| YouTube Channel

सलिलं (salilaM)

 
Apte 1890
English
सलिलं [सलति गच्छति निम्नं सल्-इलच् Uṇ. 1. 54] 1 Water
सुभगसलिलावगाहाः Ś. 1. 3.
2 The constellation उत्तराषाढा.
Comp.
आर्थिन् a. thirsty.
आशयः a tank, reservoir of water.
इंधनः the submarine fire.
उपप्लवः inundation, deluge, flood of water.
कुंतलः moss.
क्रिया the funeral rite of washing a corpse. {2} = उदकक्रिया q. v.
जं a lotus.
निधिः,
राशिः the ocean.
रयः a current, stream.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
सलिलं,
क्ली,
 (सलति गच्छतीति । सल गतौ +“सलिकल्यनीति ।” उणा० १ । ५५ । इतिइलच् ।) जलम् । इत्यमरः । १ । १० । ३ ॥
तत्रविण्मूत्रत्यागनिषेधो यथा, मनुः ।“न मूत्रं पथि कुर्वीत न भस्मनि न गोव्रजे ।व फालकृष्णे न जले न चित्यां न च पर्व्वते ॥
न जीर्णदेवायतने न वल्मीके कदाचन ।न ससत्त्वेषु गर्त्तेषु न गच्छन्नापि संस्थितः ॥
न नदीतीरमासाद्य न च पर्व्वतमस्तके ।वाय्वग्निविप्रानादित्यमपः पश्यंस्तथैव च ।न कदाचन कुर्व्वीत विण्मूत्रस्य विसर्ज्जनम् ॥
”इत्याह्निकतत्त्वम् ॥
अपि च ।“मूत्रश्लेष्मपुरीषाणि यैरुत्सृष्टानि वारिणि ।ते पात्यन्ते च विण्मू त्रे दुर्गन्धे पूयपूरिते ॥
”इति वामनपुराणे कर्म्मविपाको नाम १२अध्यायः ॥
* ॥
अथ सलिलपरीक्षा । पितामहः ।“तोयस्याथ प्रवक्ष्यामि विधिं धर्म्म्यं सनातनम् ।मण्डलं पुष्पधूपाभ्यां कारयेत् सुविचक्षणः ॥
शरान् संपूजयेद्भक्त्या वैणवञ्च धनुस्तथा ॥
”तत्र प्रथमतो वरुणं पूजयेत् । यथा नारदः ।“गन्धमाल्यैः सुरभिभिर्मधुक्षीरघृतादिभिः ।वरुणाय प्रकुर्व्वीत पूजामादौ समाहितः ॥
”ततो धर्म्मावाहनादिसकलदेवतापूजाहोमसम-न्त्रकप्रतिज्ञापत्रशिरोनिवेशान्तं कर्म्म कुर्य्यात् ।कात्यायनः ।“शरांस्त्वनायसाग्रांस्तु प्रकुर्व्वीत विशुद्धये ।वेणुकाष्ठमयाश्चैव क्षेप्ता च सुदृढं क्षिपेत् ॥
”पितामहः ।“क्षेप्ता च क्षत्त्रियः कार्य्यः तद्वृत्तिर्ब्राह्मणोऽथवा ।अक्रूरहृदयः शान्तः सोपवासस्तथा शुचिः ॥
इषून्न प्रक्षिपेद्धीमान् मारुते वाति वा भृशम् ।विषमे भूप्रदेशे च वृक्षस्थाणुसमाकुले ॥
”नारदः ।“क्रूरं धनुः सप्तशतं मध्यमं षट्शतं मतम् ।मन्दं पञ्चशतं प्रोक्तमेष ज्ञेयो धनुर्व्विधिः ॥
”अङ्गुलीनां सप्ताधिकं शतं यस्य धनुषः परिमाणंतत् सप्तशतं एवं षट्शतादिकम् । पिता-महः ।“मध्यमेन तु चापेन प्रक्षिपेत्तु शरत्रयम् ।हस्तानाञ्च शते सार्द्धे लक्ष्यं कृत्वा विचक्षणः ॥
