| YouTube Channel

सहमरणं (sahamaraNaM)

 
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
सहमरणं,
क्ली,
 (सह पत्या मरणम् ।) मृत-स्वामिसहितज्वलच्चितारोहण-पूर्व्वकमरणम् ।यथा । “अथ सहानुगमनम् । अङ्गिराः ।‘मृते भर्त्तरि या नारी समारोहेद्धुताशनम् ।सारुन्धतीसमाचारा स्वर्गलोके महीयते ॥
तिस्रः कोट्योऽर्द्धकोटी च यानि लोमानिमानवे ।तावन्त्यब्दानि सा स्वर्गे भर्त्तारं यानुगच्छति ॥
व्यालग्राही यथा व्यालं बलादुद्धरते विलात् ।तद्वद्भर्त्तारमादाय तेनैव सह मोदते ॥
मातृकं पैतृकञ्चैव यत्र कन्या प्रदीयते ।पुनाति त्रिकुलं नारी भर्त्तारं यानुगच्छति ॥
तत्र सा भर्त्तृपरमा परा परमलालसा ।क्रीडते पतिना सार्द्धं यावदिन्द्राश्चतुर्द्दश ॥
’भर्त्तृपरमा भर्त्ता परमो यस्याः सा तथा ।परा परमलालसेत्यत्र स्तूयमानाप्सरोगणैरितिव्यासेन पठितम् ।‘ब्रह्मघ्नो वा कृतघ्नो वा मित्रघ्नो वापि यो नरः ।तं वै पुनाति सा नारी इत्याङ्गिरसभाषितम् ॥
साध्वीनामेव नारीणामग्निप्रपतनादृते ।नान्यो धर्म्मो हि विज्ञेयो मृते भर्त्तरि कर्हिचित् ॥
’या नारीत्युपादानात् सहमरणाभावपक्षोऽपिसूचितः । नान्यो धर्म्म इति तु सहमरणस्तुत्य-र्थम् । तथा च विष्णुः । मृते भर्त्तरि ब्रह्मचर्य्यंतदन्वारोहणं वा इति । ब्रह्मचर्य्य मैथुनवर्ज्जनंताम्बृलादिवर्ज्जनञ्च । यथा प्रचेताः ।‘ताम्बूलाभ्यञ्जनञ्चैव कांस्यपात्रे च भोजनम् ।यतिश्च ब्रह्मचारी च विधवा च विवर्ज्जयेत् ॥
’अभ्यञ्जनमायुर्व्वदोक्तं पारिभाषिकम् । यथा, --‘मूर्द्ध्नि दत्तं यदा तैलं भवेत् सर्व्वाङ्गसङ्गतम् ।स्रोताभिस्तर्पयेद्बाहू अभ्यङ्गः स उदाहृतः ॥
तैलमल्पं यदाङ्गेषु न च स्याद्बाहुतर्पणम् ।सा मार्ष्टिः पृथगभ्यङ्गो मस्तकादौ प्रकी-र्त्तितः ॥
’स्मृतिः ।‘एकाहारः सदा कार्य्यो न द्वितीयः कदाचन ।पर्य्यङ्कशायिनी नारी विधवा पातयेत् पतिम् ॥
गन्धद्रव्यस्य सम्भोगो नैव कार्य्यस्तया पुनः ।तर्पणं प्रत्यहं कार्य्यं भर्त्तुस्तिलकुशोदकैः ।तत्पितुस्तत्पितुश्चापि नामगोत्रादिपूर्व्वकम् ॥
’एतत् तु तर्पणं पुत्त्रपौत्त्राद्यभावविषयमितिमदनपारिजातः ॥
‘वैशाखे कार्त्तिके माधे विशेषनियमञ्चरेत् ।स्नानं दानं तीर्थयात्रां विष्णोर्नामग्रहं मुहुः ॥
’अत्र साध्वीत्वमाह ।‘आर्त्तार्त्ते मुदिता हृष्टे प्रोषिते मलिना कृशा ।मृते म्रियेत या पत्यौ साध्वी ज्ञेया पतिव्रता ॥
’छन्दोगपरिशिष्टीयमिति कल्पतरुः ॥
