskritद्रुहिणो विरिञ्चिर्द्रुघणो विरिञ्चः परमेष्ठ्यजोऽष्टश्रवणः स्वयंभूः ।
कमनः कविः सात्त्विकवेदगर्भौ स्थविरः शतानन्दपितामहौ कः ॥ २११ ॥
धाता विधाता विधिवेधसौ ध्रुवः पुराणगो हंसगविश्वरेतसौ ।
प्रजापतिर्ब्रह्मचतुर्मुखौ भवान्तकृज्जगत्कर्तृसरोरुहासनौ ॥ २१२ ॥
शंभुः शतधृतिः स्रष्टा सुरज्येष्ठो विरिञ्चनः ।
हिरण्यगर्भो लोकेशो नाभिपद्मात्मभूरपि ॥ २१३ ॥
द्रुहिण (पुं), विरिञ्चि (पुं), द्रुघण (पुं), विरिञ्च (पुं), परमेष्ठिन् (पुं), अज (पुं), अष्टश्रवण (पुं), स्वयम्भू (पुं), कमन (पुं), कवि (पुं), सात्त्विक (पुं), वेदगर्भ (पुं), स्थविर (पुं), शतानन्द (पुं), पितामह (पुं), क (पुं), धातृ (पुं), विधातृ (पुं), विधि (पुं), वेधस् (पुं), ध्रुव (पुं), पुराणग (पुं), हंसग (पुं), विश्वरेतस् (पुं), प्रजापति (पुं), ब्रह्मन् (पुं), चतुर्मुख (पुं), भवान्तकृत् (पुं), जगत्कर्तृ (पुं), सरोरुहासन (पुं), शम्भु (पुं), शतधृति (पुं), स्रष्टृ (पुं), सुरज्येष्ठ (पुं), विरिञ्चन (पुं), हिरण्यगर्भ (पुं), लोकेश (पुं), नाभिभू (पुं), पद्मभू (पुं), आत्मभू (पुं)
स चतुर्विध आहार्यो रचितो भूषणादिना ।
वचसा वाचिकोऽङ्गेनाङ्गिकः सत्त्वेन सात्त्विकः ॥ २८३ ॥
आहार्य (पुं), वाचिक (पुं), आङ्गिक (पुं), सात्त्विक (पुं)
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskritसात्त्विकः, (सत्त्वात् सत्त्वगुणप्रधाणात् विष्णो-र्भूतः । सत्त्व + ठञ् ।) ब्रह्मा । (सात्त्वं सत्त्व-गुणोऽस्यास्तीति । ठन् । विष्णुः । इति महा-भारतम् । १३ । १४९ । १०६ ॥
) त्रिविध-भावान्तर्गतभावविशेषः । इति हेमचन्द्रः ॥
तस्य लक्षणं यथा, --“सत्त्वोत्कटे मनसि ये प्रभवन्ति भावा-स्ते सात्त्विका इति विदुर्म्मुनिपुङ्गवास्ते ।”इति सर्व्वानन्दः ॥
ते च यथा, --“स्वेदः स्तम्भोऽथ रोमाञ्चः स्वरभङ्गोऽथ वेपथुः ।वैवर्णमश्रुप्रलय इत्यष्टौ सात्त्विका मताः ॥
”प्रलयो मूर्च्छा । इति भरतः ॥
सात्त्विकः, त्रि, (सत्त्वेन निर्वृत्तः । तेन निर्वृत्त-मिति ठञ् ।) सत्त्वगुणनिष्पादितः । इत्यमरः ।१ । ७ । १६ ॥
सत्त्वं मनोगुण आशयो वा तेननिष्पादितः सात्त्विकः स्वेदादिः । सत्त्वशब्दात्ढघे कादिति ष्णिकः । इति भरतः ॥
* ॥
सत्त्व-गुणयुक्तः । तद्विवरणं यथा, गीतायाम् । १७ । ४ ।“यजन्ते सात्त्विका देवान् यक्षरक्षांसि राजसाः ।प्रेतान् भूतगणांश्चान्ये यजन्ते तामसा जनाः ॥