तेषाञ्च प्रेषितानान्तु शराणां शास्त्रदेशनात् ।मध्यमस्तु शरो ग्राह्यः पुरुषेण बलीयसा ॥
शराणां पतनं ग्राह्यं सर्पणं परिवर्ज्जयेत् ।सर्पन् सर्पन् शरो याति दूराद्दूरतरं यतः ॥
”पतनं ग्राह्यमिति शरपतनस्थानपर्य्यन्तं गच्छे-दित्यर्थः । तेन प्रसरणपक्षेऽपि पतनस्थानकशर-ग्रहणम् । ततश्च प्रथमतः पुरुषान्तरेण तत्स्थानेशर आनेतव्यः । नारदः ।“नदीषु नातिवेगासु तडागेषु सरःसु च ।ह्रदेषु स्थिरतोयेषु कुर्य्यात् पुंसां निमज्जनम् ॥
”नातिवेगासु स्थितिविरोधिवेगशून्यासु । विष्णुः ।पङ्कशैवालदुष्टग्राहमत्स्यजलौकादिवर्ज्जिते तस्यनाभिमात्रजले मग्नस्यारागद्वेषिणः पुरुषस्यान्य-स्योरू गृहीत्वाभिमन्त्रिताम्भः प्रविशेत् । तत्-समकालञ्च नातिक्रूरमृदुना धनुषा पुरुषोऽपरःशरमोक्षं कुर्य्यादिति । तस्य शोध्यस्येत्यर्थः ।अन्यथा तस्येति व्यर्थं स्यात् ॥
* ॥
अन्यपुरुषस्यस्तम्भधारणमाह स्मृतिः ।“उदके प्राङ्मुखस्तिष्ठेद्धर्म्मस्थूणां प्रगृह्य च ॥
”प्राड्विवाककर्त्तृकजलाभिमन्त्रणमाह पिता-महः ।“तोय त्वं प्राणिनां प्राणः सृष्टेराद्यन्तु निर्म्मितम् ।शुद्धेश्च कारणं प्रोक्तं द्रव्याणां देहिनान्तथा ।अतस्त्वं दर्शयात्मानं शुभाशुभपरीक्षणे ॥
” * ॥
शोध्यकर्त्तृकाभिमन्त्रणमाह याज्ञवल्क्यः ।“सत्येन माभिरक्षस्व वरुणेत्यभिशाप्य कम् ।नाभिमात्रोदकस्थस्य गृहीत्वोरू जलं विशेत् ॥
”मा मामभिशाप्य शपथं कारयित्वा कं जलंविशेत् निमज्जेत् । तोरणञ्च निमज्जनसमीपेसमे स्थाने शोध्यकर्णप्रमाणोच्छ्रितं कार्य्यम् ।यथा, नारदः ।“गत्वा तु तज्जलस्थानं तटे तोरणमुच्छ्रितम् ।कुर्व्वीत कर्णमात्रन्तु भूमिभागे समे शुचौ ॥
”शरमोक्षे विशेषमाहतुर्नारदबृहस्पती ।“शरप्रक्षेपणस्थानाद्युवा जवसमन्वितः ।गच्छेत् परमया शक्त्या यत्रासौ मध्यमः शरः ॥
मध्यमं शरमादाय पुरुषोऽन्यस्तथाविधः ।प्रत्यागच्छेत् तु वेगेन यतः स पुरुषो गतः ॥
आगतस्तु शरग्राही न पश्यति यदा जले ।अन्तर्ज्जलगतं सम्यक् तदा शुद्धिं विनिर्द्दिशेत् ॥
अन्यथा न विशुद्धः स्यादेकाङ्गस्यापि दर्शनात् ।स्थानाद्वान्यत्र गमनाद्यस्मिन् पूर्व्वं निवेशयेत् ॥
”जविनौ विशेषयति नारदः ।“पञ्चाशतो धावकानां यौ स्यातामधिकौ जवे ।तौ च तत्र नियोक्तव्यौ शरानयनकर्म्मणि ॥
”एकाङ्गस्य दर्शनादिति कर्णाद्यभिप्रायेण ।“शिरोमात्रन्तु दृश्येत न कर्णौ नापि नासिके ।अप्सु प्रवेशने यस्य शुद्धं तमपि निर्द्दिशेत् ॥
”इति विशेषाभिधानात् ॥
