| YouTube Channel

सर्षपः (sarSapaH)

 
Apte
English
सर्षपः [sarṣapḥ], [Uṇ.* 3.141] Mustard
खलः सर्षपमात्राणि पर- च्छिद्राणि पश्यति Subhāṣ.
Māl.
 1.6.
A small measure of weight.
A sort of poison.
Apte 1890
English
सर्षपः [Uṇ. 3. 141] 1 Mustard
खलः सर्षपमात्राणि परच्छिद्राणि पश्यति Subhāṣ.
Māl. 10. 6.
2 A small measure of weight.
3 A sort of poison.
Apte Hindi
Hindi
सर्षपः
पुं*
 - "सृ + अप्, सुक्"
सरसों
सर्षपः
पुं*
 - "सृ + अप्, सुक्"
एक छोटा बाट
सर्षपः
पुं*
 - "सृ + अप्, सुक्"
एक प्रकार का विष
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 सर्षपः, राजसर्षपः, सरिषपः, कटुकः, कटुस्नेहः, कदम्बकः, कदम्बदः, विम्बटः, खञ्जना
noun
वनस्पतिविशेषः, यस्य कृष्णवर्णीयाः वर्तुलाकाराः सर्षपबीजाः भुज्यन्ते तथा च तैलम् अपि उपयुज्यते।
"सर्षिपस्य पुष्पाणि पीतवर्णीयानि।"
अमरकोशः
Sanskrit
Word: सर्षपः
Root: सर्षप
Gender: पुं
Number: all
Meaning(s):
⇒ mustard
⇒ mustard-seed
⇒ kind of poison
⇒ any minute weight
⇒ mustard-seed used as a weight
Shloka(s):
2|9|17|2 ► वनमुद्गे सर्षपे तु द्वौ तन्तुभकदम्बकौ॥ (वैश्यवर्गः)
Synonym(s):
➠ 2|9|17|2 ⇢ सर्षपः (सर्षप) (पुं) ⇒ mustard, mustard-seed, kind of poison, any minute weight, mustard-seed used as a weight
➠ 2|9|17|2 ⇢ तन्तुभः (तन्तुभ) (पुं) ⇒ calf, threadlike, mustard seed, turnip mustard [Brassica rapa - Bot.]
➠ 2|9|17|2 ⇢ कदम्बकः (कदम्बक) (पुं) ⇒ turnip mustard [Brassica rapa - Bot.], Kadama tree [Nauclea Cadamba - Bot.], wild turmeric [Curcuma Aromatica - Bot.]
Related word(s):
परा_अपरासंबन्धः ➡ श्वेतसर्षपः
उपाधि ➡ प्राकृतिकखाद्यम्
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
सर्षपः,
पुं,
 (सरतीति । सृ गतौ + “सर्त्तेरपः षुक्च ।” उणा० ३ । १४१ । इति अपः षुगा-गमश्च ।) शस्यविशेषः । सरिषा इति भाषा ॥
तत्पर्य्यायः । तन्तुभः १ कदम्बकः ३ । इत्यमरः ।२ । ९ । १७ ॥
सरिषपः ४ । इति भरतः ॥
तन्तुकः५ । इति रमानाथः ॥
कटुस्नेहः ६ । इतिजटाधरः ॥
शर्षपः ७ । इति शब्दरत्नावली ॥
राजक्षवकः ८ । इति राजनिर्घण्टः ॥
(यथा, छान्द्योग्योपनिषदि । ३ । १४ । ३ ।“एष म आत्मान्तर्हृदयेऽणीयान् व्रीहेर्वायवाद्वा सर्षपाद्वा श्यामाकाद्वा इति ॥
”)अस्य गुणाः । कफवातघ्नत्वम् । तीक्ष्णत्वम् ॥
उष्णत्वम् । रक्तपित्तकारित्वम् । कटुत्वम् ।क्रमिकुष्ठनाशित्वञ्च । सिद्धार्थश्चापि तद्गुणः ।इति राजवल्लभः ॥
