सहमरण (sahamaraNa)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

शब्दसागरः

English

 सहमरण n.
  (-णं) Concremation,  a widow's burning herself with the corpse
of her husband.
 E.
  सह with,  मरण dying.

Yates

English

 सह-मरण (णं) 1.
n.
  Concremation, 
burning of a widow.

Wilson

English

 सहमरण
n.
  (-णं) Concremation,  a widow's burning herself with the
corpse of her husband.
E.
  सह with,  मरण dying.

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Monier Williams Cologne

English

 सह—मरण n.
  dying together,  concremation,  burning with the corpse of a husband,  W.
 

Apte Hindi

Hindi

सहमरणम्
नपुं*
   सह-मरणम् -
साथ जाना

सहमरणम्
नपुं*
   सह-मरणम् -
"किसी स्त्री का अपने मृत पति के शरीर के साथ जलना,  विधवा का सती होना"

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 सहमरणं,  क्ली,
   (सह पत्या मरणम् ।) मृत-स्वामिसहितज्वलच्चितारोहण-पूर्व्वकमरणम् ।यथा । “अथ सहानुगमनम् । अङ्गिराः ।‘मृते भर्त्तरि या नारी समारोहेद्धुताशनम् ।सारुन्धतीसमाचारा स्वर्गलोके महीयते ॥
तिस्रः कोट्योऽर्द्धकोटी च यानि लोमानिमानवे ।तावन्त्यब्दानि सा स्वर्गे भर्त्तारं यानुगच्छति ॥
व्यालग्राही यथा व्यालं बलादुद्धरते विलात् ।तद्वद्भर्त्तारमादाय तेनैव सह मोदते ॥
मातृकं पैतृकञ्चैव यत्र कन्या प्रदीयते ।पुनाति त्रिकुलं नारी भर्त्तारं यानुगच्छति ॥
तत्र सा भर्त्तृपरमा परा परमलालसा ।क्रीडते पतिना सार्द्धं यावदिन्द्राश्चतुर्द्दश ॥
’भर्त्तृपरमा भर्त्ता परमो यस्याः सा तथा ।परा परमलालसेत्यत्र स्तूयमानाप्सरोगणैरितिव्यासेन पठितम् ।‘ब्रह्मघ्नो वा कृतघ्नो वा मित्रघ्नो वापि यो नरः ।तं वै पुनाति सा नारी इत्याङ्गिरसभाषितम् ॥
साध्वीनामेव नारीणामग्निप्रपतनादृते ।नान्यो धर्म्मो हि विज्ञेयो मृते भर्त्तरि कर्हिचित् ॥
’या नारीत्युपादानात् सहमरणाभावपक्षोऽपिसूचितः । नान्यो धर्म्म इति तु सहमरणस्तुत्य-र्थम् । तथा च विष्णुः । मृते भर्त्तरि ब्रह्मचर्य्यंतदन्वारोहणं वा इति । ब्रह्मचर्य्य मैथुनवर्ज्जनंताम्बृलादिवर्ज्जनञ्च । यथा प्रचेताः ।‘ताम्बूलाभ्यञ्जनञ्चैव कांस्यपात्रे च भोजनम् ।यतिश्च ब्रह्मचारी च विधवा च विवर्ज्जयेत् ॥
’अभ्यञ्जनमायुर्व्वदोक्तं पारिभाषिकम् । यथा,  --‘मूर्द्ध्नि दत्तं यदा तैलं भवेत् सर्व्वाङ्गसङ्गतम् ।स्रोताभिस्तर्पयेद्बाहू अभ्यङ्गः स उदाहृतः ॥
तैलमल्पं यदाङ्गेषु न च स्याद्बाहुतर्पणम् ।सा मार्ष्टिः पृथगभ्यङ्गो मस्तकादौ प्रकी-र्त्तितः ॥
