सलिल (salila)
This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form
Apte
Englishसलिलम् [salilam], [सलति-गच्छति निम्नं सल्-इलच् 1.54] Water
सुभगसलिलावगाहाः 1.3.
The constellation उत्तराषाढा.Comp. -अर्थिन् thirsty. -आशयः a tank, reservoir of water. -इन्द्रः of Varuṇa
सलिलेन्द्रपुरान्वेषी भ्रमति स्म रसातलम् 7.23.16. -इन्धनः the submarine fire.-उद्भवः a shell, conch
ततस्तौ मृशसंक्रुद्धौ प्रध्माय सलिलोद्भवौ * 9.16.55. -उपप्लवः inundation, deluge, flood of water. -कर्मन् a libation of water (offered to a deceased person). -कुन्तलः moss. -क्रिया the funeral rite of washing a corpse.
उदकक्रिया q. v. -चरः an aquatic animal (like मकर). ˚केतनः the god of love
सलिल- चरकेतनशरासनानतां चिल्लिकालताम् 2.7. -जम् a lotus. -धरः
a cloud.
a god
विनाद्य खं दिवमपि चैव सर्वशस्ततो गताः सलिलधरा यथागतम् * 1.19.3. (com. सलिलधरा अमृत- भृतो देवाः). -निधिः, -राशिः the ocean
कामं दामोदरीयोदर- सलिलनिधौ चित्तमत्स्यश्चिरं नः Viṣṇupāda. 25. -प्रियः a hog. -रयः a current, stream.
Apte 1890
Englishसलिलं [सलति गच्छति निम्नं सल्-इलच् Uṇ. 1. 54] 1 Water
सुभगसलिलावगाहाः Ś. 1. 3.
2 The constellation उत्तराषाढा.
Comp.
आर्थिन् a. thirsty.
आशयः a tank, reservoir of water.
इंधनः the submarine fire.
उपप्लवः inundation, deluge, flood of water.
कुंतलः moss.
क्रिया the funeral rite of washing a corpse. {2} = उदकक्रिया q. v.
जं a lotus.
निधिः,
राशिः the ocean.
रयः a current, stream.
Monier Williams Cologne
EnglishMonier Williams 1872
Englishसलिल, अम्, n. [cf. the older form सरिर, p. 1093,
col. 2], water
(in the Sāṅkhya phil.) a technical
term for one of the four kinds of अध्यात्मिका तुष्टि
or internal acquiescence, (the other three being
अम्भस्, ओघ, and वृष्टि
cf. सु-पारा)
a kind
of metre
[cf. Gr. σάλος, ἅλς
Lat. salum, sal,
saliva
Slav. sol, ‘salt.’]
—सलिल-कर्मन्, अ, n.
a particular funeral rite (= सलिल-क्रिया).
—सलिल-
कुन्तल, अस्, m. ‘water-hair, ’ the aquatic plant Val-
lisneria Octandra.
—सलिल-क्रिया, f. ‘water-rite, ’ the
funeral rite of washing a corpse.
—सलिल-ज, अम्,
n. ‘water-born, ’ a lotus.
—सलिल-निधि, इस्, m.
‘water-receptacle, ’ the ocean.
—सलिल-पूर-वत्,
ind. like a large quantity of water.
—सलिल-रय,
अस्, m. ‘water-flow, ’ a current, stream.
—सलिल-
राशि, इस्, m. ‘water-heap, ’ any piece of water.
—सलिल-स्थल-चर, अस्, आ or ई, अम्, frequenting
water and land, amphibious.
—सलिलार्थिन् (°ल-अर्°),
ई, इनी, इ, wishing for water, thirsty.
—सलिलाशय
(°ल-आश्°), अस्, m. a receptacle or reservoir of water,
tank, lake.
—सलिलिले-चर, अस्, आ, अम्, moving about
in the water.
—सलिलेन्धन (°ल-इन्°), अस्, m.
‘water-kindling, ’ submarine fire.
