| YouTube Channel

साङ्ख्य (sAGkhya)

 
शब्दसागरः
English
सांख्य
mfn.
 (-ख्यः-ख्यी-ख्यं) See साङ्ख्य ।
साङ्ख्य
mfn.
 (-ङ्ख्यः-ङ्ख्यी-ङ्ख्यं)
1. Numeral, relating to number.
2. Deliberating, reasoning.
3. Rational, discriminative.
m.
(-ङ्ख्यः)
1. The Sānkhya system of philosophy, ascribed
originally to the Muni KAPILA, and so called as enumera-
ting twenty-five Tatwas or true principles
its object is
to effect the final liberation of the twenty-fifth Tatwa, viz.
Purusha, (the soul, ) from the fetters of the phenomenal crea-
tion by conveying a correct knowledge of the twenty-four
other Tatwas
the Sānkhya system agrees with Vedāntism in
being synthetical, so differing from the analytical Nyāya
its
great point of divergence from the Vedānta is its maintaining
two principles, which the Vedānta denies.
2. A follower of the
Sānkhya system of philosophy.
E.
 सङ्ख्या number, &c., अण्
aff.
Capeller Eng
English
सांख्य
a.
 relating to the number (g. )
n.
N.
 of a
philosophical system,
m.
 an adherent of it.
Yates
English
साङ्ख्य (ङ्ख्यः-ङ्ख्या-ङ्ख्यं)
m.
 The
Sānkhya
philosophy.
a. Numerical, logi-
cal.
Spoken Sanskrit
English
साङ्ख्य sAGkhya
m.
 one who calculates or discriminates well
Wilson
English
साङ्ख्य
mfn.
 (-ङ्ख्यः-ङ्ख्यी-ङ्ख्यं)
1 Numeral, relating to number.
2 Rational, discriminative.
m.
 (-ङ्ख्यः) The Sāṃkhya system of
philosophy, ascribed originally to the Muni KAPILA.
E.
 संख्या number, &c., and अण्
aff.
Apte 1890
English
सांख्य a. [संख्यया निर्वृत्तं अण्] 1 Relating to number.
2 Calculating, enumerating.
3 Discriminative.
4 Deliberating, reasoning, a reasoner
त्वं गतिः सर्वसांख्यानां योगिनां त्वं परायणं Mb.
ख्यः,
ख्यं N. of one of the six systems of Hindu philosophy, attributed to the sage Kapila
(this philosophy is so called because it ‘enumerates’ twentyfive Tattvas or true principles
and its chief object is to effect the final emancipation of the twenty-fifth Tattva, i. e. the Puruṣa or soul, from the bonds of this worldly existence-the fetters of phenomenal creation-by conveying a correct knowledge of the twenty-four other Tattvas and by properly discriminating the Soul from them. It regards the whole universe as a development of an inanimate principle called Prakṛti q. v., while the Puruṣa is altogether passive and simply a looker-on. It agrees with the Vedānta in being synthetical and so differs from the analytical Nyāya or Vaiśeṣika
but its great point of divergence from the Vedānta is that it maintains two principles which the Vedānta denies, and that it does not admit God as the creator and controller of the universe, which the Vedānta affirms)
सांख्यमिव कपिलाधिष्ठितं K.
ख्यः 1 A follower of the Sāṃkhya philosophy
Bg. 3. 3, 5. 5.
2 An epithet of Śiva.
Comp.
प्रसादः,
मुख्यः epithets of Śiva.
Monier Williams Cologne
English
सांख्य
mfn.
 (fr. सं-ख्या) numeral, relating to number,
W.
relating to number (in
gram.
 as expressed by the case-terminations
&c.
 ),
Pat.
rational, or discriminative,
W.
सांख्य
m.
 one who calculates or discriminates well, (esp. ) an adherent of the Sāṃkhya doctrine,
CūlUp.
MBh.
&c.
N.
 of a man,
Car.
patr. of the Vedic Ṛṣi Atri,
Anukr.
N.
 of Śiva,
MBh.
सांख्य
n.
 (accord. to some also
m.
 )
N.
 of one of the three great divisions of Hindū philosophy (ascribed to the sage Kapila [q.v.], and so called either from ‘discriminating’, in general, or, more probably, from ‘reckoning up’ or ‘enumerating’ twenty-five Tattvas [See तत्त्व] or true entities [twenty-three of which are evolved out of Prakṛti ‘the primordial Essence’ or ‘first-Producer’], viz. Buddhi, Ahaṃkāra, the five Tan-mātras, the five Mahā-bhūtas and Manas
the twenty-fifth being Puruṣa or Spirit [sometimes called Soul] which is neither a Producer nor Production [see विकार], but wholly distinct from the twenty-four other Tattvas, and is multitudinous, each separate Puruṣa by its union with Prakṛti causing a separate creation out of Prakṛti, the object of the philosophy being to effect the final liberation of the Puruṣa or Spirit from the fetters caused by that creation
the Yoga [q.v.] branch of the Sāṃkhya recognizes a Supreme Spirit dominating each separate Puruṣa
the Tantras identify Prakṛti with the wives of the gods,
esp.
 with the wife of Śiva
the oldest systematic exposition of the S° seems to have been by an author called Pañca-śikha [the germ, however, being found in the Ṣaṣṭi-tantra, of which only scanty fragments are extant]
the original Sūtras were superseded by the S° of Īśvara-kṛṣṇa, the oldest manual on the S° system that has come down to us and probably written in the 5th century
A.
 D., while the S°-sūtras or Ś° and Tattva-samāsa, ascribed to the sage Kapila, are now thought to belong to as late a date as the 14th or 15th century or perhaps a little later),
ŚvetUp.
MBh.
&c.
 ,
IW.
 73
&c.
RTL.