* ॥
अपरञ्च ।“आसुरी राजिका राजी रक्तिका रक्तसर्षपः ।तीक्ष्णगन्धा मधुरिका क्षवकः क्षतकः क्षवः ॥
आसुरी कटुतिक्तोष्णा वातप्लीहार्त्तिशूलनुत् ।दाहपित्तप्रदा हन्ति कफगुल्मकृमिव्रणान् ॥
* ॥
सर्षपो राजक्षवकः कृष्णा तीक्ष्णफला राजिका ।राज्ञी सा कृष्णा सर्षपाख्या विज्ञेया राजसर्ष-पाख्या च ॥
राजसर्षपकस्तिक्तः कटूष्णो वातशूलनुत् ।पित्तदाहप्रदो गुल्मकण्डूकुष्ठव्रणापहः ॥
”इति कालेयसरिषपः ॥
* ॥
“सर्षपस्त्वनघो गौरः सिद्धार्थो भूतनाशनः ।कटुस्नेहो ग्रहघ्नश्च कण्डूघ्नो राजिकाफलः ॥
तीक्ष्णकश्च दुराधर्षो रक्षोघ्नः कुष्ठनाशनः ।सिद्धप्रयोजनः सिद्धः साधनः सितसर्षपः ॥
सिद्धार्थः कटुकोष्णश्च वातरक्तग्रहापहः ।त्वद्गोषशमनो रुच्यो विषभूतव्रणापहः ॥
”इति सर्षपः ॥
* ॥
तत्तैलगुणाः ।“सर्षपतैलं तिक्तं कटुकं वातकफविकारघ्नम् ।पित्तास्रदोषदं कृमिकुष्ठघ्नं तिलजवच्चक्षुष्यम् ॥
”तत्पत्रशाकगुणाः ।“सार्षपं पत्रमत्युष्णं रक्तपित्तप्रकोपणम् ।विदाहि कटुकं स्वादु शुक्रहृत् रुचिदायकम् ॥
”इति राजनिर्घण्टः ॥
* ॥
अन्यच्च ।“सर्षपः कटुकस्नेहस्तन्तुभश्च कदम्बकः ।गौरस्तु सर्षपः प्राज्ञैः सिद्धार्थ इति कथ्यते ॥
सर्षपस्तु रसे पाके कटुर्हृद्यः सतिक्तकः ।तीक्ष्णोष्णः कफवातघ्नो रक्तपित्ताग्निवर्द्धनः ॥
रक्षोहरो जयेत् कण्डूकुष्ठकोठकृमिग्रहान् ।यथा रक्तस्तथा गौरः किन्तु गौरो वरोमतः ॥
”अथ राइ । कृष्ण राइ ।“राजी तु राजिका तीक्ष्णगन्धा क्षुज्जनिकासुरी ।क्षवः क्षुतामिजनकः कृमिकः कृष्णसर्षपः ॥
राजिका कफवातघ्नी तीक्ष्णोष्णा रक्तपित्तकृत् ।किञ्चिद्रूक्षाग्निदा कण्डूकुष्ठकोठकृमीन् हरेत् ॥
अतितीक्ष्णा विशेषेण तद्वत् कृष्णापि राजिका ॥
”तत्तैलगुणाः ।“दीपनं सार्षपं तैलं कटुपाकरसं लघु ।लेखनं स्पर्शवीर्य्योष्णं तीक्ष्णं पित्तास्रदूषकम् ॥
कफमेदोऽनिलार्शोघ्नं शिरःकर्णामयापहम् ।कण्डूकोठकृमिश्वित्रकुष्ठदुष्टव्रणप्रणुत् ॥
तद्वत् राजिकयोस्तैलं विशेषान्मूत्रकृच्छ्रकृत् ॥
”राजिकयोः कृष्ण राइ । आरक्त राइ ।तयोः ॥
* ॥
तच्छाकगुणाः ।“कटुकं सार्षपं शाकं बहुमूत्रमलं गुरुः ।अम्लपाकं विदाहि स्यादुष्णं रूक्षं त्रिदोषकृत् ॥
सक्षारं लवणं तीक्ष्णं स्वादुशाकेषु निन्दितम् ।तीक्ष्णोष्णं सार्षपं नालं वातश्लेष्मव्रणापहम् ।कण्डूकृमिहरं दद्रुकुष्ठघ्नं रुचिकारकम् ॥
”इति भावप्रकाशः ॥
* ॥
स्थावरविषभेदः । इति हेमचन्द्रः ॥
षड्लिख्या-परिमाणम् । यथा, --“जालान्तरगते भानौ यच्चाणुर्दृश्यते रजः ।तैश्चतुर्भिर्भवेल्लिख्या लिख्याषड्भिश्च सर्षपः ॥
”इति शब्दचन्द्रिका ॥