”सात्त्विकयज्ञो यथा, गीतायाम् । १७ । ११ ।“अफलाकाङ्क्षिभिर्यज्ञो विधिदृष्टो य इज्यते ।यष्टव्यमेवेति मनः समाधाय स सात्त्विकः ॥
”सात्त्विकतपो यथा, तत्रैव । १७ । १७ ।“श्रद्धया परया तप्तं तपस्तत्त्रिविधं नरैः ।अफलाकाङ्क्षिभिर्युक्तैः सात्त्विकं परिचक्षते ॥
”सात्त्विकदानं यथा, तत्रैव । १७ । २० ।“दातव्यमिति यद्दानं दीयतेऽनुपकारिणे ।देशे काले च पात्रे च तद्दानं सात्त्विकं स्मृतम् ॥
”सात्त्विकयोगो यथा, तत्रैव । १८ । ९ ।“कार्य्यमित्येव यत् कर्म्म नियतं क्रियतेऽर्ज्जुन ।सङ्गं त्यक्त्वा फलञ्चैव स त्यागः सात्त्विको मतः ॥
”सात्त्विकज्ञानं यथा, तत्रैव । १८ । २० ।“सर्व्वभूतेषु येनैकं भावमव्ययमीक्षते ।अविभक्तं विभक्तेषु तज्ज्ञानं विद्धि सात्त्वि-कम् ॥
”सात्त्विककर्म्म यथा, तत्रैव । १८ । २३ ।“नियतं सङ्गरहितमरागद्बेषतः कृतम् ।अफलप्रेय्सुना कर्म्म यत्तत् सात्त्विकमुच्यते ॥
”सात्त्विकबुद्धिर्यथा, तत्रैव । १८ । ३० ।“प्रवृत्तिञ्च निवृत्तिञ्च कार्य्याकार्य्ये भयाभये ।बन्धं मोक्षञ्च या वेत्ति बुद्धिः सा पार्थ सात्त्विकी ॥
”सात्त्विकी धृतिर्यथा, तत्रैव । १८ । ३३ ।“धृत्या यया घारयते मनःप्राणेन्द्रियक्रियाः ।योगेनाव्यभिचारिण्या धृतिः सा पार्थ !सात्त्विकी ॥
”सात्त्विकसुखं यथा, तत्रैव । १८ । ३७ ।“यत्तदग्रे विषमिव परिणामेऽमृतोपमम् ।तत् सुखं सात्त्विकं प्रोक्तमात्मबुद्धिप्रसादजम् ॥
”सात्त्विकपुराणानि यथा, --“वैष्णवं नारदीयञ्च तथा भागवतं शुभम् ।गारुडञ्च तथा पाद्मं वाराहं शुभदर्शने ।सात्त्विकानि पुराणानि विज्ञेयानि शुभानि वै ॥
”सात्त्विकस्मृतयो यथा, --“वाशिष्ठञ्चैव हारीतं व्यासं पाराशरं तथा ।भारद्वाजं काश्यपञ्च सात्त्विका मुक्तिदाःशुभाः ॥
”इति पाद्मोत्तरखण्डे ४३ अध्यायः ॥
सात्त्विकप्रियाहारा यथा, --“आयुःसत्त्वबलारोग्यसुखप्रीतिविवर्द्धनाः ।रस्याः स्निग्धाः स्थिरा हृद्या आहाराःसात्त्विकप्रियाः ॥
”इति श्रीभगवद्गीतायाम् । १७ । ८ ॥
