सर्षप (sarSapa)
This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
In this section, you'll find information about the dhatus (verbal roots) related to your search. This includes details like dhatu information, forms, and any available commentaries.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
शब्दसागरः
EnglishCapeller Eng
EnglishHelp us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form
Spoken Sanskrit
Englishसर्षप - sarSapa - - mustard-seed used as a weight
सर्षप - sarSapa - - mustard-seed
सर्षप - sarSapa - - kind of poison
सर्षप - sarSapa - - mustard
सर्षप - sarSapa - - any minute weight
कृष्ण - सर्षप - kRSNa - sarSapa - - black mustard
Wilson
EnglishApte
Englishसर्षपः [sarṣapḥ], [Uṇ.* 3.141] Mustard
खलः सर्षपमात्राणि पर- च्छिद्राणि पश्यति Subhāṣ.
1.6.
A small measure of weight.
A sort of poison.
Apte 1890
EnglishMonier Williams Cologne
EnglishMonier Williams 1872
EnglishMacdonell
EnglishBenfey
Englishसर्षप सर्षप,
I.
1. sort of
mustard, Sinapis dichotoma, Win-
dischmann, Sankara, 165.
2. A small
measure of weight, a mustard seed
so considered.
3. A sort of poison.
II. पी, A small bird.
--
गौर-,
1. white mustard, Sinapis glauca,
Man. 5, 120
Suśr. 1, 16, 10. 2. a
measure of weight, Man. 8, 133. रा-
जसर्षप, i. e.
राजन्-, 1. mustard.
2. a measure of weight, Man. 8, 133.
Apte Hindi
Hindiसर्षपः
- "सृ + अप्, सुक्"
सरसों
सर्षपः
- "सृ + अप्, सुक्"
एक छोटा बाट
सर्षपः
- "सृ + अप्, सुक्"
एक प्रकार का विष
L R Vaidya
EnglishAnekartha-Dvani-Manjari
Sanskritकदम्ब
पु
कदम्ब, कुमातृक, सर्षप, वृक्षभेद
कुमातृकः कदम्बः स्यात् कदम्बः सर्षपः स्मृतः ।
कदम्बो वृक्षभेदश्च कदम्बो निर्गुणः पुमान् ॥ ८१ ॥
verse 1.1.1.81
page 0006
Indian Epigraphical Glossary
Englishअभिधानचिन्तामणिः
Sanskritषण्ढतिले तिलपिञ्जस्तिलपेजोऽथ सर्षपः ।
कदम्बकस्तन्तुभोऽथ सिद्धार्थः श्वेतसर्षपः ॥ ११८० ॥
षण्ढतिल (पुं), तिलपिञ्ज (पुं), तिलपेज (पुं), सर्षप (पुं), कदम्बक (पुं), तन्तुभ (पुं), सिद्धार्थ (पुं), श्वेतसर्षप (पुं)
विषः क्ष्वेडो रसस्तीक्ष्णं गरलोऽथ हलाहलः ॥ ११९५ ॥
वत्सनाभः कालकूटो ब्रह्मपुत्रः प्रदीपनः ।
सौराष्ट्रिकः शौल्किकेयः काकोलो दारदोऽपि च ॥ ११९६ ॥
अहिच्छत्त्रो मेषशृङ्गकुष्टवालूकनन्दनाः ।
कैराटको हैमवतो मर्कटः करवीरकः ॥ ११९७ ॥
सर्षपो मूलको गौरार्द्रकः सक्तुककर्दमौ ।
अङ्कोल्लसारः कालिङ्गः शृङ्गिको मधुसिक्थकः ॥ ११९८ ॥
इन्द्रो लाङ्गुलिको विस्फुलिङ्गपिङ्गलगौतमाः ।
मुस्तको दालवश्चेति स्थावरा विषजातयः ॥ ११९९ ॥