—सलिले-शय, अस्,
आ, अम्, resting or lying in water.
—सलिलोच्चय
(°ल-उच्°), अस्, आ, अम्, having a mass or collection of
water.
—सलिलोपप्लव (°ल-उप्°), अस्, m. a flood
of water, inundation.
Macdonell
Englishसलिल sal-ilá, [√ sṛ] V.: surging, flowing, 🞄fluctuating
flood, surge
C.: sg. 🞄water
rain (rare)
tears (rare): -ṃ kṛ or 🞄dā, offer the libation of water to a deceased 🞄person (g.): -cara, aquatic animal: -ketana, god of love
-ja, produced or 🞄living in water
aquatic animal
shell
🞄-da, cloud
-dhara, id.
-nidhi, 🞄ocean
-pavana‿āśin, subsisting on water 🞄or air only
-bhara, (volume of water), 🞄lake
-maya, consisting of water
-muc, 🞄m. cloud
ocean
-saraka, bowl 🞄of water
-stambhin, bringing the water to 🞄a standstill
-sthala-cara, (living in water 🞄and on land), amphibious animal
-ākara, 🞄m. volume of water
ocean
-añjali, two 🞄handfuls of water (as a libation to the 🞄Manes)
-āśaya, reservoir of water, pond, 🞄[Page342-3] 🞄lake
-udbhava, produced in water
🞄shell
lotus.
Benfey
EnglishHindi
Hindiपानी
Apte Hindi
Hindiसलिलम्
- सलति गच्छति निम्नम् सल् + इलच्
पानी
Bopp
LatinAnekartha-Dvani-Manjari
Sanskritकुतुप
पु
कुतुप, कुश, काश, तिलच्छाग, कम्बल, सलिल, अम्बर, दौहित्र, खड्गपत्र, अग्नि
कुशे काशे तिलच्छागे कम्बले सलिलेऽम्बरे ।
दौहित्रे खड्गपात्रेऽग्नौ कुतुपाख्यः प्रकीर्तितः ॥ १६ ॥
verse 1.1.1.16
page 0002
कैवर्त
पु
कैवर्त, सलिल, अम्बर
कैवर्तेऽपि च कैवर्तः कैवर्तः सलिलेऽम्बरे ॥ ६५ ॥
verse 2.1.1.65
page 0012
Edgerton Buddhist Hybrid
EnglishSchmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch
GermanSanskrit Tibetan
Tibetanchu
१) अप् २) अब्धातु ३) अम्बु ४) अम्भस् ५) उदक ६) चन्द्र ७) जल ८) तोय ९) नदी १०) पयः ११) पानीय १२) प्रवाह १३) मूत्र १४) वारि १५) सरित् १६) सलिल १७) सलिलोदक १८)
chu rgyun
१) निज्ञर २) प्रवाह ३) वारिधारा ४) सलिल ५) स्रोतस्
chu rnams
सलिल
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskritनीरं वारि जलं दकं कमुदकं पानीयमम्भः कुशं
तोयं जीवनजीवनीयसलिलार्णांस्यम्बु वाः संवरम् ।
क्षीरं पुष्करमेघपुष्पकमलान्यापः पयःपाथसी
कीलालं भुवनं वनं घनरसो यादोनिवासोऽमृतम् ॥ १०६९ ॥