सात्त्विककर्त्ता कर्त्तृशब्दे सात्त्विकाहार आहार-शब्दे च द्रष्टव्यः ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskritसात्त्विक सत्त्वात् सत्त्वगुणप्रधानात् विष्णोर्भवति ठञ् ।१ चतुर्मुखे ब्रह्मणि हेमच० । तस्य विष्णुनाभिकमलजत्वात्तथात्वम् । सत्त्वमेव सात्त्वमस्त्यस्य ठन् । २ विष्णौ ।सत्त्वगुणेन तत्कार्य्येण मनसा वा निर्वृत्तः ठञ् । ३ स-त्त्वगुणजाते ४ सत्त्वप्रधानमनोविशेषजाते च । ५ शृङ्गा-रादिरसानुगुणे भावभेदे सा० द०“उक्ताः स्त्रीणामलङ्कारा अङ्गजाश्च स्वभावजाः । तद्रूपाःसात्त्विका भावास्तथा चेष्टाः परा अपि । विकाराः सत्त्व-सम्भूताः सात्त्विकाः परिकीर्त्तिताः । सत्त्वमात्रोद्भवत्वात्तेभिन्ना अप्यनुभावतः । स्तम्भः स्वेदोऽथ रोमाञ्चः स्वर-भङ्गोऽथ वेपथुः । वैवर्ण्यमश्रु प्रलय इत्यष्टौ सात्त्विकास्मृताः” । एतेषां लक्षणानि तत्तच्छब्दे दृश्यानि ।स्त्रीणां यौवने सत्त्वजाते ६ अलङ्कारभेदे सा० द० “यौवनेसत्त्वजास्तासामष्टाविंशतिसंख्यकाः” । अलङ्कारशब्दे ४०८पृ० दृश्यम् । ७ सत्त्वप्रधाने । ८ देवीपूजाभेदे स्त्री “शा-रदी चण्डिकापूजा त्र्विधा परिकीर्त्तिता । सात्त्विकोराजसी चैव तामसी चति तां शृणु । सात्त्विको जप-यज्ञैश्च नैवेद्यैश्च निरामिषैः” ति० त० । ९ भावभेदे “सत्त्वोत्कटे मनसि ये प्रभवन्ति भावास्ते सात्त्विका इतिविदुर्मुनिपुङ्गवास्तु” सर्वान० । १० सत्त्वप्रधाने पुराण-भेदे “वैष्णवं नारदीयञ्च तथा भागवतं शुभम् । गारु-डञ्च तथा पाद्मं वाराहं शुभदर्शने! । सात्त्विकानि पुरा-णानि विज्ञेयानि शुभानि वै । सात्विकेषु पुराणेषुविष्णुमाहात्म्यवर्णनम्” उपपुराणशब्दे दृश्यम् ।११ स्मृतिभेदे स्त्री “वासिष्ठं चैव हारीतं व्यासं पारा-शरं तथा । भारद्वाजं काश्यपञ्च सात्त्विक्यो मुक्तिदाःशुभाः” पद्मपु० उत्त० ४३ अ० । १२ दुर्गायां स्त्री ङीप् ।१३ गीतोक्तेषु श्रद्धादिभेदेषु यथायथं यथा“सत्त्वानुरूपा सर्वस्य श्रद्धा भवति भारत! । श्रद्धामयोऽयं पुरुषो यो यच्छ्रद्धः स एव सः । यजन्ते सात्त्विकादेवान्” (श्रद्धा) “आहारस्त्वपि सर्वस्य त्रिविधो भवतिप्रियः । यज्ञस्तपस्तथा दानं तेषां भेदमिमं शृणु” इत्यु-पक्रमे “आयुःसत्त्वबलारोग्यसुखप्रीतिविवर्द्धनाः ।रस्याः स्निग्धाः स्थिरा हृद्या आहाराः सात्त्विकप्रियाः” (आहारः) “अफलाकाङ्क्षिभिर्यज्ञो विधिदृष्टोय इज्यते । यष्टव्यमेवेति मनः समाधाय स सात्त्विकः”(यज्ञः) “श्रद्धया परया तप्तं तपस्तत्त्रिविधं नरैः ।अफलाकाङ्क्षिभिर्युक्तैः सात्त्विकं परिचक्षते” (कायिकादित्रिविधं तपः) “दातव्यमिति यद्दानं दीयतेऽनुपकारिणे ।