साध्वी-प्रसादेन लोकधारणमप्याह ॥
मत्स्यपुराणम् ।‘तस्मात् साध्व्यः स्त्रियः पूज्याः सततं देव-वज्जनैः ।तासां राज्ञा प्रसादेन धार्य्यते च जगत्त्रयम् ॥
’महाभारते ।‘अवमत्य च याः पूर्व्वं पतिं दुष्टेन चेतसा ।वर्त्तन्ते याश्च सततं भर्त्तॄणां प्रतिकूलतः ॥
भर्त्त्रनुमरणं काले याः कुर्व्वन्ति तथाविधाः ।कामात् क्रोधात् भयान्मोहात् सर्व्वाः पूताभवन्ति ताः ॥
’अत्र ऐहिकब्रह्मघ्नपतेर्द्दाहनिषेधात् जन्मान्त-रीयतत्पापवत एव सहमरणेनोद्धारः । ब्रह्म-पुराणे ।‘देशान्तरमृते पत्यौ साध्वी तत्पादुकाद्बयम् ।निधायोरसि संशुद्धा प्रविशेज्जातवेदसम् ॥
ऋग्वेदवादात् साध्वी स्त्री न भवेदात्मघातिनी ।त्र्यहाशौचे निवृत्ते तु श्राद्धं प्राप्नोति शास्त्र-वत् ॥
’ऋग्वेदवादात् इमा नारीरविधवा इत्यादि-मन्त्रात् । एवञ्च अङ्गिरोब्रह्मपुराणवचनपर्य्या-लोचनया ब्राह्मण्यादिसकलभार्य्याणां स्वगत-भर्त्तृगतफलविशेषार्थिनीनां गर्भवतीबालापत्या-दिव्यतिरिक्तानां सहमरणानुमरणयोरधिकारइति । विवादकल्पतरुरत्नाकरौ । तत्र ब्राह्मण्या-द्यनुमरणाधिकारोऽसङ्गतस्तस्यास्तन्निषेधात् ।तथा च मिताक्षरायां देवबोधकृतयाज्ञवल्क्य-टीकायाञ्च गौतमः ।‘पृथक्चितिं समारुह्य न विप्रा गन्तुमर्हति ।इतरासान्तु नारीणां स्त्रीधर्म्मोऽयं परः स्मृतः ॥
’तस्माद्ब्राह्मण्याः सहमरणमेव इतरासान्तुउभयमिति । कल्पतरुरत्नाकरशुद्धिचिन्ता-मणिषु पादुकाद्वयमिति दर्शनात् पादुकादिक-मित्यपपाठः किन्तु पादुकाद्वयमित्युपलक्षणम् ।उशनमा विप्रेतरासां द्रव्यविशेषमनुपादायपृथक्चित्यारोहणमात्रोक्तेः । यथोशनाः ।‘पृथक्चितिं समारुह्य न विप्रा गन्तुमर्हति ।अन्यासामेव नारीणां स्त्रीधर्म्मोऽयं परः स्मृतः ॥
’मदनपारिजातोऽप्येवम् । शिष्टाचारोऽपि तथा ।कृत्यतत्त्वार्णवे बृहन्नारदीयम् ।‘बालापत्याश्च गर्भिण्यो ह्यदृष्टऋतवस्तथा ।रजस्वला राजसुते ! नारोहन्ति चितां शुभे ॥
’राजसुते इति सगरमातुः सम्बोधनम् । बृह-स्पतिः ।‘बालसम्बर्द्धनं त्यक्त्वा बालापत्या न गच्छति ।रजस्वला सूतिका च रक्षेद्गर्भञ्च गर्भिणी ॥
’एवमन्यतश्चेद्बालस्य संवर्द्धनं स्यात् तदा तस्याअप्यधिकारः । व्यासः ।‘दिनैकगम्यदेशस्था साध्वी चेत् कृतनिर्णया ।न दहेत् स्वामिनं तस्या यावदागमनं भवेत् ॥
’भविष्यपुराणे ।‘तृतीयेऽह्नि उदक्याया मृते भर्त्तरि वै द्बिजाः ।तस्यानुमरणार्थाय स्थापयेदेकरात्रकम् ॥