Monier Williams 1872
English
साङ्ख्य साङ्ख्य, अस्, आ, अम्, (fr. सङ्-ख्या),
relating to number or calculation, reckoning up, cal-
culating, enumerating, deliberating, reasoning
ra-
tional, discriminative
(अस्, अम्), m. n., N. of one
of the three great divisions of Hindū philosophy,
(ascribed to the sage Kapila, q. v., and so called as
‘reckoning up’ or ‘enumerating’ twenty-five Tat-
tvas or true principles, its object being to effect the
final liberation of the twenty-fifth Tattva [Puruṣa,
the Soul] from the fetters of the phenomenal crea-
tion by conveying the correct knowledge of the
twenty-four other Tattvas, and rightly discriminating
the Soul from them
these twenty-four principles
are divided into eight Prakṛtis or Producers and six-
teen Vikāras or Productions
the eight Producers
start from a Mūla-prakṛti or original Producer
[variously called Pradhāna, ‘chief one
’ A-vyakta,
‘unevolved
’ Brahman, ‘supreme
’ Māyā, ‘power
of illusion
’ Bahu-dhānaka, ‘much-containing’],
which is emphatically the Prakṛti, ‘First-producer, ’ or
‘Originant, ’ being a kind of primordial germ whence
all the twenty-three remaining Tattvas are evolved
its first production is the 2nd Tattva, viz. Buddhi,
Intellect [sometimes called महत् from its being
the great source of the two other internal organs
or instruments, Ahaṅkāra and Manas, which are
both modifications of it]
3rd in order comes Ahaṅ-
kāra, ‘the I-making’ principle or sense of indi-
viduality
4th come the five Tan-mātras or subtile
elementary particles out of which the five grosser
elements are evolved
the preceding eight principles
constitute the Producers, [all but the first being of
course in one sense also Productions]
then follow,
as proceeding from the Tan-mātras, the five Sthūla-
bhūtas or grosser elements [also called Mahā-bhūta],
viz. a. आकाश, space or ether, having the Guṇa or
property of sound [शब्द], which is the Viṣaya
or object of apprehension for the corresponding
Indriya or organ, the Ear
b. वायु, air, having the
Guṇa or property of tangibility or touch [स्पर्श],
which is the Viṣaya for the Skin
c. तेजस् or
ज्योतिस्, fire or light, having the property of form or
colour [रूप], which is the Viṣaya for the Eye
d. आपस्, water, having the property of savour or
taste [रस], which is the Viṣaya for the Tongue
e. पृथिवी or भूमि, earth, having the property of
odour or smell [गन्ध], which is the Viṣaya for
the Nose, [see गुण]
each of these elements after
the first having also the Guṇa or Guṇas of the pre-
ceding besides its own, and these Guṇas being some-
times identified with the Tan-mātras
then follow
the eleven organs, produced like the Tan-mātras from
the 3rd Tattva Ahaṅkāra, forming with them a
class of sixteen [षोडशकः]
these eleven organs
are the five above-named Buddhīndriyāṇi or organs
of sense, viz. ear, skin, eye, tongue, nose
the five
Karmendriyāṇi or organs of action, viz. larynx, hand,
foot, arms, and organ of generation
and an eleventh
organ called Manas, commonly translated ‘mind, ’
which stands between both sets of Indriyas as an in-
ternal organ of perception and action, or of cogni-
tion and volition, [see मनस्]: the twenty-fifth
Tattva, Puruṣa or Soul, is to be wholly distinguished
from the twenty-four just enumerated
it is neither
a Producer nor Production
it is altogether passive,
and simply a looker-on, having nothing whatever to
do with the acts of creation, which it only contem-
plates, uniting itself with unintelligent Prakṛti, as
a lame man mounted on a blind man's shoulders,
for the sake of observing and enjoying the acts of
this Prakṛti, who herself cannot see or observe any-
thing
without that union no creation can take
place any more than can the birth of a child without
the union of male and female
this view of creation
implies the eternal existence of innumerable separate
individual souls, each soul by its junction with Pra-
kṛti causing the creation of its own phenomenal
world, which world, however, has an existence of
its own independent of all connection with the par-
ticular Puruṣa to which it is joined
moreover, each
soul is invested in the first place with a subtile body
[लिङ्ग-शरीर or सूक्ष्म-शरीर] composed of
Buddhi, Ahaṅkāra, the five Tan-mātras, and the
eleven organs, and afterwards with a grosser body
formed of the five elements
the former accompany-
ing the soul through all its transmigrations, while the
latter perishes
this system also teaches that Prakṛti
and its products may be regarded as made up of
three ingredients in a state of equipoise, viz. Sattva,
Rajas, and Tamas, Goodness, Passion, and Darkness,
commonly called Guṇas, but rather substances than
qualities, and more correctly translated ‘fetters, ’ be-
cause they are like a triple-stranded rope [see
गुण] which binds and confines the soul: the Sāṅ-
khya system agrees with the Vedānta in being
synthetical, and so differing from the Analytical
Nyāya
its great point of divergence from the
Vedānta is in maintaining two principles which the
Vedānta denies, [see वेदान्त]
it is said to be
atheistical as ignoring all notice of a Supreme Soul,
whose existence is, however, established by the Yoga
branch of the Sāṅkhya proper, [see योग]: the
vague outlines of the system before its crystallization
into a distinct school of dualism are propounded in
the first Book of Manu: its more fully developed
doctrines are contained in the Sāṅkhya-sūtras ascribed
to Kapila, in the Tattva-samāsa, or Summary of
Principles, ascribed to the same author, in the
Sāṅkhya-kārikā [see below], and the numerous
commentaries on these works, some of which are
enumerated below: the Buddhist system and that
of bishop Berkeley in Europe have many points of
connection with the Sāṅkhya, but the modern phi-
losophers of India pay far more attention to the
Nyāya and Vedānta)
a follower of the Sāṅkhya
system of philosophy
a patronymic of the Vedic
Ṛṣi Atri
epithet of Śiva.
—साङ्ख्य-कारिका, f.,
N. of a collection of memorial verses or stanzas by
Īśvara-kṛṣṇa in which a summary of the Sāṅkhya
system is given.