कात्यायनः ।“निमज्ज्योत्प्लवते यस्तु दष्टश्चेत् प्राणिना नरः ।पुनस्तत्र निमज्जेत दंशचिह्नविचारितः ॥
”जलान्तर्गतमत्स्यजलौकादिना दष्टः समुत्प्लवतेयदि तदा दष्टे दृष्टे पुनर्निमज्जनीय इत्यर्थः ॥
* ॥
पितामहः ।“गन्तुश्चापि च कर्त्तुश्च समं गमनमज्जनम् ।गच्छेत्तोरणमूलात्तु शरस्थानं जवी नरः ॥
तस्मिन् गते द्बितीयोऽपि वेगादादाय शाय-कम् ।गच्छेत्तोरणमूलन्तु यतः स पुरुषो गतः ॥
आगतस्तु शरग्राही न पश्यति यदा जले ।अन्तर्ज्जलगतं सम्यक् ततः शुद्धिं विनिर्द्दिशेत् ॥
”अत्र मज्जनसमकालं गमनाभिधानात् शर-मोक्षसमकालं गमनं शूलपाण्युक्तमयुक्तम् ।मज्जनसमकालक्षिप्तं मध्यमं शरमादायेत्यपर-मुक्तमपि प्रमाणशून्यम् । ततश्च त्रिषु शरेषुमुक्तेषु एको वेगवान् मध्यमशरपतनस्थानंगत्वा तमादाय तत्रैव तिष्ठति अन्यस्तु पुरुषोवेगवान् शरमोक्षस्थाने तोरणमूले तिष्ठतिएवं स्थितयोस्तृतीयायां करतालिकायां प्राड्-विवाकदत्तायां शोध्यो निमज्जति तत्समकाल-मेव तोरणमूलस्थितोऽपि द्रुततरं मध्यमशर-पतनस्थानं गच्छति शरग्राही च तस्मिन् प्राप्तेद्रुततरं तोरणमूलं प्राप्यान्तर्ज्जलगतं यदि नपश्यति तदा शुद्धो भवतीति वर्त्तुलार्थः ॥
* ॥
तत्र प्रयोगः । उक्तलक्षणजलाशयनिकटे तथातोरणं विधाय उक्तदेशे लक्ष्यं कृत्वा तोरण-समीपे सशरं धनुः संपूज्य जलाशये वरुण-मावाह्य पूजयित्वा तत्तीरे धर्म्मादींश्च देवान्हवनान्तमिष्ट्वा दक्षिणां कृत्वा शोध्यस्य शिरसिप्रतिज्ञापत्रं बद्ध्वा प्राड्विवाको जलमभि-मन्त्रयेत् ।“ओँ तोय त्वं प्राणिनां प्राणः सृष्टेराद्यन्तुनिर्म्मितम् ।शुद्धेश्च कारणं प्रोक्तं द्रव्याणां देहिनां तथा ।अतस्त्वं दर्शयात्मानं शुभाशुभपरीक्षणे ॥
”इति मन्त्रेण ॥
शोध्यस्तु ओँ सत्येन माभिरक्षस्व वरुणेत्यनेनजलमभिमन्त्र्य गृहीतस्थूणस्य शोध्यनाभिमात्रो-दकावस्थितस्य बलीयसः प्राङ्मुखस्य पुरुषस्यसमीपं जलमध्ये गच्छेत् । ततः शरेषु त्रिषुमुक्तेषु मध्यमशरपतनस्थाने मध्यमशरं गृहीत्वाजविन्येकस्मिन् पुरुषे स्थिते अन्यस्मिंश्च तोरण-मूले स्थिते प्राड्विवाकेन तालत्रये दत्ते शोध्योगृहीतस्थूणप्राङ्मुखपुरुषस्योरू गृहीत्वा निम-ज्जति । तत्समकालमेव तोरणमूलस्थोऽपिमध्यमशरस्थानं द्रुतं गच्छति । ततः शरग्राही चतस्मिन् प्राप्ते द्रुतं तोरणमूलं प्राप्य जलान्तःस्थंयदि न पश्यति तदा शुद्धः । कर्णाद्यङ्गं विनाशिरोमात्रदर्शनेऽपि शुद्धः मज्जनस्थानादन्यत्रगमनेऽप्यशुद्धः । दक्षिणादिकं दद्यात् । इतिदिव्यतत्त्वम् ॥