’स्मृतिः ।‘एकाहारः सदा कार्य्यो न द्वितीयः कदाचन ।पर्य्यङ्कशायिनी नारी विधवा पातयेत् पतिम् ॥
गन्धद्रव्यस्य सम्भोगो नैव कार्य्यस्तया पुनः ।तर्पणं प्रत्यहं कार्य्यं भर्त्तुस्तिलकुशोदकैः ।तत्पितुस्तत्पितुश्चापि नामगोत्रादिपूर्व्वकम् ॥
’एतत् तु तर्पणं पुत्त्रपौत्त्राद्यभावविषयमितिमदनपारिजातः ॥
‘वैशाखे कार्त्तिके माधे विशेषनियमञ्चरेत् ।स्नानं दानं तीर्थयात्रां विष्णोर्नामग्रहं मुहुः ॥
’अत्र साध्वीत्वमाह ।‘आर्त्तार्त्ते मुदिता हृष्टे प्रोषिते मलिना कृशा ।मृते म्रियेत या पत्यौ साध्वी ज्ञेया पतिव्रता ॥
’छन्दोगपरिशिष्टीयमिति कल्पतरुः ॥
 साध्वी-प्रसादेन लोकधारणमप्याह ॥
 मत्स्यपुराणम् ।‘तस्मात् साध्व्यः स्त्रियः पूज्याः सततं देव-वज्जनैः ।तासां राज्ञा प्रसादेन धार्य्यते च जगत्त्रयम् ॥
’महाभारते ।‘अवमत्य च याः पूर्व्वं पतिं दुष्टेन चेतसा ।वर्त्तन्ते याश्च सततं भर्त्तॄणां प्रतिकूलतः ॥
भर्त्त्रनुमरणं काले याः कुर्व्वन्ति तथाविधाः ।कामात् क्रोधात् भयान्मोहात् सर्व्वाः पूताभवन्ति ताः ॥
’अत्र ऐहिकब्रह्मघ्नपतेर्द्दाहनिषेधात् जन्मान्त-रीयतत्पापवत एव सहमरणेनोद्धारः । ब्रह्म-पुराणे ।‘देशान्तरमृते पत्यौ साध्वी तत्पादुकाद्बयम् ।निधायोरसि संशुद्धा प्रविशेज्जातवेदसम् ॥
ऋग्वेदवादात् साध्वी स्त्री न भवेदात्मघातिनी ।त्र्यहाशौचे निवृत्ते तु श्राद्धं प्राप्नोति शास्त्र-वत् ॥
’ऋग्वेदवादात् इमा नारीरविधवा इत्यादि-मन्त्रात् । एवञ्च अङ्गिरोब्रह्मपुराणवचनपर्य्या-लोचनया ब्राह्मण्यादिसकलभार्य्याणां स्वगत-भर्त्तृगतफलविशेषार्थिनीनां गर्भवतीबालापत्या-दिव्यतिरिक्तानां सहमरणानुमरणयोरधिकारइति । विवादकल्पतरुरत्नाकरौ । तत्र ब्राह्मण्या-द्यनुमरणाधिकारोऽसङ्गतस्तस्यास्तन्निषेधात् ।तथा च मिताक्षरायां देवबोधकृतयाज्ञवल्क्य-टीकायाञ्च गौतमः ।‘पृथक्चितिं समारुह्य न विप्रा गन्तुमर्हति ।इतरासान्तु नारीणां स्त्रीधर्म्मोऽयं परः स्मृतः ॥
’तस्माद्ब्राह्मण्याः सहमरणमेव इतरासान्तुउभयमिति । कल्पतरुरत्नाकरशुद्धिचिन्ता-मणिषु पादुकाद्वयमिति दर्शनात् पादुकादिक-मित्यपपाठः किन्तु पादुकाद्वयमित्युपलक्षणम् ।उशनमा विप्रेतरासां द्रव्यविशेषमनुपादायपृथक्चित्यारोहणमात्रोक्तेः । यथोशनाः ।‘पृथक्चितिं समारुह्य न विप्रा गन्तुमर्हति ।अन्यासामेव नारीणां स्त्रीधर्म्मोऽयं परः स्मृतः ॥
’मदनपारिजातोऽप्येवम् । शिष्टाचारोऽपि तथा ।कृत्यतत्त्वार्णवे बृहन्नारदीयम् ।‘बालापत्याश्च गर्भिण्यो ह्यदृष्टऋतवस्तथा ।रजस्वला राजसुते ! नारोहन्ति चितां शुभे ॥