—साङ्ख्य-कारिका-भाष्य, अम्,
n., N. of a commentary by Gauḍa-pāda on the
Sāṅkhya-kārikā.
—साङ्ख्य-कौमुदी, f. = साङ्-
ख्य-तत्त्व-कौमुदी
N. of another commentary
by Rāma-kṛṣṇa-bhaṭṭācārya on the Sāṅkhya-
kārikā.
—साङ्ख्य-क्रम-दीपिका, f., N. of a com-
mentary on the Tattva-samāsa.
—साङ्ख्य-चन्-
द्रिका, f., N. of a commentary on the Sāṅkhya-
kārikā by Nārāyaṇa-tīrtha.
—साङ्ख्य-तत्त्व-कौ-
मुदी, f., N. of a commentary on the Sāṅkhya-
kārikā by Vācaspati-miśra.
—साङ्ख्य-तत्त्व-प्र-
दीप, अस्, m., N. of a brief exposition of the Sāṅkhya
system by Kavi-rāja-yati.
—साङ्ख्य-तत्त्व-विलास,
अस्, m., N. of a commentary by Raghunātha-tarka-
vāgīśa-bhaṭṭācārya on the Sāṅkhya-tattva-kaumudī.
—साङ्ख्य-प्रवचन, अम्, n. ‘exposition or in-
terpretation of the Sāṅkhya system, ’ N. given by
the commentator Vijñāna-bhikṣu to the six books
containing the Sūtras of the Sāṅkhya system of
philosophy ascribed to Kapila
N. of the Yoga-sūtras
(ascribed to Patañjali, see योग-सूत्र
the title
Sāṅkhya-pravacana appears to be more properly ap-
plied to this division of the Sāṅkhya).
—साङ्ख्य-
प्रवचन-भाष्य, अम्, n., N. of a commentary
on the Sāṅkhya-sūtra by Vijñāna-bhikṣu.
—साङ्-
ख्य-प्रसाद, अस्, m. epithet of Śiva.
—साङ्ख्य-
भाष्य, अम्, n. = साङ्ख्य-प्रवचन-भाष्य।
—साङ्ख्य-भिक्षु, उस्, m. a particular kind of
mendicant.
—साङ्ख्य-मुख्य, अस्, m. epithet of
Śiva.
—साङ्ख्य-योग, अस्, m. ‘application of the
Sāṅkhya doctrine to the knowledge of spirit, ’ N. of
the second chapter of the Bhagavad-gītā, (perhaps so
named as setting forth both the Sāṅkhya and Yoga
doctrines in regard to the soul
according to Śabda-
k. = ज्ञान-योग or ब्रह्म-विद्या।)
—साङ्ख्य-
योग-प्रवर्तिन्, ई, m. epithet of Śiva.
—साङ्ख्य-
वृत्ति-प्रकाश, अस्, m. = साङ्ख्य-तत्त्व-विलास।
—साङ्ख्य-वृत्ति-सार, अस्, m., N. of a commen-
tary on the Sāṅkhya-sūtra by Mahā-deva Sarasvatī.
—साङ्ख्य-शास्त्र, अम्, n. the Sāṅkhya doctrine
or system of philosophy
any treatise upon it.
—साङ्ख्य-सार or साङ्ख्य-सार-विवेक, अस्, m.,
N. of a work by Vijñāna-bhikṣu.
—साङ्ख्य-
सूत्र, अम्, N. of six books of aphorisms of the
Sāṅkhya philosophy ascribed to Kapila, (the number
of aphorisms is said to be 526.)
—साङ्ख्य-सूत्र-
विवरण, अम्, n., N. of a commentary on the Tat-
tva-samāsa.
—साङ्ख्यार्थ-तत्त्व-प्रदीपिका (°य-
अर्°), f., N. of a brief exposition of the Sāṅkhya
system by Bhaṭṭa-keśava.
—साङ्ख्यार्थ-सङ्ख्या-
यिक (°य-अर्°) = साङ्ख्य-तत्त्व-विलास.
—साङ्-
ख्यालङ्कार (°य-अल्°), अस्, m. = साङ्ख्य-क्रम-
दीपिका।
Macdonell
English
सांख्य sāṃkhya,
a.
 [saṃkhyā] relating to 🞄grammatical number
m.
 calculator, deliberator
🞄adherent of the Sāṃkhya doctrine
n.
 the 🞄philosophical system, attributed to Kapila, 🞄which enumerates the twenty-five Tattvas or 🞄principles (an evolutionaist doctrine): -puruṣa,
m.
 the universal soul in the Sāṃkhya 🞄system
-yoga,
n.
 the Sāṃkhya and the 🞄Yoga systems
m.
 the theistical Sāṃkhya-Yoga
🞄-vādin,
m.
 adherent of the theistical 🞄Sāṃkhya-Yoga.
Benfey
English
साङ्ख्य साङ्ख्य, i. e. संख्य + अ,
I.
adj.
1. Numeral, relating to number.
2. Deliberating, reasoning, Bhag. 3, 3.
3. Rational, discriminative.
II.
m.
The Sāṅkhya system of philosophy,
Bhāg. P. 5, 18, 33
Bhag. 2, 39.