कुलीनसं कबन्धं च प्राणदं सर्वतोमुखम् ।
नीर (क्ली), वारि (क्ली), जल (क्ली), दक (क्ली), क (क्ली), उदक (क्ली), पानीय (क्ली), अम्भस् (क्ली), कुश (क्ली), तोय (क्ली), जीवन (क्ली), जीवनीय (क्ली), सलिल (क्ली), अर्णस् (क्ली), अम्बु (क्ली), वार् (स्त्री), संवर (क्ली), क्षीर (क्ली), पुष्कर (क्ली), मेघपुष्प (क्ली), कमल (क्ली), आपः (स्त्रीब), पयस् (क्ली), पाथस् (क्ली), कीलाल (क्ली), भुवन (क्ली), वन (क्ली), घनरस (पुं), यादोनिवास (पुं), अमृत (क्ली), कुलीनस (क्ली), कबन्ध (क्ली), प्राणद (क्ली), सर्वतोमुख (क्ली)
अभिधानचिन्तामणीशिलोच्छः
Sanskritह्रीबेरं केशसलिलपर्यायैः स्मर्यते बुधैः ।
केश (क्ली), सलिल (क्ली)
अभिधानरत्नमाला
Sanskritआप्
आप्, तोय, घन, रस, पयस्, पुष्कर, मेघपुष्प, क, पानीय, सलिल, उदक, वारि, वार्, शम्बर, अर्णस्, पाथस्, कुश, जल, वन, क्षीर, अम्भस्, अम्बु, नीर, भुवन, अमृत, जीवनीय, दक
आपस्तोयं घनरसपयः पुष्करं मेघपुष्पं,
कं पानीयं सलिलमुदकं वारि वाः शम्बरं च ।
अर्णः पाथः कुशजलवनं क्षीरमम्भोऽम्बु नीरं,
प्रोक्तं प्राज्ञैर्भुवनममृतं जीवनीयं दकं च ॥ ६४८ ॥
verse 3.1.1.648
page 0074
नाममाला
Sanskritवार्, वारि, क, पयस्, अम्भस्, अम्बु, पाथस्, अर्णस्, सलिल, जल, सर, वन, कुश, नीर, तोय, जीवन, अप्, विष
वार्वारि कं पयोऽम्भोऽम्बु पाथोऽर्णः सलिलं जलम् ।
सरं वनं कुशं नीरं तोयं जीवनमब्विषम् ॥ १५ ॥
verse 0.1.1.15
page 0008
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskritसलिलं, (सलति गच्छतीति । सल गतौ +“सलिकल्यनीति ।” उणा० १ । ५५ । इतिइलच् ।) जलम् । इत्यमरः । १ । १० । ३ ॥
तत्रविण्मूत्रत्यागनिषेधो यथा, मनुः ।“न मूत्रं पथि कुर्वीत न भस्मनि न गोव्रजे ।व फालकृष्णे न जले न चित्यां न च पर्व्वते ॥
न जीर्णदेवायतने न वल्मीके कदाचन ।न ससत्त्वेषु गर्त्तेषु न गच्छन्नापि संस्थितः ॥
न नदीतीरमासाद्य न च पर्व्वतमस्तके ।वाय्वग्निविप्रानादित्यमपः पश्यंस्तथैव च ।न कदाचन कुर्व्वीत विण्मूत्रस्य विसर्ज्जनम् ॥
”इत्याह्निकतत्त्वम् ॥
अपि च ।“मूत्रश्लेष्मपुरीषाणि यैरुत्सृष्टानि वारिणि ।ते पात्यन्ते च विण्मू त्रे दुर्गन्धे पूयपूरिते ॥
”इति वामनपुराणे कर्म्मविपाको नाम १२अध्यायः ॥
* ॥
अथ सलिलपरीक्षा । पितामहः ।“तोयस्याथ प्रवक्ष्यामि विधिं धर्म्म्यं सनातनम् ।मण्डलं पुष्पधूपाभ्यां कारयेत् सुविचक्षणः ॥
शरान् संपूजयेद्भक्त्या वैणवञ्च धनुस्तथा ॥