’राजसुते इति सगरमातुः सम्बोधनम् । बृह-स्पतिः ।‘बालसम्बर्द्धनं त्यक्त्वा बालापत्या न गच्छति ।रजस्वला सूतिका च रक्षेद्गर्भञ्च गर्भिणी ॥
’एवमन्यतश्चेद्बालस्य संवर्द्धनं स्यात् तदा तस्याअप्यधिकारः । व्यासः ।‘दिनैकगम्यदेशस्था साध्वी चेत् कृतनिर्णया ।न दहेत् स्वामिनं तस्या यावदागमनं भवेत् ॥
’भविष्यपुराणे ।‘तृतीयेऽह्नि उदक्याया मृते भर्त्तरि वै द्बिजाः ।तस्यानुमरणार्थाय स्थापयेदेकरात्रकम् ॥
’तस्य भर्त्तुः । तथा,  --‘एकां चितां समासाद्य भर्त्तारं यानुगच्छति ।तद्भर्त्तुर्यः क्रियाकर्त्ता स तस्याश्च क्रियाञ्चरेत् ॥
’एतच्च पिण्डदानपर्य्यन्तम् ।‘यच्चाग्निदाता प्रेतस्य पिण्डान्दद्यात् स एव हि ।’इति वायुपुराणैकवाक्यत्वात् ॥
ब्रह्मपुराणे ।‘श्राबयेद्भर्त्तृजायान्तु स्वभर्त्तृकुलपामिमाम् ।चितामारोपयन् प्राज्ञः प्रमृते धर्म्ममुत्तमम् ॥
इमाः पतिव्रताः पुण्याः स्त्रियो या याः सुशो-भनाः ।सह भर्त्तृशरीरेण संविशन्तु विभावसुम् ॥
एवं श्रुत्वा ततो नारी श्रद्धाभक्तिसमन्विता ।पितृमेधेन यज्ञेन इष्ट्वा स्वर्गमवाप्नुयात् ॥
’प्रमृते भर्त्तरीति शेषः । पितृमेधेन यज्ञेनचितारोहणरूपेण । पादुकाद्वयग्रहणपूर्व्वकानुमरणेऽपि सह भर्त्तृशरीरेण इत्यनूहःप्रयोज्यः । देशान्तरमृते पत्यावित्यादिना शरीर-प्रतिनिधित्वेन तदीयद्रव्यविधानात् । प्रतिनिधौच यथाश्रुतमन्त्रपाठमाह कात्यायनः । शब्दे-ऽविप्रतिपत्तिः इत्येतत् विवृतमेकादशीतत्त्व ॥
 * ॥
न च अग्निजलप्रविष्टानां भृगुसंग्रामदेशान्तर-मृतानां गर्भाणां जातदन्तानां मरणे त्रिरात्रेणशुद्धिः । इति काश्यपवचनात् सहमृतायाअप्यग्निप्रवेशेन त्रिरात्राशौचं तत्रैव तस्याःपिण्डदानमिति वाच्यम् । प्रागुक्तब्रह्मपुराणेपृथक्चितिसमारोहणमात्रे त्र्यहाशौचविधा-नात् अन्यत्र भर्त्तृतुल्याशौचप्रतीतेः । सहमरणेकाश्यपोक्तत्रिरात्राशौचाङ्गीकारेऽपि तस्या-शौचस्य वृद्ध्या पत्यशौचकालावधिस्थायित्वम् ॥
‘अन्तर्द्दशाहे स्याताञ्चेत् पुनर्म्मरणजन्मनी ।तावत्स्यादशुचिर्विप्रो यावत्तत् स्यादनिर्द्दशम् ॥
’इति मनूक्ताशौचसङ्करे पराशौचस्य पूर्व्वा-शौचकालाबधिस्थायित्वप्रतीतेः । ततश्च यथाअशौचकालसङ्कोचे तन्मध्य एव सङ्कलय्य पिण्ड-दानं तथाशौचकालवृद्धावपि यावदशौचं यथा-क्रमं दश पिण्डा देया इति । अतएव जिक-नीयान्त्येष्टिविध्यनुमरणविवेकयोर्व्व्यासः ।‘संस्थितं पतिमालिङ्ग्य प्रविशेद्या हुताशनम् ।तस्याः पिण्डादिकं देयं क्रमशः पतिपिण्डवत् ॥
’विष्णुः ।‘अन्विता पिण्डदानन्तु यथा भर्त्तुर्द्दिने दिने ।तदन्वारोहिणी यस्मात्तस्मात् सा नात्मघातिनी ॥