Hindi
Hindi
भारतीय दर्शन के स्कूलों के (प्रणाली)
Apte Hindi
Hindi
साङ्ख्य
वि* - सङ्ख्या + अण्
संख्या संबंधी
साङ्ख्य
वि* - सङ्ख्या + अण्
"आकलन कर्ता, गणक"
साङ्ख्य
वि* - सङ्ख्या + अण्
विवेचन
साङ्ख्य
वि* - सङ्ख्या + अण्
"विचारक, तार्किक, तर्क कर्ता"
साङ्ख्यः
पुं*
 - सङ्ख्या + अण्
छः हिन्दू दर्शनों में से एक जिसके प्रणेता कपिल मुनि माने जाते हैं
साङ्ख्यम्
नपुं*
 - सङ्ख्या + अण्
छः हिन्दू दर्शनों में से एक जिसके प्रणेता कपिल मुनि माने जाते हैं
साङ्ख्यः
पुं*
 - सङ्ख्या + अण्
सांख्य शास्त्र का अनुयायी
L R Vaidya
English
sAMKya {% (I) a. (f. ख्या) %} 1. Numeral, relating to number
2. deliberating, reasoning, ज्ञानयोगेन सांख्यानां कर्मयोगेन योगिनाम् Bg.iii.3.
sAMKya {% (II) m. %} 1. Name of one of the six systems of Hindu philosophy, ascribed to the sage Kapila and so called as enumerating twenty-five Tatvas or true principles
its object is to effect the final Liberation of the twenty-fifth Tatva, viz., purusha (the soul) from the fetters of the phenomenal creation by conveying a correct knowledge of the twenty-four other Tatvas
the Sānkhya system agrees with Vedāntism in being synthetical, so differing from the analytical Nyāya
its great point of divergence from the Vedānta is its maintaining two principles, which the Vedānta denies
2. a follower of the Sānkhya system of philosophy.
Bopp
Latin
साङ्ख्य (a सङ्ख्या s. अ) Adj. cogitans, ratiocinans. BH.
3. 3. 5. 5. 13. 24. Subst. n.
1) doctrina rationalis, ratio-
cinatio. BH. 2. 39. 5. 4.
2) systema philosophicum, Kapilo
adscriptum.
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 साङ्ख्य
adjective
सङ्ख्यया सम्बद्धं सङ्ख्यायाः वा।
"परीक्षणस्य परिणामः शुद्धः साङ्ख्यः च भवेत्।"
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
नैयायिकस्त्वाक्षपादो यौगः सांख्यस्तु कापिलः ।
-wordlist-
नैयायिक (पुं), आक्षपाद (पुं), यौग (पुं), साङ्ख्य (पुं), कापिल (पुं)
Mahabharata
English
Sāṅkhya(ṃ), a system of philosophy, propounded by Kapila. § 138 (Daksha Prācetasa): I, 75, 3132 (ºjñānaṃ, Nārada taught the sons of Daksha the S.).--§ 265 (Loka-pālasabhākriyāp.): II, 5, 141 (º-yogavibhāgajñaḥ, sc. Nārada). --§ 308 (Āraṇyakap.): III, 2, 61 (Yoge Sºe ca kuśalaḥ, sc. Śaunaka).--§ 493 (Āṅgirasa): III, 221, 14197 (º-Yogapravartakaḥ, sc. Kapila).--§ 576 (Bhagavadgītāp.): VI, 26, 917
29, 1039 (º-Yogau)
37, 1345
42, 1467.--§ 602 (Droṇavadhap.): VII, 192, 8857 (paramaṃ Sºm āsthitaḥ). --§ 639 (Rājadh.): XII, 50, 1838 (Yoge Sºe ca niyatā ye ca dharmāḥ).--§ 661 (Mokshadh.): XII, 196, 7154 (º-Yogakriyāvidhiḥ)
7157 (º-Yogau), 7158 (do.).--§ 668b (Pañcaśikhavākya): XII, 219, 7900 (abravīt paramaṃ mokshaṃ yat tat Sºe 'bhidhīyate, sc. Pañcaśikha).--§ 677 (Mokshadh.): XII, 237, 8673, 8674 (Yoge Sºe pi ca)
240, 8736
241, 8768 (ºjñānena).--§ 688 (do.): XII, 276, 9912 (ºjñānaṃ). --§ 696b (Dakshaprokta-Śivasahasranāmastotra): XII, 285, 10467 (º-Yogāt).--§ 704 (Mokshadh.): XII, 301, 11037 (ºe Yoge ca), 11038, 11041
302, 11099, 11110 (ºjñāne), 11198, (jñānaṃ, adj.?), 11203, †11206, †11207, †11209, †11211 (the doctrines of the S. briefly expounded).--§ 705 (do.): XII, 303, 11232 (śāstre, adj.?)
306, 11347 (ekaṃ Sºñ ca Yogañ ca), 11361 (º-Yoge ca kuśalāḥ)
307, 11372 11393 (ºjñānaṃ), 11397, 11409 (ºdarśanaṃ)
308, 11418 (ºdarśanaṃ), 11420, 11461 (º-Yogau)
309, 11483 (ºśrutinidarśanāt).--§ 707 (do.): [314, 11610 (saṅkhyānadarśinaḥ)]
315, 11653 (ºjñānaṃ)
316, 11673 (ºdarśanaṃ)
317, 11675 (ºjñānaṃ), 11676 (ºsamaṃ), 11678
318, 11722 (saSºdhāraṇaṃ)
319, 11735 (º-Yogepsitaṃ), 11790 (ºjñānaṃ), 11810 (ºdharme), 11822 (ºjñānaṃ).--§ 709b (SulabhāJanakasaṃv.): XII, 321, 11876 (ºjñāne), 11931 (ºkramau). --§ 717b (Nārāyaṇīya): XII, 340, 12932 (ºniścitaniścayāḥ), 12976 (º-Yogakṛtaṃ…Pañcarātrānuśabditaṃ)
341, 13080 (ºjñānaviśāradāḥ)
342, 13137
348, 13530, 13537
349, 13621 (º-Yogena), 13629 (º-Yogaṃ)
350, 13637 (º-Yogaṃ), 13702, 13703 (ºsya vaktā Kapilaḥ), †13711
351, 13714 (º-Yogavicāraṇe).--§ 717d (Brahma-Rudrasaṃv.): XII, 352, 13746 (vidhinā, adj.?), 13763 (ºjñāne).--§ 726 (Ānuśāsanik.): XIII, 10, 470.--§ 730g (Upamanyu): XIII, 14, 789 (º-Yogārthadaṃ, sc. Śiva), 910 (ºe Purusha ucyate, sc. Śiva).--§ 730 (Ānuśāsanik.): XIII, 18, †1374. --§ 732 (do.): XIII, 22, 1542.--§ 746 (do.): XIII, 75, 3645 (ºśūrāḥ).--§ 769 (do.): XIII, 149, 7075.--§ 771 (do.): XIII, 151, 7132.--§ 795b (Janaṃejaya): XVIII, 5, 185 (º-Yogavatā, sc. Vyāsa).