”तत्र प्रथमतो वरुणं पूजयेत् । यथा नारदः ।“गन्धमाल्यैः सुरभिभिर्मधुक्षीरघृतादिभिः ।वरुणाय प्रकुर्व्वीत पूजामादौ समाहितः ॥
”ततो धर्म्मावाहनादिसकलदेवतापूजाहोमसम-न्त्रकप्रतिज्ञापत्रशिरोनिवेशान्तं कर्म्म कुर्य्यात् ।कात्यायनः ।“शरांस्त्वनायसाग्रांस्तु प्रकुर्व्वीत विशुद्धये ।वेणुकाष्ठमयाश्चैव क्षेप्ता च सुदृढं क्षिपेत् ॥
”पितामहः ।“क्षेप्ता च क्षत्त्रियः कार्य्यः तद्वृत्तिर्ब्राह्मणोऽथवा ।अक्रूरहृदयः शान्तः सोपवासस्तथा शुचिः ॥
इषून्न प्रक्षिपेद्धीमान् मारुते वाति वा भृशम् ।विषमे भूप्रदेशे च वृक्षस्थाणुसमाकुले ॥
”नारदः ।“क्रूरं धनुः सप्तशतं मध्यमं षट्शतं मतम् ।मन्दं पञ्चशतं प्रोक्तमेष ज्ञेयो धनुर्व्विधिः ॥
”अङ्गुलीनां सप्ताधिकं शतं यस्य धनुषः परिमाणंतत् सप्तशतं एवं षट्शतादिकम् । पिता-महः ।“मध्यमेन तु चापेन प्रक्षिपेत्तु शरत्रयम् ।हस्तानाञ्च शते सार्द्धे लक्ष्यं कृत्वा विचक्षणः ॥
तेषाञ्च प्रेषितानान्तु शराणां शास्त्रदेशनात् ।मध्यमस्तु शरो ग्राह्यः पुरुषेण बलीयसा ॥
शराणां पतनं ग्राह्यं सर्पणं परिवर्ज्जयेत् ।सर्पन् सर्पन् शरो याति दूराद्दूरतरं यतः ॥
”पतनं ग्राह्यमिति शरपतनस्थानपर्य्यन्तं गच्छे-दित्यर्थः । तेन प्रसरणपक्षेऽपि पतनस्थानकशर-ग्रहणम् । ततश्च प्रथमतः पुरुषान्तरेण तत्स्थानेशर आनेतव्यः । नारदः ।“नदीषु नातिवेगासु तडागेषु सरःसु च ।ह्रदेषु स्थिरतोयेषु कुर्य्यात् पुंसां निमज्जनम् ॥
”नातिवेगासु स्थितिविरोधिवेगशून्यासु । विष्णुः ।पङ्कशैवालदुष्टग्राहमत्स्यजलौकादिवर्ज्जिते तस्यनाभिमात्रजले मग्नस्यारागद्वेषिणः पुरुषस्यान्य-स्योरू गृहीत्वाभिमन्त्रिताम्भः प्रविशेत् । तत्-समकालञ्च नातिक्रूरमृदुना धनुषा पुरुषोऽपरःशरमोक्षं कुर्य्यादिति । तस्य शोध्यस्येत्यर्थः ।अन्यथा तस्येति व्यर्थं स्यात् ॥
* ॥
अन्यपुरुषस्यस्तम्भधारणमाह स्मृतिः ।“उदके प्राङ्मुखस्तिष्ठेद्धर्म्मस्थूणां प्रगृह्य च ॥
”प्राड्विवाककर्त्तृकजलाभिमन्त्रणमाह पिता-महः ।“तोय त्वं प्राणिनां प्राणः सृष्टेराद्यन्तु निर्म्मितम् ।शुद्धेश्च कारणं प्रोक्तं द्रव्याणां देहिनान्तथा ।अतस्त्वं दर्शयात्मानं शुभाशुभपरीक्षणे ॥
” * ॥
शोध्यकर्त्तृकाभिमन्त्रणमाह याज्ञवल्क्यः ।“सत्येन माभिरक्षस्व वरुणेत्यभिशाप्य कम् ।नाभिमात्रोदकस्थस्य गृहीत्वोरू जलं विशेत् ॥