’तस्य भर्त्तुः । तथा, --‘एकां चितां समासाद्य भर्त्तारं यानुगच्छति ।तद्भर्त्तुर्यः क्रियाकर्त्ता स तस्याश्च क्रियाञ्चरेत् ॥
’एतच्च पिण्डदानपर्य्यन्तम् ।‘यच्चाग्निदाता प्रेतस्य पिण्डान्दद्यात् स एव हि ।’इति वायुपुराणैकवाक्यत्वात् ॥
ब्रह्मपुराणे ।‘श्राबयेद्भर्त्तृजायान्तु स्वभर्त्तृकुलपामिमाम् ।चितामारोपयन् प्राज्ञः प्रमृते धर्म्ममुत्तमम् ॥
इमाः पतिव्रताः पुण्याः स्त्रियो या याः सुशो-भनाः ।सह भर्त्तृशरीरेण संविशन्तु विभावसुम् ॥
एवं श्रुत्वा ततो नारी श्रद्धाभक्तिसमन्विता ।पितृमेधेन यज्ञेन इष्ट्वा स्वर्गमवाप्नुयात् ॥
’प्रमृते भर्त्तरीति शेषः । पितृमेधेन यज्ञेनचितारोहणरूपेण । पादुकाद्वयग्रहणपूर्व्वकानुमरणेऽपि सह भर्त्तृशरीरेण इत्यनूहःप्रयोज्यः । देशान्तरमृते पत्यावित्यादिना शरीर-प्रतिनिधित्वेन तदीयद्रव्यविधानात् । प्रतिनिधौच यथाश्रुतमन्त्रपाठमाह कात्यायनः । शब्दे-ऽविप्रतिपत्तिः इत्येतत् विवृतमेकादशीतत्त्व ॥
* ॥
न च अग्निजलप्रविष्टानां भृगुसंग्रामदेशान्तर-मृतानां गर्भाणां जातदन्तानां मरणे त्रिरात्रेणशुद्धिः । इति काश्यपवचनात् सहमृतायाअप्यग्निप्रवेशेन त्रिरात्राशौचं तत्रैव तस्याःपिण्डदानमिति वाच्यम् । प्रागुक्तब्रह्मपुराणेपृथक्चितिसमारोहणमात्रे त्र्यहाशौचविधा-नात् अन्यत्र भर्त्तृतुल्याशौचप्रतीतेः । सहमरणेकाश्यपोक्तत्रिरात्राशौचाङ्गीकारेऽपि तस्या-शौचस्य वृद्ध्या पत्यशौचकालावधिस्थायित्वम् ॥
‘अन्तर्द्दशाहे स्याताञ्चेत् पुनर्म्मरणजन्मनी ।तावत्स्यादशुचिर्विप्रो यावत्तत् स्यादनिर्द्दशम् ॥
’इति मनूक्ताशौचसङ्करे पराशौचस्य पूर्व्वा-शौचकालाबधिस्थायित्वप्रतीतेः । ततश्च यथाअशौचकालसङ्कोचे तन्मध्य एव सङ्कलय्य पिण्ड-दानं तथाशौचकालवृद्धावपि यावदशौचं यथा-क्रमं दश पिण्डा देया इति । अतएव जिक-नीयान्त्येष्टिविध्यनुमरणविवेकयोर्व्व्यासः ।‘संस्थितं पतिमालिङ्ग्य प्रविशेद्या हुताशनम् ।तस्याः पिण्डादिकं देयं क्रमशः पतिपिण्डवत् ॥
’विष्णुः ।‘अन्विता पिण्डदानन्तु यथा भर्त्तुर्द्दिने दिने ।तदन्वारोहिणी यस्मात्तस्मात् सा नात्मघातिनी ॥
’अत्रानुः सहार्थः । पतिमालिङ्ग्येत्यनेनैकवाक्त्य-त्वात् । स्वाम्यशौचाभ्यन्तरे पृथक्चितामृताया-स्त्र्यहेण पिण्डदानं स्वाम्यशौचापगमे तु श्राद्धम् ।‘अन्वितायाः प्रदातव्या दशपिण्डास्त्र्यहेण तु ।स्वाम्यशौचव्यतीते तु तस्याः श्राद्धं विधीयते ॥
’इति जिकनधृतपैठीनसिवचनात् ॥