’अत्रानुः सहार्थः । पतिमालिङ्ग्येत्यनेनैकवाक्त्य-त्वात् । स्वाम्यशौचाभ्यन्तरे पृथक्चितामृताया-स्त्र्यहेण पिण्डदानं स्वाम्यशौचापगमे तु श्राद्धम् ।‘अन्वितायाः प्रदातव्या दशपिण्डास्त्र्यहेण तु ।स्वाम्यशौचव्यतीते तु तस्याः श्राद्धं विधीयते ॥
’इति जिकनधृतपैठीनसिवचनात् ॥
अग्निपुराणस्येदमिति शूलपाणिः । अत्रानुःपश्चादर्थः । अतीते तु भर्त्रशौचे पादुकाद्वयमु-पादाय ज्वलदग्निप्रवेशे त्र्यहाशौचव्यवस्थयापिण्डदानंचतुर्थदिने श्राद्धं पूर्व्वोक्तब्रह्मपुराणवच-नात् । तत्र तु भर्त्तुः संग्रामहतत्वादिना सद्यः-शौचं तत्र पृथक् चितामृताशौचस्य पूर्व्वोक्त-ब्रह्मपुराणवचनात् त्रिरात्रत्वन बहुकालव्यापि-त्वेनाघवृद्धिमत्त्वात् तेनैव पूर्व्वाशौचस्य व्यपग-मात् तत्र भर्त्तुरपि त्र्यहेण पिण्डदानम् । तत्रा-प्येकचितारोहणे भर्त्त्रशौचव्यपगमात् शुद्धिः ।संस्थितं पतिमालिङ्ग्य इति अन्वितापिण्डदान-मिति पूर्व्वोक्तवचनाभ्यां अग्निप्रवेशे सुमन्तुनासद्यःशौचविधानाच्च । यथा । भृग्वग्निजलसंग्राम-देशान्तरस्थसन्न्यास्यनशनाशनिमहाध्वनिकानांउदकक्रिया कार्य्या सद्यःशौचं भवति इति ।भृगुरुच्चदेशः । महाध्वनिकः पुण्यार्थं हिमा-लयावधिकमहापथगमनेन सम्पादितमरणः । नचैतत् सद्यःशौचं नित्यबेदाध्यापकैरग्निहोतृ-भिश्च एकाहाशौचिभिश्च कर्त्तव्यमिति हार-लतादत्तविषयत्वेन नैतद्बिषयकमिति वाच्यम् ।तन्मात्रविषयकत्वे प्रमाणाभावात् । सामान्य-मुखप्रवृत्ततया वचनान्तरसंवादितया चैत-द्विषयकमिति । अन्यथा कश्यपोक्तत्रिरात्रा-शौचमपि अग्निजलसंग्रामप्रविष्टानां प्रमादा-देव मरण इति हारलतादर्शनात् अनुमरण-विषयकं न स्यात् तस्मात् काश्यपवचनं ब्रह्म-पुराणसमानविषयकं इति । सुमन्तुवचनं संग्राम-हतभर्त्तृसहगमनविषयकमपीति ॥
 * ॥
 एवञ्चसमाधिना त्यक्तदेहस्य मुक्तस्य धृतराष्ट्रस्यपर्णोटजाग्निना देहदाहकाले तत्पत्न्यागान्धार्य्या अग्निप्रवेशदर्शनादिदानीं काश्यादि-मृतस्य मुक्तस्यापि पत्युस्तत्पत्न्याः सहमरणंसङ्गच्छते । श्रीभागवते तदुक्तम् ।‘दह्यमानेऽग्निभिर्द्देहे पत्युः पत्नी सहोटजे ।बहिःस्थिता पतिं साध्वी तमग्निमनुवेक्ष्यति ॥
’अनुवेक्ष्यति अग्निप्रवेशनं करिष्यति इतियुंधिष्ठिराय नारदस्य भविष्यत्कथनम् ।‘दयितं यान्यदेशस्थं मृतं श्रुत्वा पतिव्रता ।समारोहति शीघ्राग्नौ तस्याः सिद्धिं निबोधत ॥
’इति व्यासवचनादिना सहमरणानुमरणयो-र्निरवकाशनैमित्तिककाम्यत्वेन मलमासादावपिकर्त्तव्यता ।‘नैमित्तिकानि काम्यानि निपतन्ति यथा यथा ।तथा तथैव कार्य्याणि न कालस्तु विधीयते ॥
’इति दक्षवचनात् ॥
 * ॥