”मा मामभिशाप्य शपथं कारयित्वा कं जलंविशेत् निमज्जेत् । तोरणञ्च निमज्जनसमीपेसमे स्थाने शोध्यकर्णप्रमाणोच्छ्रितं कार्य्यम् ।यथा, नारदः ।“गत्वा तु तज्जलस्थानं तटे तोरणमुच्छ्रितम् ।कुर्व्वीत कर्णमात्रन्तु भूमिभागे समे शुचौ ॥
”शरमोक्षे विशेषमाहतुर्नारदबृहस्पती ।“शरप्रक्षेपणस्थानाद्युवा जवसमन्वितः ।गच्छेत् परमया शक्त्या यत्रासौ मध्यमः शरः ॥
मध्यमं शरमादाय पुरुषोऽन्यस्तथाविधः ।प्रत्यागच्छेत् तु वेगेन यतः स पुरुषो गतः ॥
आगतस्तु शरग्राही न पश्यति यदा जले ।अन्तर्ज्जलगतं सम्यक् तदा शुद्धिं विनिर्द्दिशेत् ॥
अन्यथा न विशुद्धः स्यादेकाङ्गस्यापि दर्शनात् ।स्थानाद्वान्यत्र गमनाद्यस्मिन् पूर्व्वं निवेशयेत् ॥
”जविनौ विशेषयति नारदः ।“पञ्चाशतो धावकानां यौ स्यातामधिकौ जवे ।तौ च तत्र नियोक्तव्यौ शरानयनकर्म्मणि ॥
”एकाङ्गस्य दर्शनादिति कर्णाद्यभिप्रायेण ।“शिरोमात्रन्तु दृश्येत न कर्णौ नापि नासिके ।अप्सु प्रवेशने यस्य शुद्धं तमपि निर्द्दिशेत् ॥
”इति विशेषाभिधानात् ॥
कात्यायनः ।“निमज्ज्योत्प्लवते यस्तु दष्टश्चेत् प्राणिना नरः ।पुनस्तत्र निमज्जेत दंशचिह्नविचारितः ॥
”जलान्तर्गतमत्स्यजलौकादिना दष्टः समुत्प्लवतेयदि तदा दष्टे दृष्टे पुनर्निमज्जनीय इत्यर्थः ॥
* ॥
पितामहः ।“गन्तुश्चापि च कर्त्तुश्च समं गमनमज्जनम् ।गच्छेत्तोरणमूलात्तु शरस्थानं जवी नरः ॥
तस्मिन् गते द्बितीयोऽपि वेगादादाय शाय-कम् ।गच्छेत्तोरणमूलन्तु यतः स पुरुषो गतः ॥
आगतस्तु शरग्राही न पश्यति यदा जले ।अन्तर्ज्जलगतं सम्यक् ततः शुद्धिं विनिर्द्दिशेत् ॥
”अत्र मज्जनसमकालं गमनाभिधानात् शर-मोक्षसमकालं गमनं शूलपाण्युक्तमयुक्तम् ।मज्जनसमकालक्षिप्तं मध्यमं शरमादायेत्यपर-मुक्तमपि प्रमाणशून्यम् । ततश्च त्रिषु शरेषुमुक्तेषु एको वेगवान् मध्यमशरपतनस्थानंगत्वा तमादाय तत्रैव तिष्ठति अन्यस्तु पुरुषोवेगवान् शरमोक्षस्थाने तोरणमूले तिष्ठतिएवं स्थितयोस्तृतीयायां करतालिकायां प्राड्-विवाकदत्तायां शोध्यो निमज्जति तत्समकाल-मेव तोरणमूलस्थितोऽपि द्रुततरं मध्यमशर-पतनस्थानं गच्छति शरग्राही च तस्मिन् प्राप्तेद्रुततरं तोरणमूलं प्राप्यान्तर्ज्जलगतं यदि नपश्यति तदा शुद्धो भवतीति वर्त्तुलार्थः ॥
* ॥
तत्र प्रयोगः । उक्तलक्षणजलाशयनिकटे तथातोरणं विधाय उक्तदेशे लक्ष्यं कृत्वा तोरण-समीपे सशरं धनुः संपूज्य जलाशये वरुण-मावाह्य पूजयित्वा तत्तीरे धर्म्मादींश्च देवान्हवनान्तमिष्ट्वा दक्षिणां कृत्वा शोध्यस्य शिरसिप्रतिज्ञापत्रं बद्ध्वा प्राड्विवाको जलमभि-मन्त्रयेत् ।“ओँ तोय त्वं प्राणिनां प्राणः सृष्टेराद्यन्तुनिर्म्मितम् ।शुद्धेश्च कारणं प्रोक्तं द्रव्याणां देहिनां तथा ।अतस्त्वं दर्शयात्मानं शुभाशुभपरीक्षणे ॥