अग्निपुराणस्येदमिति शूलपाणिः । अत्रानुःपश्चादर्थः । अतीते तु भर्त्रशौचे पादुकाद्वयमु-पादाय ज्वलदग्निप्रवेशे त्र्यहाशौचव्यवस्थयापिण्डदानंचतुर्थदिने श्राद्धं पूर्व्वोक्तब्रह्मपुराणवच-नात् । तत्र तु भर्त्तुः संग्रामहतत्वादिना सद्यः-शौचं तत्र पृथक् चितामृताशौचस्य पूर्व्वोक्त-ब्रह्मपुराणवचनात् त्रिरात्रत्वन बहुकालव्यापि-त्वेनाघवृद्धिमत्त्वात् तेनैव पूर्व्वाशौचस्य व्यपग-मात् तत्र भर्त्तुरपि त्र्यहेण पिण्डदानम् । तत्रा-प्येकचितारोहणे भर्त्त्रशौचव्यपगमात् शुद्धिः ।संस्थितं पतिमालिङ्ग्य इति अन्वितापिण्डदान-मिति पूर्व्वोक्तवचनाभ्यां अग्निप्रवेशे सुमन्तुनासद्यःशौचविधानाच्च । यथा । भृग्वग्निजलसंग्राम-देशान्तरस्थसन्न्यास्यनशनाशनिमहाध्वनिकानांउदकक्रिया कार्य्या सद्यःशौचं भवति इति ।भृगुरुच्चदेशः । महाध्वनिकः पुण्यार्थं हिमा-लयावधिकमहापथगमनेन सम्पादितमरणः । नचैतत् सद्यःशौचं नित्यबेदाध्यापकैरग्निहोतृ-भिश्च एकाहाशौचिभिश्च कर्त्तव्यमिति हार-लतादत्तविषयत्वेन नैतद्बिषयकमिति वाच्यम् ।तन्मात्रविषयकत्वे प्रमाणाभावात् । सामान्य-मुखप्रवृत्ततया वचनान्तरसंवादितया चैत-द्विषयकमिति । अन्यथा कश्यपोक्तत्रिरात्रा-शौचमपि अग्निजलसंग्रामप्रविष्टानां प्रमादा-देव मरण इति हारलतादर्शनात् अनुमरण-विषयकं न स्यात् तस्मात् काश्यपवचनं ब्रह्म-पुराणसमानविषयकं इति । सुमन्तुवचनं संग्राम-हतभर्त्तृसहगमनविषयकमपीति ॥
* ॥
एवञ्चसमाधिना त्यक्तदेहस्य मुक्तस्य धृतराष्ट्रस्यपर्णोटजाग्निना देहदाहकाले तत्पत्न्यागान्धार्य्या अग्निप्रवेशदर्शनादिदानीं काश्यादि-मृतस्य मुक्तस्यापि पत्युस्तत्पत्न्याः सहमरणंसङ्गच्छते । श्रीभागवते तदुक्तम् ।‘दह्यमानेऽग्निभिर्द्देहे पत्युः पत्नी सहोटजे ।बहिःस्थिता पतिं साध्वी तमग्निमनुवेक्ष्यति ॥
’अनुवेक्ष्यति अग्निप्रवेशनं करिष्यति इतियुंधिष्ठिराय नारदस्य भविष्यत्कथनम् ।‘दयितं यान्यदेशस्थं मृतं श्रुत्वा पतिव्रता ।समारोहति शीघ्राग्नौ तस्याः सिद्धिं निबोधत ॥
’इति व्यासवचनादिना सहमरणानुमरणयो-र्निरवकाशनैमित्तिककाम्यत्वेन मलमासादावपिकर्त्तव्यता ।‘नैमित्तिकानि काम्यानि निपतन्ति यथा यथा ।तथा तथैव कार्य्याणि न कालस्तु विधीयते ॥
’इति दक्षवचनात् ॥
* ॥