Sāṅkhya, pl. (ºāḥ), the followers of the Sāṅkhya system. § 310b (Sūrya): III, 3, 167 (tvaṃ gatiḥ sarva-Sºānāṃ, sc. Sūrya).--§ 576 (Bhagavadgītāp.): VI, 27, 953
29, 1040. --§ 637 (Rājadh.): XII, 47, 1642 (yaṃ prāhuḥ saptadaśaṃ Sºāḥ, sc. Kṛshṇa).--§ 668b (Pañcaśikhavākya): XII, 218, 7889 (yam āhur Kapilaṃ Sºāḥ paramarshiṃ Prajāpatiṃ).-§ 677 (Mokshadh.): XII, 237, 8679, 8685 (sg.).--§ 704 (do.): XII, 301, 11038, 11040, 11043
302, 11100, 11133, 11151 (Kāpilāḥ), 11158, 11169, 11197, 11202, †11205 (?), †11208, 11209.--§ 705 (do.): XII, 306, 11346, 11347, 11359 (º-Yogāḥ): 307, 11409, 11410, 11462, 11464.--§ 707 (do.): XII, 311, 11550
316, 11673, 11678
319, 11780, 11794 (º-Yogāḥ), 11802, 11810, 11825. --§ 709b (Sulabhā-Janakasaṃv.): XII, 321, 11878 (ºmukhyena, i.e. Pañcaśikha).--§ 717b (Nārāyaṇīya): XII, 341, 13034
344, 13254 (niścitaniścayāḥ)
345, 13387
347, 13448 (º-Yogibhiḥ)
348, 13487 (º-Yoganidhe, sc. Vishṇu), 13541.--§ 730g (Upamanyu): XIII, 14, 916 (ºānāṃ Kapilo hy asi, sc. Śiva).--§ 730 (Ānuśāsanik.): XIII, 16, 1040, 1062 (gatiḥ Sº-Yogānāṃ), 1079 (ºāḥ… Sºśāstraviśāradāḥ)
17, 1286 (gatiḥ Sº-Yogānāṃ).--Do.^2 sg. = Śiva: XII, 10388 (1000 names^1), XIII, 901.--Do.^3, a ṛshi. --§ 770 (Ānuśāsanik.): XIII, 151, 7123 (read SāṅkhyaYogau with B., C. has Sāṅkhyayogaḥ).
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
सांख्यं,
क्ली,
 (संख्या सम्यग्ज्ञानं सा अस्त्यत्रेति ।संख्या + अण् ।) सम्यक् ख्यायते प्रकाश्यतेवस्तुतत्त्वमनयेति संख्या सम्यक् ज्ञानं तस्यांप्रकाशमानमात्मतत्त्वं सांख्यम् । इति श्रीभगवद्गीताटीकायां श्रीधरस्वामी ॥
षड्दर्शनान्तर्गत-दर्शनशास्त्रविशेषः । तत्पर्य्यायः । कापिलम् २ ।इति हेमचन्द्रः ॥
यथा, --“पञ्चमः कपिलो नाम सिद्धेशः कालविप्लुतम् ।प्रोवाचासुरये सांख्यं तत्त्वग्रामविनिर्णयम् ॥
”इति श्रीभागवते । १ । ३ । १० ॥
अपि च मात्स्ये । ३ । २९ ।“सांख्यं संख्यात्मकत्वाच्च कपिलादिभिरुच्यते ॥
”अथ सांख्यैराख्यायते परिणामवादे परिपन्थिनिजागरूके कथंकारं विवर्त्तवाद आदरणीयोभवेदेष हि तेषामाघोषः । संक्षेपेण हि सांख्य-शास्त्रे चतस्रो विधाः संभाव्यन्ते । कश्चिद्विकृति-रेव कश्चिद्विकृतिः प्रकृतिश्च । कश्चिदनुभवइति । तत्र केवला प्रकृतिः । प्रधानपदेन वेद-नीया मूलप्रकृतिः । नासावन्यस्य कस्यचिद्वि-कृतिः । प्रकरोतीति प्रकृतिरिति व्युत्पत्त्यासत्त्वरजस्तमोगुणानां साम्यावस्थाया अभि-धानात् । तदुक्तम् । मूलप्रकृतिरविकृतिरिति ।मूलञ्चासौ प्रकृतिश्चेति मूलप्रकृतिः । महदादेःकार्य्यकलापस्यासौ मूलं न त्वस्य प्रधानस्यमूलान्तरमस्ति अनवस्थापातात् । नच बीजा-ङ्कुरवदनवस्थादोषो न भवति इति वाच्यम् ।प्रमाणाभावादिति भावः । प्रकृतयश्च महद-हङ्कारतन्मात्रापि । तदप्युक्तम् । महदाद्याःप्रकृतिविकृतयः सप्तेति । अस्यार्थः । प्रकृतयश्चता विकृतयश्चेति प्रकृतिविकृतयः सप्त महदा-दीनि तत्त्वानि । तत्रान्तः करणादिपदेनेयं मह-त्तत्त्वमहङ्कारप्रकृतिः मूलप्रकृतेस्तु विकृतिः ।एवमहङ्कारतत्त्वं अभिमानापरनामधेयमहतोविकृतिः । प्रकृतिश्च तदेवाहङ्कारतत्त्वं तामसंसत् पञ्चतन्मात्राणां सूक्ष्माभिधानम् । तदेवसात्त्विकं सत् प्रकृतिरेकादशेन्द्रियाणां बुद्धी-न्द्रियाणां चक्षुःश्रोत्रघ्राणरसनात्वगाख्यानांकर्म्मेन्द्रियाणां वाक्पाणिपादपायूपस्थाख्याना-मुभयात्मकस्य मनसश्च रजसस्तूभयत्र क्रियोत्-पादनद्वारेण कारणमस्तीति न वैयर्थ्यम् ।तदुक्तमीश्वरकृष्णेन ।“अभिमानोऽहङ्कारस्तस्मात् द्बिविधः प्रवर्त्ततेसर्गः ।एकादशकश्च गणस्तन्मात्रा पञ्चकञ्चैव ॥
