| YouTube Channel

सांख्यं (sAMkhyaM)

 
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
सांख्यं,
क्ली,
 (संख्या सम्यग्ज्ञानं सा अस्त्यत्रेति ।संख्या + अण् ।) सम्यक् ख्यायते प्रकाश्यतेवस्तुतत्त्वमनयेति संख्या सम्यक् ज्ञानं तस्यांप्रकाशमानमात्मतत्त्वं सांख्यम् । इति श्रीभगवद्गीताटीकायां श्रीधरस्वामी ॥
षड्दर्शनान्तर्गत-दर्शनशास्त्रविशेषः । तत्पर्य्यायः । कापिलम् २ ।इति हेमचन्द्रः ॥
यथा, --“पञ्चमः कपिलो नाम सिद्धेशः कालविप्लुतम् ।प्रोवाचासुरये सांख्यं तत्त्वग्रामविनिर्णयम् ॥
”इति श्रीभागवते । १ । ३ । १० ॥
अपि च मात्स्ये । ३ । २९ ।“सांख्यं संख्यात्मकत्वाच्च कपिलादिभिरुच्यते ॥
”अथ सांख्यैराख्यायते परिणामवादे परिपन्थिनिजागरूके कथंकारं विवर्त्तवाद आदरणीयोभवेदेष हि तेषामाघोषः । संक्षेपेण हि सांख्य-शास्त्रे चतस्रो विधाः संभाव्यन्ते । कश्चिद्विकृति-रेव कश्चिद्विकृतिः प्रकृतिश्च । कश्चिदनुभवइति । तत्र केवला प्रकृतिः । प्रधानपदेन वेद-नीया मूलप्रकृतिः । नासावन्यस्य कस्यचिद्वि-कृतिः । प्रकरोतीति प्रकृतिरिति व्युत्पत्त्यासत्त्वरजस्तमोगुणानां साम्यावस्थाया अभि-धानात् । तदुक्तम् । मूलप्रकृतिरविकृतिरिति ।मूलञ्चासौ प्रकृतिश्चेति मूलप्रकृतिः । महदादेःकार्य्यकलापस्यासौ मूलं न त्वस्य प्रधानस्यमूलान्तरमस्ति अनवस्थापातात् । नच बीजा-ङ्कुरवदनवस्थादोषो न भवति इति वाच्यम् ।प्रमाणाभावादिति भावः । प्रकृतयश्च महद-हङ्कारतन्मात्रापि । तदप्युक्तम् । महदाद्याःप्रकृतिविकृतयः सप्तेति । अस्यार्थः । प्रकृतयश्चता विकृतयश्चेति प्रकृतिविकृतयः सप्त महदा-दीनि तत्त्वानि । तत्रान्तः करणादिपदेनेयं मह-त्तत्त्वमहङ्कारप्रकृतिः मूलप्रकृतेस्तु विकृतिः ।एवमहङ्कारतत्त्वं अभिमानापरनामधेयमहतोविकृतिः । प्रकृतिश्च तदेवाहङ्कारतत्त्वं तामसंसत् पञ्चतन्मात्राणां सूक्ष्माभिधानम् । तदेवसात्त्विकं सत् प्रकृतिरेकादशेन्द्रियाणां बुद्धी-न्द्रियाणां चक्षुःश्रोत्रघ्राणरसनात्वगाख्यानांकर्म्मेन्द्रियाणां वाक्पाणिपादपायूपस्थाख्याना-मुभयात्मकस्य मनसश्च रजसस्तूभयत्र क्रियोत्-पादनद्वारेण कारणमस्तीति न वैयर्थ्यम् ।तदुक्तमीश्वरकृष्णेन ।“अभिमानोऽहङ्कारस्तस्मात् द्बिविधः प्रवर्त्ततेसर्गः ।एकादशकश्च गणस्तन्मात्रा पञ्चकञ्चैव ॥
सात्त्विकमेकादशकः प्रवर्त्तते वैकृतादहङ्कारात् ।भूतादेस्तन्मात्रः स तामसस्तैजसादुभयम् ॥
बुद्धीन्द्रियाणि चक्षुःश्रोत्रघ्राणरसनात्वगाख्यानि ।वाक्पादपाणिपायूपस्थाख्यानि कर्म्मेन्द्रिया-ण्याहुः ॥