तदयं प्रयोगः । पुत्त्रादिना स्वगृह्योक्तविधिनाअग्नौ दत्ते ज्वलितायां भर्त्तृचितायां सहगन्त्रीसाध्वी स्नाता परिहितधौतवासोयुगा कुश-हस्ता प्राङ्मुखी वा दैवतीर्थेनाचान्ता तिल-जलकुशत्रयमादाय ओँ तत् सदिति ब्राह्मणै-रुच्चारिते नारायणं संस्मृत्य नमोऽद्यामुके मासिअमुके पक्षे अमुकतिथौ अमुकगोत्रा श्रीमतीअसुकीदेवी अरुन्धतीसमाचारत्वपूर्व्वकस्वर्ग-लोकमहीयमानत्वमानवाधिकरणकलोमसमसं-ख्याब्दावच्छिन्नस्वर्गवासभर्त्तृसहित-मोदमानत्व-मातृ-पितृ-श्वशुर-कुलत्रय-पूतत्व-चतुर्द्दशेन्द्राव-च्छिन्नकालाधिकरणकाप्सरोगणस्तूयमानत्वपति-सहितक्रीडमानत्वब्रह्मघ्नपतिपूतत्वकामा भर्त्तृ-ज्वलच्चितारोहणमहं करिष्ये इति । अनुमरणेतु भर्त्तृज्वलच्चितारोहणमित्यत्र ज्वलच्चिता-प्रवेशेन भर्त्रनुमरणमिति सङ्कल्प्य अष्टौ लोक-पाला आदित्यचन्द्रानिलाग्न्याकाशभूमिजल-हृदयावस्थितान्तर्यामिपुरुषयमदिनरात्रिसन्ध्या-धर्म्मा यूयं साक्षिणो भवत ज्वलच्चितारोहणेनमर्त्तृशरीरानुगमनमहं करोमि इति । अनु-मरणे तु भर्त्तृशरीरानुगमनमित्यत्र भर्त्त्रनुमरण-मित्युच्चार्य्य ज्वलच्चिताग्निं त्रिः प्रदक्षिणीकृत्य ।‘ओँ इमा नारीरविधवाः सपत्नी-राञ्जनेन सर्पिषा संविशन्तु ।अनश्रवो अनमीवाः सुरत्नाआरोहन्तु जनयोयोनिमग्रे ॥
’इति ऋग्वेदोक्तमन्त्रे । १० । १८ । ७ ॥
‘ओँइमाः पतिव्रताः पुण्याः स्त्रियो या याःसुशोभनाः ।सह भर्त्तृशरीरेण संविशन्तु विभावसुम् ॥
’इति पौराणीके मन्त्रे च ब्राह्मणेन पठिते नमोनम इत्युच्चार्य्य ज्वलच्चितां समारोहेत् ॥
 * ॥
आपस्तम्बः ।‘चितिभ्रष्टा तु या नारी मोहाद्विचलिताभवेत् ।प्राजापत्येन शुध्येत्तु तस्माद्धि पापकर्म्मणः ॥
’पाश्चात्यनिर्णयामृते स्मृतिः ।‘एकचित्यां समारूढौ दम्पती निधनं गतौ ।पृथक् श्राद्धं तयोः कुर्य्यादोदनन्तु पृथक् पृथक् ॥
’विद्याकरधृता स्मृतिः ।‘एकाहेन मृतानान्तु बहूनामथवा द्वयोः ।तन्त्रेण श्रपणं कृत्वा पृथक् श्राद्धं प्रवर्त्तयेत् ॥
’यत्तु ।‘यदा नारी विशेदग्निं स्वेच्छया पतिना सह ।अशौचमुदकं तस्याः सह भर्त्रेति निश्चितम् ।’तिथ्यन्तरमृतायान्तु पृथक् श्राद्धं न विद्यते ॥
”इति चतुर्भुजभट्टाचार्य्यधृतयमवचनाद्भिन्नतिथि-मृताया अपि पत्युर्म्मृततिथौ श्राद्धमिति हरि-दासतर्काचार्य्याः । तन्न अस्य वचनस्यामूलत्वात्समूलत्वेऽपि श्राद्धपदं पिण्डपरम् । एकोद्दिष्टंमृताहनीति यमवचनविरोधात् ।” इति शुद्धि-तत्त्वम् ॥
 * ॥
 अन्यत् ब्रह्मवैवर्त्ते गणपतिखण्डे२८ अध्याये । मार्कण्डेयपुराणे दमचरिताध्याये ।विष्णुपुराणे ५ अंशे ३८ अध्याये । कल्किपुराणे३३ अध्याये च द्रष्टव्यम् ॥