विष (पुंक्ली), क्ष्वेड (पुं), रस (पुंक्ली), तीक्ष्ण (क्ली), गरल (पुंक्ली), हलाहल (पुं), वत्सनाभ (पुं), कालकूट (पुं), ब्रह्मपुत्र (पुं), प्रदीपन (पुं), सौराष्ट्रिक (पुं), शौल्किकेय (पुं), काकोल (पुं), दारद (पुं), अहिच्छत्त्र (पुं), मेषशृङ्ग (पुं), कुष्ठ (पुं), वालूक (पुं), नन्दन (पुं), कैराटक (पुं), हैमवत (पुं), मर्कट (पुं), करवीर (पुं), सर्षप (पुं), मूलक (पुं), गौरार्द्रक (पुं), सक्तुक (पुं), कर्दम (पुं), अङ्कोल्लसार (पुं), कालिङ्ग (पुं), शृङ्गिक (पुं), मधुसिक्थक (पुं), इन्द्र (पुं), लाङ्गुलिक (पुं), विस्फुलिङ्ग (पुं), पिङ्गल (पुं), गौतम (पुं), मुस्तक (पुं), दालव (पुं), स्थावरविष (पुं)
अभिधानरत्नमाला
Sanskritसिद्धार्थ
सिद्धार्थ, सर्षप
मङ्गल्यको मसूरः स्यात्सिद्धार्थः सर्षपः स्मृतः ।
verse 2.1.1.581
page 0066
Vedic Reference
Englishअमरकोशः
SanskritWord: सर्षपः
Root: सर्षप
Gender: पुं
Number: all
Meaning(s):
⇒ mustard
⇒ mustard-seed
⇒ kind of poison
⇒ any minute weight
⇒ mustard-seed used as a weight
Shloka(s):
2|9|17|2 ► वनमुद्गे सर्षपे तु द्वौ तन्तुभकदम्बकौ॥ (वैश्यवर्गः)
Synonym(s):
➠ 2|9|17|2 ⇢ सर्षपः (सर्षप) (पुं) ⇒ mustard, mustard-seed, kind of poison, any minute weight, mustard-seed used as a weight
➠ 2|9|17|2 ⇢ तन्तुभः (तन्तुभ) (पुं) ⇒ calf, threadlike, mustard seed, turnip mustard [Brassica rapa - Bot.]
➠ 2|9|17|2 ⇢ कदम्बकः (कदम्बक) (पुं) ⇒ turnip mustard [Brassica rapa - Bot.], Kadama tree [Nauclea Cadamba - Bot.], wild turmeric [Curcuma Aromatica - Bot.]
Related word(s):
परा_अपरासंबन्धः ➡ श्वेतसर्षपः
उपाधि ➡ प्राकृतिकखाद्यम्
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskritसर्षपः, (सरतीति । सृ गतौ + “सर्त्तेरपः षुक्च ।” उणा० ३ । १४१ । इति अपः षुगा-गमश्च ।) शस्यविशेषः । सरिषा इति भाषा ॥
तत्पर्य्यायः । तन्तुभः १ कदम्बकः ३ । इत्यमरः ।२ । ९ । १७ ॥
सरिषपः ४ । इति भरतः ॥
तन्तुकः५ । इति रमानाथः ॥
कटुस्नेहः ६ । इतिजटाधरः ॥
शर्षपः ७ । इति शब्दरत्नावली ॥
राजक्षवकः ८ । इति राजनिर्घण्टः ॥
(यथा, छान्द्योग्योपनिषदि । ३ । १४ । ३ ।“एष म आत्मान्तर्हृदयेऽणीयान् व्रीहेर्वायवाद्वा सर्षपाद्वा श्यामाकाद्वा इति ॥
”)अस्य गुणाः । कफवातघ्नत्वम् । तीक्ष्णत्वम् ॥
उष्णत्वम् । रक्तपित्तकारित्वम् । कटुत्वम् ।क्रमिकुष्ठनाशित्वञ्च । सिद्धार्थश्चापि तद्गुणः ।इति राजवल्लभः ॥
* ॥
अपरञ्च ।“आसुरी राजिका राजी रक्तिका रक्तसर्षपः ।तीक्ष्णगन्धा मधुरिका क्षवकः क्षतकः क्षवः ॥
आसुरी कटुतिक्तोष्णा वातप्लीहार्त्तिशूलनुत् ।दाहपित्तप्रदा हन्ति कफगुल्मकृमिव्रणान् ॥
* ॥
सर्षपो राजक्षवकः कृष्णा तीक्ष्णफला राजिका ।राज्ञी सा कृष्णा सर्षपाख्या विज्ञेया राजसर्ष-पाख्या च ॥
राजसर्षपकस्तिक्तः कटूष्णो वातशूलनुत् ।पित्तदाहप्रदो गुल्मकण्डूकुष्ठव्रणापहः ॥
”इति कालेयसरिषपः ॥
* ॥
“सर्षपस्त्वनघो गौरः सिद्धार्थो भूतनाशनः ।कटुस्नेहो ग्रहघ्नश्च कण्डूघ्नो राजिकाफलः ॥
तीक्ष्णकश्च दुराधर्षो रक्षोघ्नः कुष्ठनाशनः ।सिद्धप्रयोजनः सिद्धः साधनः सितसर्षपः ॥