सात्त्विकमेकादशकः प्रवर्त्तते वैकृतादहङ्कारात् ।भूतादेस्तन्मात्रः स तामसस्तैजसादुभयम् ॥
बुद्धीन्द्रियाणि चक्षुःश्रोत्रघ्राणरसनात्वगाख्यानि ।वाक्पादपाणिपायूपस्थाख्यानि कर्म्मेन्द्रिया-ण्याहुः ॥
”उभयात्मकमत्र मनःसङ्कल्पविकल्पात्मक-मिन्द्रियञ्चेति । विवृतञ्च तत्त्वकौमुद्यामा-चार्य्यवाचस्पतिभिः । किमबला विकृतयस्तुवियदादीनि पञ्चभूतानि । एकादशेन्द्रियाणिच । तदुक्तं षोडशकस्तु विकार इति षोडश-संख्यावच्छिन्नो गणषोडशको विकार एव नप्रकृतिरित्यर्थः । यद्यपि पृथिव्यादयो गोघटा-दीनां पृकृतिस्तथापि न ते पृथिव्यादिभ्य-स्तत्त्वान्तरमिति न प्रकृतिः । तत्त्वान्तरोपा-दानत्वञ्चेह प्रकृतित्वमभिमतं गोघटादीनांस्थूलत्वेन्द्रियग्राह्यत्वयोः समानत्वेन तत्त्वान्त-रत्वाभावः । तत्र शब्दस्पर्शरूपरसगन्धतन्मात्रेभ्यःपूर्व्वपूर्व्वसूक्ष्मभूतसहितेभ्यः पञ्च महाभूतानिवियदादीनि क्रमेणैकद्वित्रिचतुःपञ्चगुणानिजायन्ते । इन्द्रियसृष्टिस्तु प्रागेवोक्ता । उक्तञ्च ।प्रकृतेर्महान् ततोऽहङ्कारः तस्माद्गणश्च षोड-शकः तस्मादपि षोडशकात् पञ्चभ्यः पञ्चभूता-नीति । अनुभवात्मकः पुरुषः । तदुक्तम् । नप्रकृतिर्न विकृतिः पुरुष इति । पुरुषस्तु कूटस्थोनित्यः परिणामो न कस्यचित् । प्रकृतिर्नापिविकृतिः कस्यचिदित्यर्थः । एतत्पञ्चविंशति-तत्त्वसाधकत्वेन प्रमाणत्रयमभिमतम् । तद-प्युक्तम् । दृष्टमनुमानमाप्तवचनं सर्व्वप्रमाण-सिद्धत्वात् त्रिविधं प्रमाणमिष्टं प्रमेयसिद्धिःप्रमाणाद्धीति । इह कार्य्यकारणभावे चतुर्द्धाविप्रतिपत्तिः प्रसरति । असतः सज्जायत इतिसौगताः सङ्गिरन्ते । नैयायिकादयः सतोऽसज्जायते इति । वेदान्तिनः सतो विवर्त्तःकार्य्यजातं न वस्तु सदिति । सांख्याः पुनः सतःसज्जायत इति । तत्रासतः सज्जायत इति नप्रामाणिकः पक्षः । असतो निरूपाख्यस्यशशविषाणवत् कारणत्वानुपपत्तेः तुच्छातु-च्छयोस्तादात्म्यानुपपत्तेश्च । नापि सतोऽस-ज्जायते कारकव्यापारात् प्रागसतः शशविषाण-वत् सता सम्बन्धलक्षणोत्पत्तेः । न हि नीलंनिपुणतमेनापि पीतं कर्त्तुं पार्य्यते । ननु सत्त्वा-सत्त्वे घटस्य धर्म्माविति चेत्तदचारु । असतिधर्म्मिणि तद्धर्म्म इति व्यपदेशानुपपत्त्या धर्म्मिणःसत्त्वापत्तेः । तस्मात् कारकव्यापारात् प्रागपिकार्य्यम् । सदेव सतश्चाभिव्यक्तिरुपपद्यते ।यथा पीडेनेन तिलेषु तैलस्य दोहनेन सौर-भेयीषु पयसः । असतः कारणे किमपि निदर्शनंदृश्यते । किञ्च कार्य्येण कारणं सम्बद्धं तज्जनकंअसम्बद्धं वा प्रथमे कार्य्यस्य सत्त्वमायातं सतो-रेव सम्बन्ध इति नियमात् । चरमे सर्व्वं कार्य्य-जातं सर्व्वस्माज्जायेत असम्बद्धत्वाविशेषात् ।तदाख्यायि सांख्याचार्य्यैः ।“असत्त्वान्नास्ति सम्बन्धः कारणैः सत्त्वसङ्गिभिः ।असम्बद्धस्य चोत्त्तिमिच्छतो न व्यवस्थितिः ॥
”अथैवमनुष्ठेयसम्बद्धमपि तदेव जनयति यत्रयच्छक्तं शक्तिश्च कार्य्यदर्शनोन्नेयेति तत्र संग-च्छते । तिलेषु तैलजननशक्तिरित्यत्र तैलस्या-सत्त्वे सम्बद्धत्वासम्बद्धत्वविकल्पेन तच्छक्तिरितिनिरूपणायोगात् कार्य्यकारणयोरभेदाच्च ।