वाचस्पत्यम्

Sanskrit

 सहमरण न०
  सह मृतेन पत्या सह एकचितारोहणेनमरणम् । मृतपतिचितारोहणेन तत्सहितमरणे शु० त०“अङ्गिराः “मृते भर्त्तरि या नारी समारोहेद्धुताश-नम् । साऽरुन्धतीसमाचारा स्वर्गलोके महीयते ।तिस्रः कोट्योऽर्द्धकोटी च यानि लोमानि मानवे ।तावन्त्यव्दानि सा स्वर्गे भर्त्तारं याऽनुगच्छति । व्याल-ग्राही यथाव्यालं बलादुद्धरते बिलात् । तद्वद् भर्त्तार-मादाय तेनैव सह मोदते । मातृकं पैतृकञ्चैव यत्र कन्याप्रदीयते । पुनाति त्रिकुलं नारी भर्त्तारं याऽनुगच्छति ।तत्र सा भर्त्तृपरमा परा परमलालसा । क्रीडतेपतिना सार्द्धं यावदिन्द्राश्चतुर्दश” । “ब्रह्मघ्नो वाकृतघ्नो वा मित्रघ्नो वापि यो नरः । तं पुनाति च सानारी इत्याङ्गिरसभाषितम् । साध्वीनामेव नारीणाम-ग्निप्रपतनादृते । नान्यो धर्मो हि विज्ञेयो मृतेभर्त्तरि कर्हिचित्” “या नारीत्युपदानात् सहमरणा-भावपक्षोऽपि सूचितः नान्यो धर्म इति तु सह-मरणस्तुत्यर्थम् । तथाच विष्णुः “मृते भर्त्तरिब्रह्मचर्य्यं तदन्वारोहणं वा” इति । ब्रह्मचर्य्यं मैथु-नवर्जनं ताम्बूलादिवर्जनञ्च यथा प्रचेताः “ताम्बूलाभ्यञ्जनञ्चैव कांस्यपात्रे च भोजनम् । यतिश्च ब्रह्म-चारी च विधवा च विवर्जयेत्” स्मृतिः “एकाहारःमदा कार्य्यो न द्वितीयः कदाचन । पर्य्यङ्कशायिनीमारी विधवा पातयेत पतिम् । गन्धद्रवस्य सम्भोगोमैब कार्य्यस्तथा पुनः । तर्षणं प्रष्यहं कार्य्यं भर्तु-स्रिलकुशोदकैः” एतत्त तर्पणं पुत्रपौत्राद्यभावविषय-मिति मदनपारिजातः । “वैशाखे कार्त्तिके साघे वि०शेषनियमञ्चरेत् । स्नानं दानं तीर्थयात्रां विष्णोर्नाम-ग्रहं मुहुः” । तत्र साध्वीमाह हारीतः । आर्त्तार्त्तेमुदिता हृष्टे प्रोषिता मलिना कृशा । मृते म्रियेतया पत्यौ साध्वी ज्ञेया पतिव्रता” इति छन्दोगवरिशि-ष्टीयमिति कल्पतरुः । साध्वीप्रसादेन लोकधारण-मप्याह मत्स्यपु०  “तस्मात् साध्व्यः स्त्रियः पूज्याः सततंदेववज्जनैः । तासां राज्ञा प्रसादेन धार्य्यते च जगत्रयम्” । महाभारते “अवमत्य च याः पूर्वं पतिंदुष्टेन चेतसा । वर्त्तन्ते याश्च सततं भर्त्तॄणां पति-कूलतः । भर्त्रनुमरणं काले याः कुर्वन्ति तथाविधाः ।कमात् क्रोधात् भयान् मोहात् सर्वाः पूता भवन्ति ताः” ।