”उभयात्मकमत्र मनःसङ्कल्पविकल्पात्मक-मिन्द्रियञ्चेति । विवृतञ्च तत्त्वकौमुद्यामा-चार्य्यवाचस्पतिभिः । किमबला विकृतयस्तुवियदादीनि पञ्चभूतानि । एकादशेन्द्रियाणिच । तदुक्तं षोडशकस्तु विकार इति षोडश-संख्यावच्छिन्नो गणषोडशको विकार एव नप्रकृतिरित्यर्थः । यद्यपि पृथिव्यादयो गोघटा-दीनां पृकृतिस्तथापि न ते पृथिव्यादिभ्य-स्तत्त्वान्तरमिति न प्रकृतिः । तत्त्वान्तरोपा-दानत्वञ्चेह प्रकृतित्वमभिमतं गोघटादीनांस्थूलत्वेन्द्रियग्राह्यत्वयोः समानत्वेन तत्त्वान्त-रत्वाभावः । तत्र शब्दस्पर्शरूपरसगन्धतन्मात्रेभ्यःपूर्व्वपूर्व्वसूक्ष्मभूतसहितेभ्यः पञ्च महाभूतानिवियदादीनि क्रमेणैकद्वित्रिचतुःपञ्चगुणानिजायन्ते । इन्द्रियसृष्टिस्तु प्रागेवोक्ता । उक्तञ्च ।प्रकृतेर्महान् ततोऽहङ्कारः तस्माद्गणश्च षोड-शकः तस्मादपि षोडशकात् पञ्चभ्यः पञ्चभूता-नीति । अनुभवात्मकः पुरुषः । तदुक्तम् । नप्रकृतिर्न विकृतिः पुरुष इति । पुरुषस्तु कूटस्थोनित्यः परिणामो न कस्यचित् । प्रकृतिर्नापिविकृतिः कस्यचिदित्यर्थः । एतत्पञ्चविंशति-तत्त्वसाधकत्वेन प्रमाणत्रयमभिमतम् । तद-प्युक्तम् । दृष्टमनुमानमाप्तवचनं सर्व्वप्रमाण-सिद्धत्वात् त्रिविधं प्रमाणमिष्टं प्रमेयसिद्धिःप्रमाणाद्धीति । इह कार्य्यकारणभावे चतुर्द्धाविप्रतिपत्तिः प्रसरति । असतः सज्जायत इतिसौगताः सङ्गिरन्ते । नैयायिकादयः सतोऽसज्जायते इति । वेदान्तिनः सतो विवर्त्तःकार्य्यजातं न वस्तु सदिति । सांख्याः पुनः सतःसज्जायत इति । तत्रासतः सज्जायत इति नप्रामाणिकः पक्षः । असतो निरूपाख्यस्यशशविषाणवत् कारणत्वानुपपत्तेः तुच्छातु-च्छयोस्तादात्म्यानुपपत्तेश्च । नापि सतोऽस-ज्जायते कारकव्यापारात् प्रागसतः शशविषाण-वत् सता सम्बन्धलक्षणोत्पत्तेः । न हि नीलंनिपुणतमेनापि पीतं कर्त्तुं पार्य्यते । ननु सत्त्वा-सत्त्वे घटस्य धर्म्माविति चेत्तदचारु । असतिधर्म्मिणि तद्धर्म्म इति व्यपदेशानुपपत्त्या धर्म्मिणःसत्त्वापत्तेः । तस्मात् कारकव्यापारात् प्रागपिकार्य्यम् । सदेव सतश्चाभिव्यक्तिरुपपद्यते ।यथा पीडेनेन तिलेषु तैलस्य दोहनेन सौर-भेयीषु पयसः । असतः कारणे किमपि निदर्शनंदृश्यते । किञ्च कार्य्येण कारणं सम्बद्धं तज्जनकंअसम्बद्धं वा प्रथमे कार्य्यस्य सत्त्वमायातं सतो-रेव सम्बन्ध इति नियमात् । चरमे सर्व्वं कार्य्य-जातं सर्व्वस्माज्जायेत असम्बद्धत्वाविशेषात् ।तदाख्यायि सांख्याचार्य्यैः ।“असत्त्वान्नास्ति सम्बन्धः कारणैः सत्त्वसङ्गिभिः ।असम्बद्धस्य चोत्त्तिमिच्छतो न व्यवस्थितिः ॥