देशे काले च पात्रे च तद्दानं सात्त्विकं मतम्” (दानम्)“सर्वभूतेषु येनैकं भावमव्ययमीक्षते । अविभक्तं विभ-क्तेषु तज्ज्ञानं विद्धि सात्त्विकम्” (ज्ञानम्) “नियतंसङ्गरहितमरागद्वेषतः कृतम् । अफलप्रेप्सुना कर्मयत्तत् सात्त्विकमुच्यते” (कर्म) “मुक्तसङ्गोऽनहंवादीधृत्युत्साहसमन्वितः । सिद्ध्यसिद्ध्योर्निर्विकारः कर्त्ता सात्त्विक उच्यते” (कर्त्ता) “प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च कार्य्या-कार्य्ये भयाभये । बन्धं मोक्षं च या वेत्ति बुद्धिः सापार्थ! सात्त्विकी” (बुद्धिः) “धृत्या यया धारयते मनःप्राणेन्द्रियक्रियाः । योगेनाव्यभिचारिण्या धृतिः सापार्थ! सात्त्विकी” (धृतिः) “यत्तदग्रे विषमिव परिणाभे-ऽमृतोपमम् । तत् सुखं सात्त्विकं प्रोक्तमात्मबुद्धिप्रसादजम्”(सुखम्) “कार्य्यमित्येव यत् कर्म नियत कुरुतेऽर्जुन! ।सङ्गं त्यक्त्वाफलं चैव स त्यागः सात्त्विको मतः” (त्यागः) ।तत्र सात्त्विकाहारस्य चित्तशुद्धौ हेतुत्वं छान्दो० उक्तंयथा “आहारशुद्धौ सतवशुद्धिः सत्त्वशुद्धौ ध्रुवा स्मृतिः” ।सत्त्वं मनः । “अन्नमयं हि सौम्य! मनः इत्यादिना” तस्यअन्नमयत्वस्य तत्रोक्तेस्तथात्वम् । साख्यमतासद्धे सत्त्वप्रधाने१४ महत्तत्तवे १५ अहङ्कारतत्तवे च “सात्तिवकी राजस-श्चैव तामसश्च त्रिधा महान्” सां० प्र० धृतवाक्यम् । “सा-त्त्विकमेकादशकं प्रवर्त्तते वैकृतादहङ्कारात्” सां० सू०एकादशानां पूरणमेकादशकं मनः षोडशात्मगणमध्येसात्तिवकम् । अतस्तद्वैकृतात् सात्तिवकाहङ्काराज्जायतइत्यर्थः । “वैकारिकस्तैजसश्च तामसश्चेत्यहं त्रिधा । अह-न्तत्तवाद्विकुर्वाणान्मनो वेकारिकादभूत् । वैकारिकाश्च येदेवा अर्थाभिव्यञ्जनं यतः” सा० प्र० ध० वाक्यम् । १६ अध्यव-सायादौ च “अध्यवसायो बुद्धिर्धमो ज्ञानं विराग ऐश्व-र्य्यम् । सात्तिवकमेतद्रूपं तामसमस्माद्विपर्य्यस्तम्” सां० का० ।“सात्त्विक एकादशकः प्रवर्त्तते वैकृतादहङ्कारात् । भूतादे-स्तन्मात्रः स तामसस्तैजसादुभयम्” सां० का० “प्रका-शलाघवाभ्यामेकादशक इन्द्रियगणः सात्त्विको वैकृतात्सात्तिवकादहङ्कारात् प्रवर्त्तते” तत्तवकौ० ।
Burnouf
FrenchNo entries for this word is found.
What is this? (Hidden Dictionary)
To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.
How to hide/unhide dictionary?
Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.