अत्र चैहिकब्रह्मघ्नपतेर्दाहनिषेधात् जन्मान्तरीणतत्-पापवत एव सहमरणेनोद्धारः” शु० त० । ब्रह्मपु०  “देशा-न्तरमृते पत्यौ साध्वी तत्पादुकाद्वयम् । निधायोरसिसंशुद्धा प्रविशेज्जातवेदसम् । ऋग्वेदवादात् साध्वी स्त्रीन भवेदात्मघातिनी । त्र्यहाशौचे निवृत्ते तु श्राद्धंप्राप्नाति शास्त्रवत्” । ऋग्वेदवन्दात् “इमा नारीर-विधवाः” इत्यादिमन्त्रात् । वृहन्नारदीये “बालापत्याञ्चगर्भिण्यो ह्यदृष्टऋतवस्तथा । रजस्वला राजसुते!नारोहन्ति चितां शुभे!” राजसुते! इति सगरमातुःसम्बोधनम् । वृहस्पतिः “बलसम्बर्द्धनं त्यक्त्वा बालापत्या न गच्छति । रजस्वला सूतिका च रक्षेद् गर्भञ्चगर्भिणी । एवमन्यतश्चेद् बालसम्बर्द्धनं स्यात्तदा तस्याअप्यधिकारः । व्यासः “दिनैकगम्यदेशस्या साध्वी चेत्कृतनिर्णया । न दहेद् स्वामिनं तस्या यावदागमनं भ-वेत् । भविष्यपुराणे “तृतीयेऽह्नि उदक्याया मृते भर्त्तरिवै द्विजाः । तस्यानुमरणार्थाय स्थापयेदेकरात्रकम्” ।तस्य भर्त्तुः । तथा “एकां चितां समासाद्य मर्त्तारं यानु-गच्छति । तद्भर्त्तुर्यः क्रियाकर्त्ता स तस्याश्च क्रियाञ्चरेत् ।एतच्च पिण्डदानम्” । “एवञ्च अङ्गिरोब्रह्मपुराणवचना-लोचनया ब्राह्मण्यादिसकलभार्य्याणां स्वगतभर्तृगत-फलविशेषार्थिनीनां गर्भवतीबालाऽपत्यादिव्यतिरिक्तानांसहमरणानुमरणयोरधिकारः न चात्र योगसिद्ध्यकरण-विरोधान्न समुच्चितफलसिद्धिरिति वाच्यम् । योगसि०द्धधिकरणे हि “यः पुत्रकामो यः पशुकाम” इत्यादिनायज्ञक्रतूनुपक्रम्य “एकस्मै वा कामायान्ये यज्ञक्रतव आ-ह्रियन्ते सर्वेभ्यो दर्शपौर्णमासौ” इत्युक्तं तत्र तत्तद्विधि-वाक्येषु निरपेक्षफलश्रुतेः कामनाभेद न्न कर्त्रैक्यं ततश्चसर्वशब्देन प्रकृतवाचिना निरपेक्षाणामेव पुत्रादिफलानांदर्शपौर्णमाससम्बन्धेऽवगते प्रयोगभेदादेव भवतु तत्रतत्तत्फलसिद्धिः तथाच तंदधिकरणसिद्धान्तसूत्रं “योग-सिद्धिर्वा अर्थस्योत्पत्त्ययोगित्वात् जैमि० । अस्यार्थः वा-शब्दः सिद्धान्तद्योतनार्थः सर्वेभ्यी दर्शपौर्णमासावित्य-त्रार्थस्य तत्तत्फलस्य योगेन प्रयोगभेदेन सिद्धिः उत्-पत्त्ययोगित्वात् सर्वशब्दानुकर्षणोयानां यः पुत्रकामोयः पशुकाम इत्यादाद्युत्पत्तिवाक्ये फलानां युगपद-सम्बन्धात् । न चार्थस्य नानाविधस्य उत्पत्त्ययोगित्वात्महेन्द्रादितत्तल्लोकवासादीनां एकदोत्पत्त्यसम्भवादितिव्याख्यानं युक्तामिति वाच्यं तडागोत्सर्गादौ एकस्मात्कर्मणः क्रमिकनानाफलोक्तेः” “तथहापि सर्वनाम-पदाभावादार्थवादिकफलानि समुच्चितान्येव कामना-विषयी