”अथैवमनुष्ठेयसम्बद्धमपि तदेव जनयति यत्रयच्छक्तं शक्तिश्च कार्य्यदर्शनोन्नेयेति तत्र संग-च्छते । तिलेषु तैलजननशक्तिरित्यत्र तैलस्या-सत्त्वे सम्बद्धत्वासम्बद्धत्वविकल्पेन तच्छक्तिरितिनिरूपणायोगात् कार्य्यकारणयोरभेदाच्च ।कार्य्यस्य सत्त्वं कारणात् पृथक् न भवति पट-स्तन्तुभ्यो न भिद्यते तद्धर्म्मत्वान्न यदेवं न तदेवंयथा गौरश्वः । तद्धर्म्मश्च पटः तस्मान्नार्थान्तरंतर्हि प्रत्येकं त एव प्रावरणकार्य्यं कुर्य्युरितिचेन्न । संस्थाभेदेनाविर्भूतपटभावानां प्रावर-णार्थक्रियाकारित्वोपपत्तेः । यथा हि । कूर्म्म-स्याङ्गानि कूर्म्मशरीरे निविशमानानि तिरो-भवन्ति निःसरन्ति चाविर्भवन्ति एवं कारण-तन्त्वादेः पटादयो विशेषा निःसरन्त आविर्भ-वन्त उत्पद्यन्त इत्युच्यन्ते निविशमानास्तिरो-भवन्तो विनश्यन्तीत्युच्यन्ते न पुनरसतामुत्पन्नःसतां वा विनाशः । यथोक्तं भगवद्गीतायाम् ।नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः ।इति । ततश्च कार्य्यानुमानात्तत्प्रधानसिद्धिः ।तदुक्तम् । असदकारणत्वादुपादानं ग्रहणात्सर्व्वसम्भवात् । शक्तस्य शक्यकरणात् कारणा-भावाच्च सत्कार्य्यमिति । नापि सतो ब्रह्मतत्त्वस्यविवर्त्तः प्रपञ्चः वाधानुपलम्भात् । अधिष्ठाना-रोप्ययोः चिज्जडयोः कलधौतरौप्यादिवत्सारूप्याभेदेनापि संभवाच्च । तस्मात् सुखदुःख-मोहात्मकस्य तथाविधकारणमवधारणीयम् ।तथा च प्रयोगः । विमतं भावजातं सुखदुःख-मोहात्मककारकं तदन्वितत्वात् यत् येनान्वीयतेतत्तत्कारणकं यथा रुचकादिकं सुवर्णान्वितंसुवर्णकारणकं तथा चेदं तस्मात्तथेति । तत्रजगत्कारणे येयं सुखात्मकता तत् सत्त्वम् ।या दुःखात्मकता तद्रजः । या च मोहात्मकतातत्तम इति त्रिगुणात्मककारणसिद्धिः । यथा हिप्रत्येकं भावात्त्रैगुण्यवन्तोऽनुभूयन्तो यथा मैत्र-दारेषु सत्यवती मैत्रस्य सुखमाविरस्ति तं प्रतिसत्त्वगुणप्रादुर्भावात्तत्सपत्नीनां दुःखं ताः प्रति-रजोगुणप्रादुर्भावात् तामलभमानस्य चैत्रस्यमोहो भवति तं प्रति तमोगुणसद्भावात् ।एवमन्यदपि घठादिकं लभ्यमानं सुखं करोतिपरैरपि ह्रियमाणं दुःखाकरोति उदासीन-स्योपेक्षाविषयत्वेनोपतिष्ठते उपेक्षाविषयत्वंनामोहः मुह वैचित्त्ये इत्यस्माद्धातोर्मोहशब्द-निष्पत्तेः उपेक्षणीयेषु चित्तवृत्त्यनुदयात्तस्मात्सर्व्वं भावजातं सुखदुःखमोहात्मकं त्रिगुण-प्रधानकारणकमवगम्यते । तथा च श्वेताश्वत-रोपनिषदि श्रूयते ।“अजामेकां लोहितशुक्लकृष्णांबह्वीं प्रजां जनयन्तीं सरूपाम् ।अजो ह्येको जुषमाणोऽनुशेतेजहात्येनां भुक्तभोगामजोऽन्यः ॥
” इति ॥