कार्य्यस्य सत्त्वं कारणात् पृथक् न भवति पट-स्तन्तुभ्यो न भिद्यते तद्धर्म्मत्वान्न यदेवं न तदेवंयथा गौरश्वः । तद्धर्म्मश्च पटः तस्मान्नार्थान्तरंतर्हि प्रत्येकं त एव प्रावरणकार्य्यं कुर्य्युरितिचेन्न । संस्थाभेदेनाविर्भूतपटभावानां प्रावर-णार्थक्रियाकारित्वोपपत्तेः । यथा हि । कूर्म्म-स्याङ्गानि कूर्म्मशरीरे निविशमानानि तिरो-भवन्ति निःसरन्ति चाविर्भवन्ति एवं कारण-तन्त्वादेः पटादयो विशेषा निःसरन्त आविर्भ-वन्त उत्पद्यन्त इत्युच्यन्ते निविशमानास्तिरो-भवन्तो विनश्यन्तीत्युच्यन्ते न पुनरसतामुत्पन्नःसतां वा विनाशः । यथोक्तं भगवद्गीतायाम् ।नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः ।इति । ततश्च कार्य्यानुमानात्तत्प्रधानसिद्धिः ।तदुक्तम् । असदकारणत्वादुपादानं ग्रहणात्सर्व्वसम्भवात् । शक्तस्य शक्यकरणात् कारणा-भावाच्च सत्कार्य्यमिति । नापि सतो ब्रह्मतत्त्वस्यविवर्त्तः प्रपञ्चः वाधानुपलम्भात् । अधिष्ठाना-रोप्ययोः चिज्जडयोः कलधौतरौप्यादिवत्सारूप्याभेदेनापि संभवाच्च । तस्मात् सुखदुःख-मोहात्मकस्य तथाविधकारणमवधारणीयम् ।तथा च प्रयोगः । विमतं भावजातं सुखदुःख-मोहात्मककारकं तदन्वितत्वात् यत् येनान्वीयतेतत्तत्कारणकं यथा रुचकादिकं सुवर्णान्वितंसुवर्णकारणकं तथा चेदं तस्मात्तथेति । तत्रजगत्कारणे येयं सुखात्मकता तत् सत्त्वम् ।या दुःखात्मकता तद्रजः । या च मोहात्मकतातत्तम इति त्रिगुणात्मककारणसिद्धिः । यथा हिप्रत्येकं भावात्त्रैगुण्यवन्तोऽनुभूयन्तो यथा मैत्र-दारेषु सत्यवती मैत्रस्य सुखमाविरस्ति तं प्रतिसत्त्वगुणप्रादुर्भावात्तत्सपत्नीनां दुःखं ताः प्रति-रजोगुणप्रादुर्भावात् तामलभमानस्य चैत्रस्यमोहो भवति तं प्रति तमोगुणसद्भावात् ।एवमन्यदपि घठादिकं लभ्यमानं सुखं करोतिपरैरपि ह्रियमाणं दुःखाकरोति उदासीन-स्योपेक्षाविषयत्वेनोपतिष्ठते उपेक्षाविषयत्वंनामोहः मुह वैचित्त्ये इत्यस्माद्धातोर्मोहशब्द-निष्पत्तेः उपेक्षणीयेषु चित्तवृत्त्यनुदयात्तस्मात्सर्व्वं भावजातं सुखदुःखमोहात्मकं त्रिगुण-प्रधानकारणकमवगम्यते । तथा च श्वेताश्वत-रोपनिषदि श्रूयते ।“अजामेकां लोहितशुक्लकृष्णांबह्वीं प्रजां जनयन्तीं सरूपाम् ।अजो ह्येको जुषमाणोऽनुशेतेजहात्येनां भुक्तभोगामजोऽन्यः ॥
” इति ॥
अत्र लोहितशुक्लकृष्णशब्दा रञ्जकत्वप्रकाशक-त्वावरकत्वसाधर्म्म्यात् रजःसत्त्वतमोगुणत्व-प्रतिपादनपराः । नन्वचेतनं प्रधानं चेतनानधि-ष्ठितं महदादिकार्य्ये न व्याप्रियते अतः केन-चित् चेतनाधिष्ठात्रा भवितव्यम् । तथा चसर्व्वार्थदर्शे । परमेश्वरः स्वीकर्त्तव्यः स्यादितिचेत् । तदसङ्गती अचेतनस्य । यथा वत्सविवृ-द्ध्यर्थमचेतनं क्षीरं प्रवर्त्तते । यथा च जलम-चेतनं लोकोपकाराय प्रवर्त्तते । तथा चप्रकृतिरचेतनापि पुरुषविमोक्षाय प्रवर्त्स्यति ।तदुक्तम् । वत्सविवृद्ध्यर्थं क्षीरस्य यथा प्रवृत्तिरे-तस्याः पुरुषविमोक्षनिमित्तं तथा प्रवृत्तिः प्रधा-नस्येति । यस्तु परमेश्वरः करुणया प्रवर्त्तकइति परमेश्वरास्तित्ववादिनां डिण्डिमः सप्रायेण गतः विकल्पानुपपत्तेः । स किं सृष्टेःप्राक् प्रवर्त्तते सृष्ट्युत्तरकालं वा । आद्ये शरी-राद्यभावेन दुःखानुपपत्तौ जीवानां दुःखप्रहा-णेच्छानुपपत्तिः । द्वितीये परस्पराश्रयप्रसङ्गः ।करुणया सृष्टिः सृष्ट्या कारुण्यमिति तस्माद-चेतनस्यापि चेतनानधिष्ठितस्य प्रधानस्य मह-दादिरूपेण परिणामः पुरुषार्थप्रयुक्तप्रधान-पुरुषसंयोगनिमित्तः । यथा । निर्व्व्यापारस्या-व्यायस्कसन्निधानेन लोहितस्य व्यापारः । तथानिर्व्व्यापारस्य पुरुषस्य सन्निधानेन प्रधानव्या-पारो युज्यते । प्रकृतिपुरुषसम्बन्धश्च पङ्ग्वन्धवत्परस्परापेक्षानिबन्धनः । प्रकृतिर्हि भोग्यतयाभोक्तारं पुरुषमपेक्षते । पुरुषोऽपि भेदाग्रहा-द्बुद्धिच्छाया पत्न्या तद्गतं दुःखत्रयं वारयमाणःकैवल्यमपेक्षते । तत्प्रकृतिपुरुषविवेकनिबन्धनः ।