लाघवात् आर्थवादिकसमुच्चितनानाफलविष-यकविधिरप्येक एव कल्प्यत लाघवात् न हि निमि-त्तसाधारण्ये बाधकं विना नैमित्तिकानां पर्य्यायतासम्भवति वह्निसामीप्ये दाहप्रकाशयोः पर्य्यायतायाअदर्शनात् । तस्मात् सकृदनुष्ठितेन कर्मणा यथैकंफल निष्पाद्यते तथा बाधकं विना फलान्तरमपि विनि-गमकाभावात् । ज्योतिष्टोमादेस्तु षष्टिवर्षावच्छिन्न-फलश्रुतेः पृथगनुष्ठानादेव पृथक् फलसिद्धिः अन्यथाषष्तिसख्याद्यर्भिधानं व्यर्थं स्यात् । यत्र तु कर्मफलेकालविशेषो नोक्तस्तत्रापि तत्कर्मसम्पादकानुरूपेणकालविशेषो बोध्यः “फलस्य कर्मनिष्पत्तेस्तेषां लोकवत्परिमाणतः फलविशेषः स्यादिति” ग्यायात् । तेषाकर्मणां लोकवत् कृष्यादिवत् । तथाच भवदेवभट्टाः“एकस्मै वा कामायान्ये यज्ञक्रतव आह्रियन्ते” इतिसंकीर्त्त्य “सर्वेभ्योदर्शपौर्णमासाविति” प्रयोगभेदविधानाद्भवतु तत्र पृथगनुष्ठानसाध्यत्वं ब्रह्मबधप्रायश्चित्ते तथा-भूतपृथगनुष्ठानसाध्यत्वप्रातपादकवचनाभावात् अनेकफ-लानाञ्च तन्त्रेण दशहरान्यायेन एककामनाविषयतासम्भ-वात तन्त्रत्वम्” इत्याहुः । हरिनाथोध्यायास्तु “वृषो-त्सर्गफलान्युद्दिश्यैतानि चार्थवादिकफलानि समुच्चितान्येव कामनाकिषयः,  पुरुषविशेषणत्वस्य कल्प्यत्वात् तथाचमिलितानामेककासनाविषयत्वकल्पना अग्नीषीभयोरिवदेवतात्वे लाघवन्यायस्य विशिष्टत्वाद्” इत्याहुः । अथ वा“य एता रात्रीरधीयीत तस्य पितरो घृतकुल्याः मधु-कुल्याः वा क्षरन्ते” इत्यत्रापि वैकल्पिकान्वयोषगमेजातेष्टिनयभङ्गप्रसङ्गात् लाघवाद्विकल्पेऽष्टदोषाच्च एकस्यकार्यस्य नियोज्याकाङ्क्षायां सकलार्थवादोपस्थितफलकामोयथैक एव नियोज्यः स्वीकृतस्तथात्रापीति । अथानुत्-पन्नव्रह्महत्यादिपातकायास्तत्पूतत्वरूपफलबाधात् तत्तत्-कामनाविरहेणानधिकारः स्यादिति चेत् उक्तयुक्त्यासमुच्चितफलसिद्धेरनन्यथासिद्धार्थवादबलेन सन्दिग्धपाप-कामनया एवाधिकारो मङ्गलवत् । सति जन्मान्तरीयेतादृशपातके संसर्गादिकृत वा तद्ध्वंसोऽपि जायतेअसति तु न तथा प्रतियोगिरूपसहकारिविरहात् नि-विंघ्नस्य कृतमङ्गलवत् शु० त० रघु० । “समुच्चितफलककर्म-णोऽपि प्रत्येकफलकामनया करणे तत्तत्कामनासह-कारेण प्रत्येकफलजनकत्वम् विधिस्वरूपे गदा० ।

Burnouf

French

 सहमरण सहमरण n.
  (मृ) action des veuves qui se
font mourir sur le bûcher de leurs époux.

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.