अत्र लोहितशुक्लकृष्णशब्दा रञ्जकत्वप्रकाशक-त्वावरकत्वसाधर्म्म्यात् रजःसत्त्वतमोगुणत्व-प्रतिपादनपराः । नन्वचेतनं प्रधानं चेतनानधि-ष्ठितं महदादिकार्य्ये न व्याप्रियते अतः केन-चित् चेतनाधिष्ठात्रा भवितव्यम् । तथा चसर्व्वार्थदर्शे । परमेश्वरः स्वीकर्त्तव्यः स्यादितिचेत् । तदसङ्गती अचेतनस्य । यथा वत्सविवृ-द्ध्यर्थमचेतनं क्षीरं प्रवर्त्तते । यथा च जलम-चेतनं लोकोपकाराय प्रवर्त्तते । तथा चप्रकृतिरचेतनापि पुरुषविमोक्षाय प्रवर्त्स्यति ।तदुक्तम् । वत्सविवृद्ध्यर्थं क्षीरस्य यथा प्रवृत्तिरे-तस्याः पुरुषविमोक्षनिमित्तं तथा प्रवृत्तिः प्रधा-नस्येति । यस्तु परमेश्वरः करुणया प्रवर्त्तकइति परमेश्वरास्तित्ववादिनां डिण्डिमः सप्रायेण गतः विकल्पानुपपत्तेः । स किं सृष्टेःप्राक् प्रवर्त्तते सृष्ट्युत्तरकालं वा । आद्ये शरी-राद्यभावेन दुःखानुपपत्तौ जीवानां दुःखप्रहा-णेच्छानुपपत्तिः । द्वितीये परस्पराश्रयप्रसङ्गः ।करुणया सृष्टिः सृष्ट्या कारुण्यमिति तस्माद-चेतनस्यापि चेतनानधिष्ठितस्य प्रधानस्य मह-दादिरूपेण परिणामः पुरुषार्थप्रयुक्तप्रधान-पुरुषसंयोगनिमित्तः । यथा । निर्व्व्यापारस्या-व्यायस्कसन्निधानेन लोहितस्य व्यापारः । तथानिर्व्व्यापारस्य पुरुषस्य सन्निधानेन प्रधानव्या-पारो युज्यते । प्रकृतिपुरुषसम्बन्धश्च पङ्ग्वन्धवत्परस्परापेक्षानिबन्धनः । प्रकृतिर्हि भोग्यतयाभोक्तारं पुरुषमपेक्षते । पुरुषोऽपि भेदाग्रहा-द्बुद्धिच्छाया पत्न्या तद्गतं दुःखत्रयं वारयमाणःकैवल्यमपेक्षते । तत्प्रकृतिपुरुषविवेकनिबन्धनः ।न च तदन्तरेण युक्तमिति कैवल्यार्थं पुरुषःप्रधानमपेक्षते । यथा स्वलु कौचित् पङ्ग्वन्धौपथि सार्थेन गच्छन्तौ देवकृतादुपप्लवात् परि-त्यक्तसार्थौ मन्दमन्दमितस्ततः परिभ्रमन्तौभयाकुलौ दैववशात् संयोगमुपगच्छेताम् । तत्रचान्धेन पङ्गुः स्कन्धमारोपितः पङ्गुदर्शितेनमार्गेणान्धः समीहितं स्थानं प्राप्नोति पङ्गुरपिस्कन्धाधिरूढः तथा परस्परापेक्षप्रधानपुरुष-निबन्धनः सङ्गः पुरुषस्य दर्शनार्थं कैवल्यार्थतयाप्रधानस्य पङ्ग्वन्धवत् उभयोरपि सम्बन्धस्तत्कृतःसर्गः इति । ननु पुरुषार्थनिबन्धना भवतु प्रकृतेःप्रवृत्तिः निवृत्तिस्तु कथमुपपद्यत इति चेदुच्यतेयथा भर्त्रा दृष्टदोषा स्वैरिणी पुनर्भर्त्तारं नापैतियथा वा कृतप्रयोजना नर्त्तकी नर्त्तने तथाप्रकृतिरपि यथोक्तं रङ्गस्य दर्शयित्वा निवर्त्ततेनर्त्तकी यथा नृत्यात् पुरुषस्य तथानन्दं प्रकाश्यनिवर्त्तते प्रकृतिरिति । तदर्थं निरीश्वरसांख्य-शास्त्रप्रवर्त्तककपिलानुसारिणां मतमुपन्यस्तम् ।इति माधवाचार्य्यकृतसर्व्वदर्शनसंग्रहे सांख्य-दर्शनम् ॥
अस्य चत्वारः अध्यायाः । तत्रप्रकृतिपुरुषयोरुभयोः सृष्टिकर्त्तृत्वं अन्धपङ्गु-न्यायेन स्थापितम् । तत्त्वानां संख्यानञ्च कृतम् ।इति केचित् ॥