न च तदन्तरेण युक्तमिति कैवल्यार्थं पुरुषःप्रधानमपेक्षते । यथा स्वलु कौचित् पङ्ग्वन्धौपथि सार्थेन गच्छन्तौ देवकृतादुपप्लवात् परि-त्यक्तसार्थौ मन्दमन्दमितस्ततः परिभ्रमन्तौभयाकुलौ दैववशात् संयोगमुपगच्छेताम् । तत्रचान्धेन पङ्गुः स्कन्धमारोपितः पङ्गुदर्शितेनमार्गेणान्धः समीहितं स्थानं प्राप्नोति पङ्गुरपिस्कन्धाधिरूढः तथा परस्परापेक्षप्रधानपुरुष-निबन्धनः सङ्गः पुरुषस्य दर्शनार्थं कैवल्यार्थतयाप्रधानस्य पङ्ग्वन्धवत् उभयोरपि सम्बन्धस्तत्कृतःसर्गः इति । ननु पुरुषार्थनिबन्धना भवतु प्रकृतेःप्रवृत्तिः निवृत्तिस्तु कथमुपपद्यत इति चेदुच्यतेयथा भर्त्रा दृष्टदोषा स्वैरिणी पुनर्भर्त्तारं नापैतियथा वा कृतप्रयोजना नर्त्तकी नर्त्तने तथाप्रकृतिरपि यथोक्तं रङ्गस्य दर्शयित्वा निवर्त्ततेनर्त्तकी यथा नृत्यात् पुरुषस्य तथानन्दं प्रकाश्यनिवर्त्तते प्रकृतिरिति । तदर्थं निरीश्वरसांख्य-शास्त्रप्रवर्त्तककपिलानुसारिणां मतमुपन्यस्तम् ।इति माधवाचार्य्यकृतसर्व्वदर्शनसंग्रहे सांख्य-दर्शनम् ॥
अस्य चत्वारः अध्यायाः । तत्रप्रकृतिपुरुषयोरुभयोः सृष्टिकर्त्तृत्वं अन्धपङ्गु-न्यायेन स्थापितम् । तत्त्वानां संख्यानञ्च कृतम् ।इति केचित् ॥
साङ्ख्यः,
पुं,
 कपिलमुनिकृतदर्शनशास्त्रविशेषः ।तत्पर्य्यायः । कापिलः २ । इति हेमचन्द्रः ॥
तथा च ।“साङ्ख्यं कपिलमुनिना प्रोक्तंसंसारविमुक्तिकारणं हि ।यत्रैताः सप्ततिरार्य्याभाष्यं चात्र गौडपादकृतम् ॥
एतत् पवित्रमग्र्यंमुनिरासुरयेऽनुकम्पया प्रददौ ।आसुरिरपि पञ्चशिखायतेन च बहुघा कृतं तन्त्रम् ॥
शिष्यपरम्परयागतमीश्वरकृष्णेन चैतदार्य्याभिः ।संक्षिप्तमार्य्यमतिना सम्यग्विज्ञाय सिद्धान्तम् ॥
सप्तत्यां किल येऽर्था-स्तेऽर्थाः कृत्स्नस्य षष्टितन्त्रस्य ।आख्यायिका विरहिताःपरवादविवर्ज्जिताश्चापि ॥
”इति साङ्ख्यप्रवचनभाष्यम् ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
सांख्य
न०
 संख्यायतेऽत्र संख्या सम्यग्ज्ञानं साऽस्त्यत्र अण् ।१ सम्यगदर्शने “एषा तेऽभिहिता सांख्ये” इति गीतासङ्ख्या मूलप्रकृत्यादिपदार्थानां गणनात्र प्रज्ञाद्यण् ।२ कपिलप्रणीते दर्शनशास्त्रभेदे परसवर्णे स ङ्ख्यमप्युभयत्र३ सांख्योक्तयागे
पु०
 “पञ्चमः कपिलो नाम सिद्धेशः कालविप्लुतम् । प्रोवाचासुरये सांख्य तत्त्वग्रामविनिर्णियम्”भाग० १ स्क० ३ अ० । “सांख्यं संख्य त्मकत्वाच्च कपिला-दिभिरुच्यते” मात्स्ये ३ अ० ।
Capeller
German
सांख्य den Numers betreffend (g.).
m.
Anhänger des Sāṃkhya-Systems (ph.)
m.
 das S.-System (eig. die Zählmethode).
Burnouf
French
साङ्ख्य साङ्ख्य a. (सङ्ख्य) qui raisonne, qui pense.
-- S.
n.
 doctrine rationnelle
le système philosophique attribué
à Kapila.
Au pl. les méditations de la raison.
साङ्ख्यकृतान्त
n.
 la philosophie साङ्ख्य।
साङ्ख्ययोगौ du. le साङ्ख्य et le योग, la
doctrine rationaliste et l'union mystique ou extatique: एकं
साङ्ख्यं च योगं च, le साङ्ख्य et le योग sont
une même chose.
Stchoupak
French
सांख्य-
nt. doctrine philos. fondée sur la discrimination et
attribuée à Kapila
m.
adepte de cette doctrine
-मय-
-ई- a. qui consiste en la doctrine S.
°ज्ञान- nt. connaissance du S.
°पुरुष-
m.
 l'âme de la doctrine S.
°योग-
m.
 adepte du S. et du Yoga,
n.
 d'un Ṛṣi
nt. le S. et le Y.
-°योगवन्त्- a. versé dans le S. et le Y.
सांख्याचार्य-
m.
 maître du S.
n.
 d'un auteur.