सिद्धार्थः कटुकोष्णश्च वातरक्तग्रहापहः ।त्वद्गोषशमनो रुच्यो विषभूतव्रणापहः ॥
”इति सर्षपः ॥
* ॥
तत्तैलगुणाः ।“सर्षपतैलं तिक्तं कटुकं वातकफविकारघ्नम् ।पित्तास्रदोषदं कृमिकुष्ठघ्नं तिलजवच्चक्षुष्यम् ॥
”तत्पत्रशाकगुणाः ।“सार्षपं पत्रमत्युष्णं रक्तपित्तप्रकोपणम् ।विदाहि कटुकं स्वादु शुक्रहृत् रुचिदायकम् ॥
”इति राजनिर्घण्टः ॥
* ॥
अन्यच्च ।“सर्षपः कटुकस्नेहस्तन्तुभश्च कदम्बकः ।गौरस्तु सर्षपः प्राज्ञैः सिद्धार्थ इति कथ्यते ॥
सर्षपस्तु रसे पाके कटुर्हृद्यः सतिक्तकः ।तीक्ष्णोष्णः कफवातघ्नो रक्तपित्ताग्निवर्द्धनः ॥
रक्षोहरो जयेत् कण्डूकुष्ठकोठकृमिग्रहान् ।यथा रक्तस्तथा गौरः किन्तु गौरो वरोमतः ॥
”अथ राइ । कृष्ण राइ ।“राजी तु राजिका तीक्ष्णगन्धा क्षुज्जनिकासुरी ।क्षवः क्षुतामिजनकः कृमिकः कृष्णसर्षपः ॥
राजिका कफवातघ्नी तीक्ष्णोष्णा रक्तपित्तकृत् ।किञ्चिद्रूक्षाग्निदा कण्डूकुष्ठकोठकृमीन् हरेत् ॥
अतितीक्ष्णा विशेषेण तद्वत् कृष्णापि राजिका ॥
”तत्तैलगुणाः ।“दीपनं सार्षपं तैलं कटुपाकरसं लघु ।लेखनं स्पर्शवीर्य्योष्णं तीक्ष्णं पित्तास्रदूषकम् ॥
कफमेदोऽनिलार्शोघ्नं शिरःकर्णामयापहम् ।कण्डूकोठकृमिश्वित्रकुष्ठदुष्टव्रणप्रणुत् ॥
तद्वत् राजिकयोस्तैलं विशेषान्मूत्रकृच्छ्रकृत् ॥
”राजिकयोः कृष्ण राइ । आरक्त राइ ।तयोः ॥
* ॥
तच्छाकगुणाः ।“कटुकं सार्षपं शाकं बहुमूत्रमलं गुरुः ।अम्लपाकं विदाहि स्यादुष्णं रूक्षं त्रिदोषकृत् ॥
सक्षारं लवणं तीक्ष्णं स्वादुशाकेषु निन्दितम् ।तीक्ष्णोष्णं सार्षपं नालं वातश्लेष्मव्रणापहम् ।कण्डूकृमिहरं दद्रुकुष्ठघ्नं रुचिकारकम् ॥
”इति भावप्रकाशः ॥
* ॥
स्थावरविषभेदः । इति हेमचन्द्रः ॥
षड्लिख्या-परिमाणम् । यथा, --“जालान्तरगते भानौ यच्चाणुर्दृश्यते रजः ।तैश्चतुर्भिर्भवेल्लिख्या लिख्याषड्भिश्च सर्षपः ॥
”इति शब्दचन्द्रिका ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskritसर्षप सृ--अप सुक् च । (सरिषा) १ सखभेदे अमरः ।“सर्षपस्तु रसे पाके कटुर्हृद्यः सभक्तिकः । तीक्ष्णोष्णःकफवातनो रक्तपित्ताग्निवर्द्धनः । रक्षाहरोजयेत्कण्डूकष्ठचोठकृमिग्रहान् । यथा रक्तस्तथा गौरः किन्तुगौरोवरो मतः” तच्छाकगुणाः “कटुकं सार्षपं शाकंनहुमूत्रमलं गुरु । अम्लपाकं विदाहि स्यादुष्णं रूक्षंत्रिदोषकृत् । सक्षारं लवणं तीक्ष्णं स्वादु शाकेषु नि-न्दितम् । तीक्ष्णाष्णं सार्षपं नालं वातश्लेष्मव्रणापहम् ।कण्डूकृमिहरं दद्रुकुष्ठघ्नं रुचिकारकम्” भावप्र० ।“जालान्तरगते भामौ वच्चाणु दृश्यते रजः । तैश्चतुर्भि-र्भवेल्लिख्या लिख्या षडभिश्च सर्षपः” शब्दश्च० उक्ते२ मानमेदे । ३ खञ्जनिकायां स्त्री त्रिका० ङीष् ।
Burnouf
FrenchNo entries for this word is found.
What is this? (Hidden Dictionary)
To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.
How to hide/unhide dictionary?
Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.