तदयं प्रयोगः । पुत्त्रादिना स्वगृह्योक्तविधिनाअग्नौ दत्ते ज्वलितायां भर्त्तृचितायां सहगन्त्रीसाध्वी स्नाता परिहितधौतवासोयुगा कुश-हस्ता प्राङ्मुखी वा दैवतीर्थेनाचान्ता तिल-जलकुशत्रयमादाय ओँ तत् सदिति ब्राह्मणै-रुच्चारिते नारायणं संस्मृत्य नमोऽद्यामुके मासिअमुके पक्षे अमुकतिथौ अमुकगोत्रा श्रीमतीअसुकीदेवी अरुन्धतीसमाचारत्वपूर्व्वकस्वर्ग-लोकमहीयमानत्वमानवाधिकरणकलोमसमसं-ख्याब्दावच्छिन्नस्वर्गवासभर्त्तृसहित-मोदमानत्व-मातृ-पितृ-श्वशुर-कुलत्रय-पूतत्व-चतुर्द्दशेन्द्राव-च्छिन्नकालाधिकरणकाप्सरोगणस्तूयमानत्वपति-सहितक्रीडमानत्वब्रह्मघ्नपतिपूतत्वकामा भर्त्तृ-ज्वलच्चितारोहणमहं करिष्ये इति । अनुमरणेतु भर्त्तृज्वलच्चितारोहणमित्यत्र ज्वलच्चिता-प्रवेशेन भर्त्रनुमरणमिति सङ्कल्प्य अष्टौ लोक-पाला आदित्यचन्द्रानिलाग्न्याकाशभूमिजल-हृदयावस्थितान्तर्यामिपुरुषयमदिनरात्रिसन्ध्या-धर्म्मा यूयं साक्षिणो भवत ज्वलच्चितारोहणेनमर्त्तृशरीरानुगमनमहं करोमि इति । अनु-मरणे तु भर्त्तृशरीरानुगमनमित्यत्र भर्त्त्रनुमरण-मित्युच्चार्य्य ज्वलच्चिताग्निं त्रिः प्रदक्षिणीकृत्य ।‘ओँ इमा नारीरविधवाः सपत्नी-राञ्जनेन सर्पिषा संविशन्तु ।अनश्रवो अनमीवाः सुरत्नाआरोहन्तु जनयोयोनिमग्रे ॥
’इति ऋग्वेदोक्तमन्त्रे । १० । १८ । ७ ॥
‘ओँइमाः पतिव्रताः पुण्याः स्त्रियो या याःसुशोभनाः ।सह भर्त्तृशरीरेण संविशन्तु विभावसुम् ॥
’इति पौराणीके मन्त्रे च ब्राह्मणेन पठिते नमोनम इत्युच्चार्य्य ज्वलच्चितां समारोहेत् ॥
* ॥
आपस्तम्बः ।‘चितिभ्रष्टा तु या नारी मोहाद्विचलिताभवेत् ।प्राजापत्येन शुध्येत्तु तस्माद्धि पापकर्म्मणः ॥
’पाश्चात्यनिर्णयामृते स्मृतिः ।‘एकचित्यां समारूढौ दम्पती निधनं गतौ ।पृथक् श्राद्धं तयोः कुर्य्यादोदनन्तु पृथक् पृथक् ॥
’विद्याकरधृता स्मृतिः ।‘एकाहेन मृतानान्तु बहूनामथवा द्वयोः ।तन्त्रेण श्रपणं कृत्वा पृथक् श्राद्धं प्रवर्त्तयेत् ॥
’यत्तु ।‘यदा नारी विशेदग्निं स्वेच्छया पतिना सह ।अशौचमुदकं तस्याः सह भर्त्रेति निश्चितम् ।’तिथ्यन्तरमृतायान्तु पृथक् श्राद्धं न विद्यते ॥
”इति चतुर्भुजभट्टाचार्य्यधृतयमवचनाद्भिन्नतिथि-मृताया अपि पत्युर्म्मृततिथौ श्राद्धमिति हरि-दासतर्काचार्य्याः । तन्न अस्य वचनस्यामूलत्वात्समूलत्वेऽपि श्राद्धपदं पिण्डपरम् । एकोद्दिष्टंमृताहनीति यमवचनविरोधात् ।” इति शुद्धि-तत्त्वम् ॥
* ॥
अन्यत् ब्रह्मवैवर्त्ते गणपतिखण्डे२८ अध्याये । मार्कण्डेयपुराणे दमचरिताध्याये ।विष्णुपुराणे ५ अंशे ३८ अध्याये । कल्किपुराणे३३ अध्याये च द्रष्टव्यम् ॥