”इति मन्त्रेण ॥
शोध्यस्तु ओँ सत्येन माभिरक्षस्व वरुणेत्यनेनजलमभिमन्त्र्य गृहीतस्थूणस्य शोध्यनाभिमात्रो-दकावस्थितस्य बलीयसः प्राङ्मुखस्य पुरुषस्यसमीपं जलमध्ये गच्छेत् । ततः शरेषु त्रिषुमुक्तेषु मध्यमशरपतनस्थाने मध्यमशरं गृहीत्वाजविन्येकस्मिन् पुरुषे स्थिते अन्यस्मिंश्च तोरण-मूले स्थिते प्राड्विवाकेन तालत्रये दत्ते शोध्योगृहीतस्थूणप्राङ्मुखपुरुषस्योरू गृहीत्वा निम-ज्जति । तत्समकालमेव तोरणमूलस्थोऽपिमध्यमशरस्थानं द्रुतं गच्छति । ततः शरग्राही चतस्मिन् प्राप्ते द्रुतं तोरणमूलं प्राप्य जलान्तःस्थंयदि न पश्यति तदा शुद्धः । कर्णाद्यङ्गं विनाशिरोमात्रदर्शनेऽपि शुद्धः मज्जनस्थानादन्यत्रगमनेऽप्यशुद्धः । दक्षिणादिकं दद्यात् । इतिदिव्यतत्त्वम् ॥
वाचस्पत्यम्
SanskritGrassman
GermanStchoupak
Frenchसलिल-
nt. eau (-अं कृ- offrir une libation d'eau aux morts)
larmes
-त्व- nt. état d'eau
-वन्त्- a. pourvu d'eau.
°कर्मन्- nt. °क्रिया- libation d'eau aux morts.
°गुरु- a. alourdi par les larmes.
°ज- (né de l'eau) coquillage.
°द- (serviteur) qui donne l'eau
nuage.
°धर- nuage.
°निधि- mer.
°निषेक- fait d'asperger avec de l'eau.
°पवनाशिन्- ag. qui se nourrit d'eau et d'air.
°भर- masse d'eau, étang.
°मुच्- nuage.
°योनि- a. ép. de Brahma.
°राज- Varuṇa.
°स्तम्भिन्- ag. qui arrête l'eau.
°स्थल-चर- amphibie.
सलिलाकर- mer.
सलिलाञ्जलि- libation d'eau (aux morts) dans le creux des mains
jointes.
सलिलाधिप- = °राज-।
सलिलार्णव- सलिलालय- mer.
सलिलावगाह- baignade.
सलिलाशन- सलिलाहार- a. qui se nourrit d'eau.
सलिलाशय- réservoir d'eau, étang, lac.
सलिलेन्द्र- सलिलेश- सलिलेश्वर- = °राज-।
सलिलोद्भव- a. provenant de l'eau
coquillage
nt. lotus.
सलिलौकस्- a. qui vit dans l'eau.
सलिलौदन- nt. bouillie de riz à l'eau.
सलिले-चर- a. qui vit dans l'eau.
°शय- a. couché dans l'eau.
No entries for this word is found.
What is this? (Hidden Dictionary)
To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.
How to hide/unhide dictionary?
Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.